ସେ ମେଘମୟ ପଥକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି, ପବନର ଅଞ୍ଚଳକୁ ଉଲ୍ଲଙ୍ଘନ କରି, ସୂର୍ୟମାର୍ଗ ଓ ଚନ୍ଦ୍ରମାର୍ଗକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିଗଲେ। ଉତ୍ତର ଦିଗର ଧ୍ରୁବତାରାର ମାର୍ଗ ଓ ସାଧ୍ୟମାନଙ୍କର ପଥକୁ ଉଲ୍ଲଙ୍ଘି, ସିଦ୍ଧମାନଙ୍କ ଲୋକକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି, ପୃଥିବୀକୁ ଛାଡ଼ି, ସ୍ୱର୍ଗମଣ୍ଡଳକୁ ଆରୋହଣ କଲେ। ଏହିପରେ, ସେ ବ୍ରହ୍ମାଲୋକର ଅନ୍ତଃପୁର ଓ ତୁଷିତ ଦେବତାଙ୍କର ମଣ୍ଡଳରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ଗୋଲୋକ, ଶିବଲୋକ, ଓ ପିତୃଲୋକକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିଗଲେ। ଦୂରସ୍ଥ ଦେହହୀନ ଦେବମାନେ ଯେଉଁଠାରେ ଅଛନ୍ତି, ସେଠିଠାରୁ ଅଧିକ ଦୂରକୁ ଯାଇ, ଏକ ସ୍ଥାନରେ ସେ ଅଳ୍ପ ବାଧାକୁ ଅନୁଭବ କଲେ। ତାପରେ, ସେ ପଛକୁ ଦେଖିଲେ—ଯେଉଁ ଆକାଶରେ ସେ ଯାତ୍ରା କରିଥିଲେ, ଏବେ ତାଳେ କିଛି ଦେଖାଯାଉନଥିଲା; ଚନ୍ଦ୍ର, ସୂର୍ୟ, ତାରା, କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କିଛି ନାହିଁ। ସେ ଗଭୀର, ନିର୍ଜନ, ଅନ୍ଧକାର ଦେଖିଲେ—ଏହି ଅନ୍ଧକାର ଜଣେ ଏକ ମହାସମୁଦ୍ରର ତଳଭାଗ ବା ପାହାଡ଼ର ଭିତର ଭଳି ଘନ ଓ ଶାନ୍ତ। ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି, ଜିଜ୍ଞାସା ଉଠିଲା: “ହେ ଦେବୀ, ତଳେ ସୂର୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା କେଉଁଠି ଗଲା? ଏଠି ଏପରି ଅନ୍ଧକାର କିପରି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା—ଏହି ଅନ୍ଧକାର ପାହାଡ଼ର ଭିତର ଭଳି ଏବଂ ହାତରେ ଧରାଯିବା ଭଳି?” ଏଠି ଆସି, ସୂର୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ଦୃଶ୍ୟମାନ ନୁହେଁ; ଏଠି ଆକାଶର ପଥର ଶେଷ ସୀମାକୁ ତୁମେ ପହଞ୍ଚିଛ। ଏଠାରୁ ତଳକୁ ଦେଖିଲେ, ଗଭୀର କୁଆଁର ତଳରୁ ଯେପରି ଜୁଗନ୍ତ ଦୀପାଳି ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ, ସେପରି ଏଠିଠାରୁ ସୂର୍ୟ ଦୃଶ୍ୟମାନ ନୁହେଁ। ଆମେ ଏପରି ଦୂର ସ୍ଥାନକୁ ଆସିଛୁଁ, ଯେଉଁଠାରେ ତଳର ସୂର୍ୟ ଏକ ଅତି ସୂକ୍ଷ୍ମ ବିନ୍ଦୁ ଭଳି ମାତ୍ର ଦେଖାଯାଏ, ତାହା ମଧ୍ୟ ଏଠିଠାରେ ଦୃଶ୍ୟମାନ ନୁହେଁ। ଏଠାଠାରୁ ଆଉ କେଉଁ ପଥ ଅଛି? ତାହା କେମିତି? ଆଗକୁ ଅବତରଣ କେମିତି ହେବ? ଦେବୀ, ଦୟାକରି କହ। ଏହିଠାରୁ ଆଗକୁ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ବାହ୍ୟ ତେଜସ୍ପୂଞ୍ଜ ଅଛି, ଯାଁଠାରୁ ବଜ୍ରରେଣୁ ଓ ଏହାଦି ସୂକ୍ଷ୍ମ କଣିକା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଏଭଳି କଥାବାର୍ତ୍ତା କରିକି ସେମାନେ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ତେଜସ୍ପୂଞ୍ଜ ପର୍ଦ୍ଧାକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ, ପାହାଡ଼ର ଘନ ଚକ୍ରାକାର ପ୍ରାଚୀର ଚାରିପାଖରେ ମଧୁମକୁ ଭଳି ଘୁରୁଥିଲେ। କୌଣସି ପ୍ରୟାସ ବିନା, ସେମାନେ ସେହି ପର୍ଦ୍ଧାକୁ ଆକାଶ ଭଳି ଅତିକ୍ରମ କଲେ; କାରଣ ଯାହା ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ, ତାହାର ଗତି ବଜ୍ର ସ୍ୱଭାବର, ଅନ୍ୟଥା ନୁହେଁ। ଅବିଗ୍ନ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ସେ ତାପରେ ଜଳର ପର୍ଦ୍ଧାର ପାରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଲୋକକୁ ଦେଖିଲେ। ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ପରେ ଜଳତତ୍ତ୍ୱ ଅଛି, ଯାହା ଦାଶଗୁଣ ଆଧିକ୍ୟରେ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡକୁ ଘେରିଛି, ଯେପରି ଚିରୋଞ୍ଜୀବ ଫଳର ଗୁଟିକୁ ତାହାର ଚମଡ଼ି ଢାକି ରହିଥାଏ। ଏହିପରେ ଅଗ୍ନି ଦାଶଗୁଣ ଆଧିକ୍ୟରେ ଅଛି, ତାହାପରେ ବାୟୁ, ତାପରେ ଆକାଶ, ଏବଂ ତାହାଠାରୁ ଉପରେ ପରମ ଵ୍ୟୋମ ଅଛି। ସେହି ପରମ ଵ୍ୟୋମରେ କେଉଁଠି ମଧ୍ୟ, ଆରମ୍ଭ ବା ଶେଷ ନାହିଁ, ଏହା ଜଣେ ବନ୍ଧ୍ୟା ନାରୀର ପୁଅର କଥା ଭଳି ଅସ୍ତିତ୍ୱହୀନ। ଏହା ପବିତ୍ର, ଶାନ୍ତ, ଆଦିହୀନ, ଭ୍ରାନ୍ତିରହିତ, ଆରମ୍ଭ-ଶେଷ-ମଧ୍ୟ ନାହିଁ, ଏବଂ ବିସ୍ତୃତ ଆତ୍ମାରେ ବିରାଜିତ। ଯଦି ଶିବଙ୍କ ନାଥ ବା ଗରୁଡ଼ଧ୍ୱଜ ଅତିଶୟ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ତାହାରେ ଉତ୍ଥାନ କରନ୍ତି, ତେବେ ଧ୍ୟାନ ଦ୍ୱାରା ସେହି ପରମ ଵ୍ୟୋମର ଶେଷକୁ ଅନୁଭବ କରିପାରିବେ; ବାୟୁ ମଧ୍ୟ ଏକାଗ୍ର ଗତିରେ ଏଠିକୁ ପହଞ୍ଚିପାରିବ। ଏଠିଠାରେ ପୃଥିବୀ, ଜଳ, ଅଗ୍ନି, ବାୟୁ, ଏବଂ ଆକାଶ—ପ୍ରତ୍ୟେକ ପୂର୍ବତନ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଦଶଗୁଣ ଅତିକ୍ରମ କରି, ଏକ ମହାକ୍ଷଣରେ ତଳ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଅତିକ୍ରମ କରେ। ସେ ପରମ ଵ୍ୟୋମକୁ ଦେଖିଲେ, ଯାହାର କୌଣସି ମାପ ନାହିଁ; ଏହି ଜଗତ ଏହାର ଭିତରେ ଗୋଟିଏ ପରମାଣୁ ଭଳି ଛଟାଏ। ସେ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ମଣ୍ଡଳ ଭିତରେ ଏପରି ଅନେକ ଅବରଣ ଶୃଷ୍ଟି ଦେଖିଲେ, ଯେଉଁମାନେ ଵ୍ୟୋମରେ ସୂର୍ୟକିରଣରେ ଧୂଳିକଣା ଭଳି ଚମକୁଥିଲେ। ଏହି ମହା ଵ୍ୟୋମସାଗରରେ, ପରମ ଶୂନ୍ୟତାର ଜଳରେ, ସେ ଚେତନାମୟ ରସରୁ ଉପଜିଥିବା ବୁଲ୍ବୁଲା ଓ ଗୁଚ୍ଛ ଦେଖିଲେ। କିଛି ତଳକୁ ପଡ଼ୁଛନ୍ତି, କିଛି ଉପରକୁ ଯାଉଛନ୍ତି, କିଛି ପାର୍ଶ୍ୱକୁ ଚାଲିଯାଉଛନ୍ତି, ଅନ୍ୟମାନେ ନିଜ ଜ୍ଞାନରେ ଶାନ୍ତ ଅବସ୍ଥାରେ ଅସ୍ଥିର ଅଛନ୍ତି। ଏଠାରେ, ଯେଉଁଠାରେ ଯେପରି ଜ୍ଞାନ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ସେଠାରେ ସେହି ଭାବରେ ତାଙ୍କର ଆକୃତି ପ୍ରକଟିତ ହୁଏ। ତଥାପି, ଏଠି ସତ୍ୟରେ କେଉଁଠି ଉପର, କେଉଁଠି ତଳ, କେଉଁଠି ଆସିବା-ଯିବା ନାହିଁ; ଏହା ଅନ୍ୟ ଏକ ଅବସ୍ଥା, କାରଣ ଏହା ନିଜ ଶରୀରର ଆଗମନ। ଏଠି ଜ୍ଞାନ ନିଜ ଗୁଣରେ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ ଓ ପୁନି ପୁନି ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ; ନିଜ ଚିନ୍ତା ଦ୍ୱାରା ଏହା ଶାନ୍ତ ହୁଏ, ଶିଶୁମନର ଅନେକ କଳ୍ପନାର ଜାଲ ଭଳି। ଏଠି ଏପରି ବିସ୍ତୃତ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ମଣ୍ଡଳରେ, କ’ଣ ତଳ, କ’ଣ ଉପର, କ’ଣ ପାର୍ଶ୍ୱ—ଯଦି କୌଣସି ନିଶ୍ଚିତ ଅବସ୍ଥା ନାହିଁ, ତେବେ କ’ଣ ଅଛି? କହ, ହେ ବ୍ରହ୍ମନ। ଏଠି, ଏହି ଅସୀମ ଅନନ୍ତ ଶୂନ୍ୟତାରେ, ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ତାଙ୍କର ସମସ୍ତ ଅବରଣ ସହିତ ଆକାଶରେ ଛୋଟ ବୁଲ୍ବୁଲା ଭଳି ଦେଖାଯାନ୍ତି। ସମସ୍ତ ଜଡ଼ବସ୍ତୁ ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ ଚଳନ କରେନାହିଁ; ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ପୃଥିବୀ ଅଂଶକୁ ‘ତଳ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଅନ୍ୟଥା ସେଠା ଶୂନ୍ୟ। ଆକାଶରେ ବୃତ୍ତାକାର ଗୋଟିଏ ମାଟି ଉପରେ ଚିଁଟିମାନେ ଯେପରି ଚାଲନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଦଶ ଦିଗ—ତଳ ତାଙ୍କର ପାଦ, ଉପର ତାଙ୍କର ପିଠ—ଏପରି ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ। କିଛି ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ, ତାଙ୍କ ହୃଦୟର ପୃଥିବୀ ଗଛ ଓ ଜାଁତି ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ; ନିର୍ମଳ ଆକାଶ ସୂର୍ୟ, ଚନ୍ଦ୍ର, ଦେବତା, ଓ ଦାନବମାନେ ଦ୍ୱାରା ଘେରାଯାଇଛି। ଏହି ଜଗତ, ଗ୍ରାମ, ନଗର, ଓ ପାହାଡ଼ ସହିତ, ମାରୁଭୂମି ତତ୍ତ୍ୱରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଓ ଅକ୍ଷୟ ମଣ୍ଡଳ ଦ୍ୱାରା ଚମଡ଼ି ଭଳି ଆବୃତ। ଯେପରି ହାତୀମାନେ ବିନ୍ଧ୍ୟା ପାହାଡ଼ ଅଞ୍ଚଳରେ ଚରଣ କରନ୍ତି, ସେପରି ଏହି ପରମ ଶୂନ୍ୟତାରେ ବିଶ୍ୱମଣ୍ଡଳର ନଦୀମାନେ ବହୁଛନ୍ତି। ସେଠାରେ ସବୁକିଛି ଅଛି; ସେଠୁ ସବୁକିଛି ଉତ୍ପନ୍ନ; ସେହି ସବୁ; ସେ ସବୁଠାରେ; ଏବଂ ସେ ସବୁ ସମୟରେ, ଅତି ସୂକ୍ଷ୍ମ କଣିକାରେ ମଧ୍ୟ ବ୍ୟାପ୍ତ।