ସେ ଜଣେ ମହିଳା, ଯାଙ୍କର ଜୀବନର ସମସ୍ତ ଚିନ୍ତା ଏହି ଗାଁର ଗୋବର ଏବଂ କାଠ କଠା ଜମା କରିବା ପାଇଁ। ମୁନ୍ଦା ଚିରିଥିବା ଏକ ପୁରୁଣା କମ୍ବଳ ପିନ୍ଧିଛନ୍ତି, ତାଙ୍କର ହାତପା ଉପରେ ଭାରି ଝୋଲା ଉଠାଇବାର ଚିହ୍ନ ଦେଖାଯାଉଛି। ସେ ସବୁବେଳେ କାନ, କେଶ ଓ ହାତରୁ ପୋକ ବାହାର କରିବାରେ ବ୍ୟସ୍ତ, ଘର ପାଇଁ ବନ୍ୟ ଶାଗ ଆଣିବାରେ ଦୌଡ଼ିବା, ଘର କାମରେ ନିରନ୍ତର ଲାଗିଥାନ୍ତି। ସେ ନୀଳ ନଦୀର ତରଙ୍ଗରେ ଭିଜା ଘାସ ଦେଇ ଗାଁର ଗାୟକୁ ଖୁଆନ୍ତି ଏବଂ ପ୍ରତିକ୍ଷଣ ଘର ଦ୍ୱାରକୁ ଚନ୍ଦନ ଲଗାନ୍ତି। ଘରର ଦାସୀ ଓ ପଶୁମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସେ ସଦା ସ୍ପଷ୍ଟ କଥା କହିବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ, ନିୟମ ଓ ସୀମାରେ ଅଟୁଟ ରହି, ସମୁଦ୍ରକୁ ଧରିଥିବା କୂଳ ଭଳି ଅପରିବର୍ତ୍ତନଶୀଳ। ଏକ କାନରୁ ଝୁଲିଥିବା ପତ୍ର ରଙ୍ଗର ପୁରୁଣା କଣ୍ଟା ଦ୍ୱାରା ଚିହ୍ନିତ, ସେ ଦାସୀର ଦୁଃଖ ଓ ଭୟର ଚିହ୍ନ ବୋହିଛନ୍ତି। ଏପରି କଥା କହି ସେ ପାହାଡ଼ିଆ ଗାଁର ଗୁହା ମଧ୍ୟରେ ଘୁଞ୍ଚିଘୁଞ୍ଚି ଚାଲିବାକୁ ଲାଗିଲେ, ଏବେ ସେ ଚାଲୁଥିବାବେଳେ ସ୍ୱୟଂ ସରସ୍ୱତୀ ତାଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ପ୍ରକଟ ହେଲେ। ସେ କହିଲେ, “ଏହି ଫୁଲ ଉଦ୍ୟାନ, ଲାଲ ଗଛର ଗୁଛରେ ଶୋଭିତ, ମୋର ଅଟୁଟ ଅଂଶ; ଏହି ଫୁଲ ଫୁଲିଥିବା ପ୍ରାଙ୍ଗଣ, ଉଦ୍ୟାନ ଭିତର ପଣ୍ଡାଲ ଭଳି, ମୋର। ଏହି ପଦ୍ମ ସରୋବର ପାଡ଼, ଗଛ ଓ ହରିତ ଘାସରେ ଲପେଟା, ମୋର; ଏହି ହେଉଛି କର୍ଣ୍ଣିକା ନାମକ ତର୍ଣ୍ଣିକା, ଯାହାର ପତ୍ର ଖାଇଯାଇଛି। ଏହି ଦୁଃଖିଣୀ, ଚର୍ବି ହୀନ ଓ ପାଣି ବିହୀନ ଦେହୀ, ମୋର; ଆଜି ଅଷ୍ଟମୀ ଦିନ, ସେ ଅଶ୍ରୁଭରା ଚକ୍ଷୁରେ କାନ୍ଦୁଛି। ଏଠି ମୁଁ କହିଛି, ରହିଛି, ଶୁଇଛି, ସମୟ କଟାଇଛି, ଦେଇଛି, ନେଇଛି। ଏଠି ମୋର ବଡ଼ ପୁଅ ଶର୍ମା ଘରେ କାନ୍ଦୁଛି; ଏଠି ମୋର ଗାଁର ଗାୟ ପ୍ରାନ୍ତରେ ଚରି ଅରଣ୍ୟରେ ଦୁଧ ଦେଉଛି। ଘରେ, ଜଳାଇବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ, ଶୁଷ୍କ ଓ ଅଲ୍କାଳି ଧୂଳି ଢାକିଥିବା, ଏହି ମୋର ପଞ୍ଚଭୂତ ଦେହ ଦେଖ। ଏହି ରୁସୁଇଘର, ତିବ୍ର ଉରୁଆଳି ଲତାରେ ଲପେଟା, ତିର୍ଷ୍ଣା ଭଳି, ମୋର; ଏଠି ରୁସୁଇଘରର ସ୍ଥାନ ମୋ ଦେହର ଅନ୍ୟ ଅଂଶ ସମାନ। ଏହି ଆତ୍ମୀୟମାନେ, କାନ୍ଦିବାରୁ ଲାଲ ଆଖି, ଏହି ସଂସାରର ବନ୍ଧନ; ଯେଉଁମାନେ ରୁଦ୍ରାକ୍ଷ ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି ସେମାନେ ଅଗ୍ନି ପାଇଁ ଇଂଧନ ଆଣିଛନ୍ତି। ନିରନ୍ତର ପଥର ଓ ଶଙ୍ଖ ଗୁଛରେ ଆଘାତ ପାଉଛି, ଉଚ୍ଚ ତରଙ୍ଗ ତଟର ଲତାର ପତ୍ରକୁ ଛୁଁଇଁଯାଉଛି। ତଟ ଛିଟିଯାଇଥିବା ଝାଲ ଓ ଫେନରେ, ପଥର, ଫଳ ଓ ଶଙ୍ଖ ଧକ୍କାରେ ତିଆରି ଫୁଲ ଫେନ ଦେଖାଯାଉଛି। ମଧ୍ୟାହ୍ନ ରବିର କିରଣ ବରଫ ଭଳି ଚମକିଉଠି, ତଟରେ ଗଛ ଫୁଲ ଗୁଛ ଦେବାକୁ ଉତ୍ସୁକ। କିଂଶୁକ ଗଛର ଫୁଲର ରଙ୍ଗ କୋରାଲ ଭଳି ଜଳମାନ, ଫୁଲ ତଳ ବିସ୍ତୃତ ହୋଇ ହସୁଛି। ଗାଁର ଛୁଆମାନେ ଫଳ ଚୟନରେ ବ୍ୟସ୍ତ, ଗାଁର ଝରଣାର ତୀବ୍ର ଧାରା ତାଙ୍କୁ ନେଉଛି, ସେମାନେ ବଡ଼ ଘୂର୍ଣ୍ଣିରେ ଡୁବିଯାଉଛନ୍ତି। ଚାରିପାଖରେ ଝରଣା ତୀବ୍ର ଝରା, ଚିର ଛାୟା ହେଉଥିବା ଚଉଡ଼ିଆ ପତ୍ର ଗଛ ତଳେ ସେଠି ସର୍ବଦା ଶୀତଳ। ଏଠି ଏକ ଘର ପଣ୍ଡାଲ ଦେଖାଯାଉଛି, ଲତା ଫୁଲରେ ଲପେଟା, ଜାଲି ଓ ଛାୟା ଶାଖାରେ ଢାକିଛି। ଏଠି ମୋର ପତି ବସନ୍ତି, ଯାହାର ଆକୃତି ଚେତନ ଆକାଶର କଣିକା ଭଳି, ଚାରି ସମୁଦ୍ରରେ ଘେରିଥିବା ପୃଥିବୀର ନାୟକ। ପୂର୍ବରୁ ସେ ଏହାକୁ ଭୟଙ୍କର ଆକାଂକ୍ଷାରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଚାହିଥିଲେ: “ମୁଁ ଶୀଘ୍ର ରାଜା ହେବି।” ହେ ଦେବୀ, କେବଳ ଏଠି ଅଷ୍ଟମୀ ଦିନରେ, ସେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପରେ ମିଳୁଥିବା ସମୃଦ୍ଧ ରାଜ୍ୟ ଲାଭ କଲେ। ଏଠି, ମୋ ଘରେ, ଆକାଶରେ ଅଦୃଶ୍ୟ ଭାବେ, ପତିର ପ୍ରାଣ ରହିଥିଲା—ଏକ ମেঘ ଭଳି, ଗନ୍ଧ ଭଳି ଅନୁଭବ ହୁଏ। ଏଠି, ଆଙ୍ଗୁଠିର ପରିମାଣ ଆକାଶ ମଧ୍ୟରେ, ଏହି ରାଜ୍ୟ ଏଉଁପରି ତିଆରି ହେଲା; କିନ୍ତୁ ପତିର ରାଜ୍ୟ ଦଶ ମିଳିୟନ ଯୋଜନା ଦୂର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିସ୍ତୃତ ହୋଇଥିଲା। ଆମେ ଦୁଇଜଣ ଆକାଶ ଭଳି, ଏହି ରାଜ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଆକାଶ, ହେ ଦେବୀ; ତଥାପି ଏହା ହଜାର ହଜାର ପାହାଡ଼ରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଦେଖାଯାଉଛି—ଏହି ମାୟା କେତେ ଅଦ୍ଭୁତ! ହେ ଦେବୀ, ଏବେ ମୁଁ ପୁଣି ପତିଙ୍କ ସାଙ୍ଗରେ ଯିବାକୁ ଚାହେଁ; ଚଳ, ଆମେ ଯିବା—ଯେଉଁମାନେ ଦୃଢ଼, ସେମାନେ ପାଇଁ କୌଣସି ଦୂରତା ନାହିଁ। ଏହିପରି କହି ଦେବୀଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି, ସେ ଦ୍ରୁତ ଭାବେ ପଣ୍ଡାଲ ଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ; ଦୁଇଜଣେ ଏକାସାଥି ଆକାଶକୁ ଉଡ଼ିଗଲେ, ତିମିର ଭଳି ଗାଢ଼ ଆକାଶକୁ ଚିରି, ପକ୍ଷୀ ଭଳି। ଆକାଶ କଜଳ ମେଘରେ ଭରିଥିଲା, ଏକ ସ୍ନିଗ୍ଧ ଏକମାତ୍ର ସମୁଦ୍ରରେ ଶୋଭିତ, ନାରାୟଣଙ୍କ ଦେହ ଭଳି, ମଧୁମକ୍ଷିକା ପିଠିର ଶୁଭ୍ର ଚମକରେ ଦେଖାଯାଉଥିଲା। ସେମାନେ ମେଘର ପଥ ଚାଲିଗଲେ, ପବନ ମଣ୍ଡଳ ଉଲ୍ଲଂଘିଲେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ପଥ ଚାଲି ଚନ୍ଦ୍ର ପଥକୁ ମଧ୍ୟ ଅତିକ୍ରମ କଲେ। ଉତ୍ତର ଧ୍ରୁବ ପଥ ଓ ସାଧ୍ୟମାନେ ଯାଉଥିବା ମାର୍ଗ ଉପରେ ଚାଲି, ସିଦ୍ଧମାନେ ଓ ପୃଥିବୀ ଅତିକ୍ରମ କରି, ସ୍ୱର୍ଗ ମଣ୍ଡଳ ଉପରେ ଚଢ଼ିଗଲେ। ବ୍ରହ୍ମାଲୋକ ଭିତରକୁ, ତୁଷିତ ମଣ୍ଡଳକୁ ପ୍ରବେଶ କରି, ଗୋଲୋକ, ଶିବଲୋକ, ପିତୃଲୋକ ଉପରେ ଚାଲିଯିଲେ। ଦୂର ଦେବତାମାନେ ଯେଉଁମାନେ ଦେହ ନାହିଁ, ସେମାନେ ଉପରେ ଚାଲି, ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୂର ଯାଇ, କିଛି ବାଧା ଅନୁଭବ କଲେ। ତାପରେ ସେ ତାଙ୍କ ଚାଲିଯାଇଥିବା ଆକାଶକୁ ଚାହିଁଲେ, ତଳେ ରବି, ଚନ୍ଦ୍ର, ତାରା, କିଛି ଦେଖିଲେ ନାହିଁ। ଏଠି ଗାଢ଼, ଅଚଳ ଅନ୍ଧକାର ଦେଖିଲେ, ଯାହା ଖାଲି ଆକାଶର ଗୁହାରେ ଭରିଛି, ଏକ ସମୁଦ୍ର ଭିତର ଭଳି ଘନ, ପାହାଡ଼ ଭିତର ଭଳି ଗଭୀର। “ହେ ଦେବୀ, ତଳେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟ ଆଲୋକ କେଉଁଠି ଗଲା? ଏହି ଅନ୍ଧକାର କିପରି ଉପସ୍ଥିତ ହେଲା, ଏହା କିପରି ପାହାଡ଼ ଭିତର ଭଳି ଅଚଳ ଓ ହାତରେ ଧରିପାରିବା ଭଳି?” ସରସ୍ୱତୀ କହିଲେ, “ତୁମେ ଏଠି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ଆକାଶର ଏହି ମାର୍ଗ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଆସିପହଁଚିଛ; ଏଠି ତଳେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟ ଆଲୋକ ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ। ଯେପରି ଗଭୀର କୁଆଁ ତଳୁ ଜୁଇଁ ପୁରା ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ, ସେପରି ଏଠି ରୁ ତଳେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ। ଆହା, ଆମେ ଏପରି ଦୂରେ ଆସିପହଁଚିଛୁ, ଯେଉଁଠାରେ ତଳେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଏକ ଛୋଟ ଚିହ୍ନ ଭଳି ଦେଖାଯାଏ, ଏଠି ରୁ କିଛି ଦେଖିହେବ ନାହିଁ।