ସେଠାରେ, ସେଇ ଗାଁରେ, ଦୁଇ ଦେବୀ ଶାନ୍ତ ଦେହରେ ଅବତୀର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ—ଏଠି, ଯେପରି ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ର ଦ୍ୱିତୀୟ ଶ୍ରୀ ଜଣେ ଆତ୍ମଜ୍ଞାନୀ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ ଶାନ୍ତ ହୃଦୟରେ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି। ସମୟ ଗତିରେ, ତାଙ୍କର ଅଭ୍ୟାସ ଦ୍ୱାରା, ଲୀଳା ନିର୍ମଳ ଜ୍ଞାନର ସ୍ୱରୂପ ହୋଇ, ତିନି କାଳକୁ ଅପରିଷ୍କୃତ ଭାବରେ ଦେଖିବାର ଶକ୍ତି ଲାଭ କଲେ। ଏହି ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା, ସେ ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ, ଗତ ଜନ୍ମମୃତ୍ୟୁ ଓ ସଂସାର ଚକ୍ରର ସମସ୍ତ ଘଟଣା ସ୍ମରଣ କରିପାରିଲେ। ତାଁକୁ ଦେଖି, ସେ କହିଲେ, "ହେ ଦେବୀ! ଆପଣଙ୍କ ଦୟାରେ ଏଠି ପୂର୍ବରୁ ଯାହା ଘଟିଥିଲା, ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ପରିସ୍ଥିତି ମୁଁ ସ୍ମରଣ କରୁଛି। ଏଠି, ମୁଁ ଏକ ବୃଦ୍ଧା ଥିଲି, ଶୁଷ୍କ ଓ କଳା ଦେହ, ଦରିଦ୍ର ବ୍ରାହ୍ମଣ ଗୃହିଣୀ, ଯାହା ଦର୍ଭା ଘାସ ଭାଙ୍ଗିବାରେ ହାତ ଓ ପେଟ କଠିନ ହୋଇଯାଇଥିଲା। ମୁଁ ଗୃହସ୍ୱାମୀଙ୍କ ଜନାନୀ, ମାଖନ ବଟିବାରେ ପାରଙ୍ଗତ, ସମସ୍ତ ସନ୍ତାନଙ୍କର ମା, ଓ ଅତିଥିମାନେ ଆସିଲେ ଖୁସି ହେଉଥିଲି। ମୁଁ ଦେବତା, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ସଜ୍ଜନଙ୍କୁ ଭକ୍ତି କରୁଥିଲି; ଘୃତ ଓ ଦୁଧ ଦେହରେ ମସା ଲଗାଇଥିଲି; ଗର୍ଗରୀ, ଚାରୁ, କୁମ୍ଭ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପାତ୍ର ପରିଷ୍କାର କରୁଥିଲି। ଖାଦ୍ୟ, ଲୁଣ, ଏକ ଜାମା, ଜଳପାତ୍ର, ଓ ଭଣ୍ଡାର ନିର୍ମାଳ୍ୟରେ ବ୍ୟସ୍ତ ଥିଲି; ଝିଅଜମାଇ, ଝିଅ, ଭାଇ, ବାପା, ମାଆଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ଦେଉଥିଲି। ଘରକୁ ଚାଲାଇବା ଓ ଦିନ ରାତି ବେଳେ ବେଳେ ଶରୀର କ୍ଷୀଣ ହୋଇଯାଇଥିଲା; ଏକ ଅନ୍ତର୍ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱରେ ସେ ବାରମ୍ବାର ସେଇ ଉକ୍ତିଗୁଡ଼ିକୁ କହୁଥିଲେ। "ମୁଁ କିଏ? ଏହି ସଂସାର କ’ଣ?"—ଏପରି ପ୍ରଶ୍ନ କଦାଚିତ୍ ସ୍ୱପ୍ନରେ ମଧ୍ୟ ଉଠୁନଥିଲା, ଏକ ମୂଢ଼ ଗୃହିଣୀ ପାଇଁ। ତାଙ୍କର ସମସ୍ତ ଚିନ୍ତା ଥିଲା ଗୋବର, ଜାଳି ଆଣିବା, ଝୁଣ୍ଡା ଚୋଳି ପିନ୍ଧିବା, ଭାର ଉଠାଇବାର ଚିହ୍ନ ଦେହରେ। ମୁଁ ନିତ୍ୟ କାନ, କେଶ, ହାତରୁ ପୋକ ଉଠାଇବାରେ ବ୍ୟସ୍ତ, ଘରପାଇଁ ଜଙ୍ଗଲ ଶାଗ ନେଇଯିବାରେ ଦୌଡ଼ିବା, ଘରକୁ ଦେଖିବାରେ ତତ୍ପର। ମୁଁ ଗାଇମାନେ ପାଇଁ ନୀଳ ନଦୀ ତୀରରେ ତରଙ୍ଗରେ ଭିଜିଥିବା ଘାସ ଆଣୁଥିଲି; ସମୟ ସମୟରେ ଘରଦ୍ୱାରକୁ ଚନ୍ଦନ ଲଗାଇ ଚିହ୍ନ ଦେଉଥିଲି। ଘରର ଚାକର ଓ ପଶୁମାନେ ପାଇଁ କଥା କହିବାରେ ସଦା ତତ୍ପର, ନିୟମ ଓ ସୀମାରେ ଅଟୁଟ, ସମୁଦ୍ରକୁ ରୋକିଥିବା କୂଳ ଭଳି। ଜୀର୍ଣ୍ଣ ଓ ପତ୍ରବର୍ଣ୍ଣ ଝୁଲିଥିବା କଣର ଦାନ୍ତିରେ ଚିହ୍ନିତ, ଦୁଃଖ ଓ ଭୟରେ କ୍ଷୀଣ ଦାସୀ ସଦୃଶ। ଏପରି କଥା କହି, ସେ ପାହାଡ଼ ଗାଁର ଗହ୍ବରେ ଘୁରୁଥିଲେ। ଏହିପରି ସମୟରେ, ସାରସ୍ୱତୀ ନିଜେ ସାମ୍ନାକୁ ଆସିଲେ। ସେ କହିଲେ: "ଏହି ପୁଷ୍ପବାଟିକା, ଲାଲ ଗଛର ମାଳାରେ ଶୋଭିତ, ମୋର; ଏହି ଫୁଲ ଫୁଟିଥିବା ମଣ୍ଡପ, ଉଦ୍ୟାନ ଭିତରେ ଥିବା, ମୋର। ଏହି ପଦ୍ମସର ତଟ, ଗଛ ଓ ହରିତ ଘାସରେ ଗଠିତ, ମୋର; ଏହି ତର୍ଣ୍ଣିକା କର୍ଣ୍ଣିକା ନାମକ, ଯାହାର ପତ୍ର ଖାଇଯାଇଛି, ମୋର। ଏହି ଦୁଃଖିଣୀ, ଚର୍ବି ହୀନ ଓ ଜଳ ବିହୀନ, ଏଠି ଏଠି ଆଠ ଦିନ ଧରି ଅଶୁପୂର୍ଣ୍ଣ ଚକ୍ଷୁରେ କାନ୍ଦୁଛି। ଏଠି, ହେ ଦେବୀ, ମୁଁ କଥା ହେଲି, ବଞ୍ଚିଲି, ବସିଲି; ଏଠି ସୁତିଲି, ସମୟ କାଟିଲି, ଦେଲି ଓ ନେଲି। ଏହି ମୋର ପ୍ରଥମ ପୁଅ ଶର୍ମା ନାମକ, ଘରେ କାନ୍ଦୁଛି; ଏହି ମୋର ଗାଈ ମେଘେ ଚରି, ଅରଣ୍ୟରେ ଦୁଧ ଦେଉଛି। ଘରେ, ଜଳାଇବା ପାଇଁ ଠିକ୍ କରାଯାଇଛି, ଶୁଷ୍କ ଓ ଖାର ଧୂଳିରେ ଢାକା, ଏହି ମୋର ଦେହ, ‘ପଞ୍ଚକ’ ନାମକ, ଘନ ଓ ଭାରୀ। ଏହି ରସୋଇଘର, ତୀବ୍ର ଲଉ ଲତାରେ ଘେରିଥିବା, ତୃଷ୍ଣା ସଦୃଶ, ମୋର; ଏହି ରସୋଇଘରର ସ୍ଥାନ ଆଉ ଏକ ଦେହ ସଦୃଶ। ଏହି ଆତ୍ମୀୟମାନେ, କାନ୍ଦିବାରୁ ଲାଲ ଆଖି, ଏହି ସଂସାରର ବନ୍ଧନ; ଯେମାନେ ରୁଦ୍ରାକ୍ଷ ଧାରଣ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଅଗ୍ନି ପାଇଁ ଜଳାଣ ଆଣନ୍ତି। ଏଠି ଥିବା ନଦୀରେ ପଥର ଓ ଶଙ୍ଖ ଗୋଛ ଦ୍ୱାରା ଅବିରତ ଆଘାତ ହୁଏ, ଉଚ୍ଚ ତରଙ୍ଗ ତୀରର ଲତାପତ୍ରକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରେ। ତଟରେ ଝାଲ ଝାଲ ଝରା, ତରଙ୍ଗ ଓ ଫେନ ଫଳ ଓ ଶଙ୍ଖ ସଂଘର୍ଷରୁ ଉଠିଥିବା। ମଧ୍ୟାହ୍ନ ସୂର୍ଯ୍ୟ କିରଣ ବରଫ ସଦୃଶ ଚମକେ, ତଟରେ ଫୁଲ ଗଛ ତାଲ ତାଲ ମାଳା ଦେଉଥିବା। ଫୁଲିଥିବା କିଂଶୁକ ଗଛର ରଙ୍ଗ କୋରାଲ ସଦୃଶ, ଫୁଲ ଗୋଦାମ ଭଳି ଉଲ୍ଲାସରେ ଭରିଯାଇଛି। ଗ୍ରାମର ଛୁଆମାନେ ଫଳ ଚ଼ିଁ ଚ଼ିଁ ନଦୀର ତୀବ୍ର ଘୂର୍ଣ୍ଣନରେ ମଗ୍ନ। ତୀବ୍ର ଝରା ତିରେ ଶିତଳ ଛାୟାରେ ଘେରିଥିବା, ବିଶାଳ ପତ୍ର ଗଛ ତଳେ ସଦା ଶିତଳ। ଏଠି ଏକ ଘର ମଣ୍ଡପ ଦେଖାଯାଏ, ଲତା ଫୁଲରେ ଗଠିତ, ଜାଲି ଶାଖା ଛାୟାରେ ଜନ୍ତ୍ରାଳିତ। ଏଠି ମୋର ପତି ବସନ୍ତି, ଯାହାଙ୍କ ଦେହ ଚେତନ ଆକାଶର ଅଣୁ ସଦୃଶ, ଚାରି ସମୁଦ୍ର ଘେରିଥିବା ପୃଥିବୀର ଓଇଶ୍ୱର୍ୟ। ପୂର୍ବରୁ ତିନି ଏହି ରାଜ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତି ପାଇଁ ଦୃଢ଼ ଇଚ୍ଛା କରିଥିଲେ—‘ମୁଁ ଶୀଘ୍ର ରାଜା ହେବି।’ ହେ ପରମେଶ୍ୱରୀ, କେବଳ ଆଠ ଦିନରେ ସେ ଏହି ସମୃଦ୍ଧ ରାଜ୍ୟ ପାଇଲେ, ଯେଉଁଥିରେ ସାଧାରଣତଃ ବହୁ ସମୟ ଲାଗିଥାଏ। ଏଠି, ମୋର ପତି ରାଜାଙ୍କ ପ୍ରାଣ ମୋ ଘରେ ଅଦୃଶ୍ୟ ଭାବେ ଅବସ୍ଥିତ ଥିଲା, ଆକାଶରେ ବାୟୁ କିମ୍ବା ଗନ୍ଧ ଭଳି। ଏଠି, ଅଙ୍ଗୁଳି ପରିମାଣ ଆକାଶ ମଧ୍ୟରେ ସେଇ ରାଜ୍ୟ ରହିଥିଲା, କିନ୍ତୁ ମୋର ପତିଙ୍କ ରାଜ୍ୟ ଦଶ ମିଳିଅନ୍ ଯୋଜନା ଦୂର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିସ୍ତୃତ ଥିଲା। ଆମେ ଦୁଇଁଜଣ ଆକାଶ ସ୍ୱରୂପ, ଓ ମୋର ପତିଙ୍କ ରାଜ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଆକାଶ; ତଥାପି ଏହା ହଜାର ଶୃଙ୍ଗ ଦ୍ୱାରା ପୂର୍ଣ୍ଣ ଦେଖାଯାଉଛି—ଏହି ମାୟା କେତେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ! ହେ ଦେବୀ, ଏବେ ମୁଁ ପୁଣି ମୋର ପତିଙ୍କ ପାଖକୁ ଯିବାକୁ ଚାହେଁ; ଚଳ, ଆମେ ସେଠାକୁ ଯିବା—ଦୃଢ଼ ନିଶ୍ଚୟ ଥିଲେ କେଉଁ ଦୂରତା! ଏପରି କହି, ଦେବୀଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି, ସେ ଶୀଘ୍ର ମଣ୍ଡପରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ; ଦୁଇଁଜଣେ ଏକାସାଥିରେ ଆକାଶକୁ ଉଡ଼ିଗଲେ, କଳା ତଳୱାର ଭଳି ଘନ ମେଘ ମଧ୍ୟରେ, ପକ୍ଷୀ ସଦୃଶ। ଆକାଶ ଅନେକ କଜଳ ମେଘ ଦ୍ୱାରା ବିଭକ୍ତ ଦେଖାଯାଉଥିଲା, ଏକ ନମ୍ର ସାଗରର ଶୋଭାରେ, ନାରାୟଣଙ୍କ ଦେହ ସଦୃଶ, ମଧୁମକ୍ଷିକା ପିଠିର ଶୁଭ୍ର ଚମକରେ ଭାସିଯାଉଥିଲା।