ରାଜା ଶିଶୁରୁ କହିଲେ, “ବସ ମୋର କୋଳରେ, ଶିଶୁ।” କିନ୍ତୁ ଶିଶୁ ଏହା କରିବା ପାଇଁ ବଦଳରେ ଭୂମିରେ ଏକ ବସ୍ତ୍ର ବିଛାଇଲେ, ଯାହା ସେବକମାନେ ଢାକି ଦେଇଥିଲେ, ଏବଂ ସେ ଏହାରେ ବସିଲେ। ରାଜା ତାଙ୍କୁ ଦୟାଳୁ ସ୍ୱରରେ କହିଲେ, “ପୁତ୍ର, ତୁମେ ବିବେକ ଅର୍ଜନ କରିଛ, ଗୁଣର ପାତ୍ର; ତୁମ ମନ ଜଣା ବୁଦ୍ଧିମାନଙ୍କ ପରି ପକ୍କ ହୋଇଛି, ଏବଂ ତୁମେ ଦୁଃଖରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହେବାକୁ ଦେଉନାହିଁ। ବୃଦ୍ଧ, ଋଷି ଓ ଗୁରୁଙ୍କ କଥା ଅନୁସରଣ କରିବାରେ ମାନବ ଶ୍ରେୟସ୍ ଅର୍ଜନ କରେ, ମୃଗାମାୟା ପଛରେ ଧାଉନାହିଁ। ପୁତ୍ର, ଦୁଃଖ ଦୂର ରହିଥାଏ, ଯାଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମନ ମୃଗାମାୟାରେ ଚିତ୍ତ ଦେଇନାହିଁ। ରାଜକୁମାର, ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ତୁମେ ବୀର; ତୁମେ ଏହି ଶତ୍ରୁମାନେ—ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭୋଗବସ୍ତୁମାନେ—ଯେଉଁମାନେ କଟିବା ଦୁଃସାଧ୍ୟ ଓ ଜିତିବା କଷ୍ଟକର, ସେମାନେ ଜିତିଛ। ତୁମେ ଜ୍ଞାନ ପାଇବା ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ ହେଲେ, କିନ୍ତୁ ଅଜ୍ଞାନୀ ପରି କାହିଁକି ଏହି ମୃଗାମାୟାର ଗଭୀର ତରଙ୍ଗ ଓ ଅଳସ୍ୟର ସାମୁଦ୍ରିକ ଗଭୀରତାରେ ଡୁବିଯାଉଛ? ନୀଳ ପଦ୍ମ ଗୁଚ୍ଛ ପରି ଚଳିତ ତୁମ ଚକ୍ଷୁ, ମନର ଉତ୍ପନ୍ନ କାରଣକୁ ଛାଡି ଦେଇ, କିଏ ତୁମକୁ ଏଭଳି ଭ୍ରମିତ କରିଛି, କହ? ତୁମ ଦୁଃଖ କିଏ ଉତ୍ପନ୍ନ କରିଛି, କେତେ ଅଛି, କିଏ ଏବଂ କି ପାଇଁ ଏହି ଦୁଃଖମାନେ ଘରକୁ ଚୋର ପରି ଲୁଟି ନେଉଛି? ମୁଁ ତୁମକୁ ଆଶ୍ରୟର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସ୍ଥାନ ଭାବେ ଦେଖୁଛି; କାରଣ ଦୃଢ଼ ମନ ଥିଲେ, ଦୁଃଖ ଅନ୍ୟମାନେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଜିତି ନେଉଛି। ତୁମେ ଯାହା ଚାହୁଁଛ, ଶୀଘ୍ର କହ, ଓ ପାପହୀନ; ତୁମେ ଏହା ଅର୍ଜନ କରିବା; ଏହାରେ ତୁମ ଦୁଃଖ ଏବେ ଭାଙ୍ଗିଯିବ। ଏଭଳି ଋଷିଙ୍କ ଉଚିତ ଅର୍ଥ ଓ ଉତ୍ତମ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟର ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, ରଘୁବଂଶୀ ତାଙ୍କର ଦୁଃଖ ଛାଡିଦେଲେ, ବର୍ଷା ଆସିବା ସମୟରେ ମୟୂର ହର୍ଷରେ ଉଚ୍ଚ୍ୱାସ କରେ ପରି, ନିଜ ଆଶା ପୂରଣ ହେବାର ଆଶ୍ୱାସ ମିଳିଲା। ଏଭଳି ମୁଖ୍ୟ ଋଷିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଶ୍ନ ଓ ଆଶ୍ୱାସ ପାଇଁ, ରଘୁବଂଶୀ ହଳକୁ ଭାବି, ଶାନ୍ତ ଶବ୍ଦରେ, ନିଶ୍ଚଳ ଅର୍ଥରେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ। “ପୂଜ୍ୟ, ଆପଣ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଛନ୍ତି, ଏହିପରି ଅଜ୍ଞାନୀ ହେଲେ ମୁଁ ଯେତେକି ଶକ୍ତି ଅଛି କହିବି; କାହିଁକି ଉତ୍ତମଙ୍କ ଶବ୍ଦକୁ ଅଣଦେଖା କରିବି? ମୁଁ ଏଠାରେ ମୋର ପିତାଙ୍କ ଘରେ ଜନ୍ମ ନେଇଛି, ଧୀରେ ଧୀରେ ବୃଦ୍ଧି ଲାଭ କରିଛି, ଏବଂ ଜ୍ଞାନ ଅର୍ଜନ କରି ବସିଛି। ତାପରେ, ଉତ୍ତମ ଚରିତ୍ରରେ ଅନୁସ୍ଥିତ ହୋଇ, ଋଷିମୁଖ୍ୟ, ମୁଁ ସମୁଦ୍ର ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ ଭୂମିରେ ତୀର୍ଥ ଯାତ୍ରା କଲି। ଏହି ସମୟ ପରେ, ମୋର ବିବେକ ଏହି ସଂସାର ଆସକ୍ତିକୁ ବନ୍ଧ ଭାଙ୍ଗି ଦେଲା, ଯେପରି ଏକ ବଡ଼ ବନ୍ଧ ନଦୀ ତଟକୁ ଭାଙ୍ଗି ଦେଇଥାଏ। ବିବେକରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ମନ ଏହିପରି ଚିନ୍ତା କଲା, ଏକ ରସହୀନ ବୁଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା। ଏହି ସଂସାରରେ କହିବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ ସୁଖ କ’ଣ? ଲୋକେ ଜନ୍ମ ନେଇ ମରିଥାଏ, ମରି ଆଉ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ। ଚଳିତ ଓ ଅଚଳ କ୍ରିୟାମାନେ ନିଜ ଅବସ୍ଥାରେ ଅଛନ୍ତି; ଦୁଃଖର ନାୟକ, ପାପ ଚିନ୍ତା, ଓ ସଫଳତାର ଉତ୍ସମାନେ ନିଜ ନିଜ ଅଞ୍ଚଳରେ ଅଛନ୍ତି। ଅପମାନର କୁଠି ପରି, ଏକାଏକି ଅସଂଯୁକ୍ତ ଭାବରେ, ଚିନ୍ତାମାନେ ମନର କଳ୍ପନା ଦ୍ୱାରା ଏକାଏକି ଯୋଗ ହୋଇଥାଏ। ଏହି ସଂସାର, ମନ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରି, ଭୋଗବସ୍ତୁ ପରି ଦେଖାଯାଏ; କିନ୍ତୁ ମନ ନିଜେ ଅସତ୍ୟ ପରି ଦେଖାଯାଏ—କିପରି ଆମେ ଏତେ ଭ୍ରମିତ ହୋଇଯାଉଛି? ହା, ଆମେ ଅବସ୍ଥାରେ ଏକଦମ ଦୁଃଖୀ, ଅସତ୍ୟରେ ବିକ୍ରି ହୋଇଛୁ, ଭ୍ରମିତ ମନ ପରି, ଦୂର ଜଙ୍ଗଲରେ ଭ୍ରମଣ କରୁଥିବା ମୃଗ ପରି, ମୃଗମାୟାର ପାଣି ପଛରେ ଧାଉଛୁ। କିଏ ବିକ୍ରି କରିନାହିଁ, ତଥାପି ଆମେ ବିକ୍ରି ହୋଇଥିବା ପରି ଅଛୁ; ଆମେ ସମସ୍ତେ ଭ୍ରମିତ, ସତ୍ୟ ଜାଣିଥିଲେ ମଧ୍ୟ। ଏହି ସଂସାରର ଭୋଗବସ୍ତୁ ଏତେ ଦୁର୍ଲଭ କ’ଣ? ଅନାବଶ୍ୟକ ଭ୍ରମରେ, ଆମେ ନିଜ ଦୃଢ଼ ଧାରଣାରେ ବନ୍ଧି ରହିଛୁ। ଅନ୍ୟଜ୍ଞାନରେ ଦୀର୍ଘ ଦିନ ଆମେ ଜୀବନ ନଷ୍ଟ କରିଛୁ, ଗଭୀର ଭ୍ରମାଣରେ ପଡି, ତଳା ଖୁଆରେ ପଡିଥିବା ନିର୍ମଳ ପଶୁ ପରି ଭ୍ରମିତ। ରାଜ୍ୟ ମୋ ପାଇଁ କ’ଣ, ଭୋଗବସ୍ତୁ କ’ଣ? କିଏ ମୁଁ, ଏବଂ ଏହି ସମସ୍ତ କ’ଣ? ଅସତ୍ୟ ଯଥା ଅସତ୍ୟ ରହିଯାଉ—କିଏ ଏଠାରେ ସତ୍ୟରେ କିଛି ଅର୍ଜନ କରିଛି? ଏଭଳି ଚିନ୍ତା କରି, ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ମୁଁ ସମସ୍ତ ଅବସ୍ଥାରେ ଅସକ୍ତ ହୋଇଯାଉଛି, ଯେପରି ଏକ ଯାତ୍ରୀ ମରୁଭୂମି ପାଇଁ ଆସକ୍ତି ହରାଏ। ଏହିପରି, ପୂଜ୍ୟ, କହ: କିଏ ନଷ୍ଟ ହୁଏ, କିଏ ପୁନଃ ଜନ୍ମ ନେଉଛି, କିଏ ବୃଦ୍ଧି ଓ ପରିବର୍ତ୍ତନ ହୁଏ? ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା, ମୃତ୍ୟୁ, ଜନ୍ମ, ସଫଳତା—ଏହି ସମସ୍ତେ ପୁନଃପୁନଃ ଚଳିବା ଓ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେବାରେ ଲାଗିଥାଏ। ଏହି ଅସ୍ଥିର ଅବସ୍ଥାରେ, ଆମେ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ଖରାପ ହେଉଛି—ପାହାଡ଼ ଗଛ ପରି ପବନରେ ଚଟିଯାଇଥିବା ପରି। ଲୋକେ ଅଚେତନ ପରି, ଶ୍ୱାସ ନାମକ ପବନରେ ଚଳିଥାନ୍ତି, ଖାଲି ଓଉଁ ଗୁଡିକୁ ପବନ ଦ୍ୱାରା ଉଡ଼ିଯିବା ପରି ଅନାବଶ୍ୟକ ଧ୍ୱନି କରନ୍ତି। ଏହି ଚିନ୍ତାରେ ମୁଁ ବିପରିତ ଭାବରେ ପୀଡିତ—କିପରି ଏହି ଦୁଃଖ ଶେଷ ହେବ? ଏକ ପୁରୁଣା ଗଛର ଗୁହା ଭିତରେ ଦହିଯାଉଥିବା ଦହନ ପରି। ମୋର ହୃଦୟ ଏହି ସଂସାର ଦୁଃଖରେ ପଥର ପରି ବନ୍ଦ ହୋଇଛି, ତଥାପି ମୁଁ କାନ୍ଦିନାହିଁ, କାରଣ ନିଜ ଲୋକଙ୍କ ଭୟରେ ମୋ ଅଶ୍ରୁ ରୁକିଯାଏ। ମୋ ମୁହଁ ଶୂନ୍ୟ, ମୋ କ୍ରିୟା ତଳ, ମୋ ଅଶ୍ରୁ ଶୁଖି ଓ ଭାବହୀନ; କେବଳ ବିବେକ ହୃଦୟରେ ଏକା ଅଛି, ମୋତେ ଏକା ଦେଖୁଛି। ଅସ୍ତି ଓ ଅନସ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଗଠିତ ଅବସ୍ଥାକୁ ସ୍ମରଣ କରି ମୁଁ ବଡ଼ ଭ୍ରମିତ ହୋଇଯାଉଛି, ଯେପରି ଧନୀ ଲୋକ ଦୁର୍ଦ୍ରିତିରୁ ଦୂର ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସଂସାର ଚିନ୍ତାରେ ଅନ୍ତର୍ଭାବିତ। ଧନ, ବିୟୋଗରେ ଅନୁସ୍ଥିତ, ମନକୁ ଭ୍ରମିତ କରେ, ଗୁଣକୁ ନଷ୍ଟ କରେ, ଦୁଃଖର ଜାଳ ଆଣିଦେଇଥାଏ। ଧନ, ଚିନ୍ତାର ତଳ ତଳା ଭାବରେ ବିକୃତ, ମୋତେ ଆନନ୍ଦ ଦେଉନାହିଁ; ଜନାନୀ ଓ ଘର, ଏକଥା ଲାଭ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଭୟଙ୍କର ଫାଦ ପରି। ମୋ ମନ ସନ୍ତୁଷ୍ଟି ନାହିଁ, ଋଷି, ଅନେକ ଦୋଷ ଓ ଅତି ସ୍ଥିର କାରଣ ଉପରେ ଅନେକ ଚିନ୍ତାରେ ବନ୍ଧି, ଏକ ଜଙ୍ଗଲ ହାତୀ ପରି ଶୃଙ୍ଖଳାରେ ଅଟକିଯାଏ।