ସମସ୍ତ ଘରେ ମଧୁମକ୍ଷୀମାନେ କମିଯାଇଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଦୂରେ ଚାଲିଗଲେ ମଧ୍ୟ, ମହଲଗୁଡ଼ିକ ଏପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଓ ଶୋଭାମୟ ଅଛି, ଯେଉଁଠାରେ ଫୁଟିଥିବା ଅଶୋକ ଗଛରେ ଲାଲ ରଙ୍ଗର ରୂପ ଚମକୁଛି। ଗଛମାନେ ସଦା ଭିଜା ଓ ତରଳ ଥାଏ, କାରଣ ତାଙ୍କର ପତ୍ରମାନେ ତୁଷାର ଭିଜା ବାତାସରେ ସବୁବେଳେ ତରଳ ରହେ। କଦମ୍ବ ମଞ୍ଜରୀ ଓ ସପ୍ତଚ୍ଛଦ ପତ୍ର ଏକାସାଥିରେ ଘନ ହୋଇ ରହିଛି। ଫୁଟିଥିବା କେତକୀ ଫୁଲ ଲତାମାଳା ସହ ଜଡି ଯାଇଛି, ଓ ଚଉଡ଼ା ପତ୍ରର ଛାୟା ତଳେ ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କର ଡାକ ଶୁଣାଯାଉଛି। ଜନେଲା ଓ ଗୃହମଧ୍ୟରୁ ଢଣ୍ଡା ବାତାସ ଆସୁଛି, ରାଜପଥ ସବୁ ରଙ୍ଗା ଏବଂ ପୂର୍ଣ୍ଣ ପଦ୍ମସରୋବର ଦ୍ୱାରା ପବିତ୍ର ହୋଇଯାଉଛି। ଘନ ଏବଂ ଅଭିନ୍ନ ଛାୟା ତଳେ ଏହି ଭୂମି ଉପରେ ତରଳ ଘାସ ଅଛି, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଫୁଲରୁ ଝରୁଥିବା ଜଳବିନ୍ଦୁ ରାତିର ତାରାମାନଙ୍କୁ ପ୍ରତିବିମ୍ବିତ କରେ। ଏହି ଗୃହ ସଦା ଝରୁଥିବା ଫୁଲ ଓ ତୁଷାରରେ ଢଣ୍ଡା ରହେ, ଅଦ୍ଭୁତ ମଞ୍ଜରୀ, ପତ୍ର ଓ ପଦ୍ମବନ୍ଧରେ ଶୋଭିତ। ଘରର ଅନ୍ତଃପୁର ଓ ପଥଦଳ ଘର ଭିତର ଅଞ୍ଚଳ ପରି, ପ୍ରାଚୀନ କୋଣ ମେଘରେ ଢାକା, ଉପରେ ମେଘର ବିଜୁଳି ଲାଇଟିଂ ଦେଉଛି, ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଦୀପର ଆବଶ୍ୟକତା ନାହିଁ। ଏଠାରେ ଗୁଞ୍ଜାରଣ ଶବ୍ଦରେ ଗଞ୍ଜିଉଥିବା ବାତାସର ଅନୁରଣନ ଏବଂ ଚକୋର, ଶୁକ, ହରିଣମାନଙ୍କର ଚଳିତ ହାର ଦ୍ୱାରା ମହଲ ଶୋଭିତ। ଏଠାରେ ନୂଆ କଳି ଓ ଭିଜା ମାଟିର ସୁଗନ୍ଧ ଭରା ବାତାସ ଖେଳୁଥିବା, କମ୍ପିଥିବା ପତ୍ରମାନେ ହଳେ ହଳେ ହଲୁଛି। ଏଠାରେ ଲାର୍କ ଓ ମଧୁମକ୍ଷୀମାନଙ୍କର ଖେଳ ଏବଂ କୋଇଳି କୁହୁକୁହାଣିର ମିଶ୍ର ଧ୍ୱନିରେ ଦେଶ ଜୀବନ୍ତ। ଏଠାରେ ଶାଳ, ତାଳ, ତମାଳ ଗଛର ଉଦ୍ୟାନ ରହିଛି, ନୀଳ ପଦ୍ମସର ତଟ ଏବଂ ତରଙ୍ଗିତ ନଦୀ ତଟରେ ଶୋଭା ଅଛି। ଲତା ଓ କମ୍ପିଥିବା ପତ୍ରର ଘର ଫୁଟିଥିବା କଳି ଓ ପଦ୍ମ ଗନ୍ଧରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ, ଗାଈମାନେ ମଧୁର ଜଳ ତଟରେ ଏକତ୍ରିତ, ମୃଦୁ ପ୍ରବାହରେ ପୃଥିବୀ ତରୁଣ ଫୁଲରେ ଶୋଭିତ। ଘନ ଦେବଦାରୁ ଉଦ୍ୟାନରେ ଲୁଚିଥିବା ନଦୀ, ଫୁଟିଥିବା ଲତା ଛାୟା ତଳେ ଅଭିନ୍ନ, ଚମେଳି ଫୁଲର ମଧୁର ଗନ୍ଧରେ ଉଦ୍ୟାନ ମୁହୁଁଅଛି, ମଧୁମକ୍ଷୀମାନେ ଗନ୍ଧରେ ମତ୍ତ ହୋଇ ମେଘକୁ ଢାକିଦେଉଛନ୍ତି। ଏଠାରେ ଇନ୍ଦ୍ରଲୋକ ସମ ମହଲ ଅଛି, ଏଠାର ଆକାଶ ପଦ୍ମ ରେଣୁରେ ଲାଲ ହୋଇଯାଉଛି, ପାହାଡ଼ ଝରଣାର ଗୁଞ୍ଜଣ ଆନନ୍ଦରେ ଭରିଯାଏ, ଧଳା ମେଘ ଚମେଳି ଫୁଲ ପରି ଚମକେ। ଏଠାର ଛାତ ଫୁଟିଥିବା ଲତାରେ ଶୋଭିତ, କୋଇଳିମାନେ ଖେଳିଉଛନ୍ତି, ଯୁବତୀମାନେ ତରଳ ଫୁଲର ବିଛାନାରେ ଶୋଇ ରହିଛନ୍ତି, ଦେହ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ମାଳାରେ ଶୋଭିତ। ସମସ୍ତ ତରୁଣ କଳିରେ ଢାକା, ନୂଆ ଓ ସୁନ୍ଦର, ଜଙ୍ଗଲ ଲତାର ମଧ୍ୟରେ ପଥ ହେଉଛି, କମ୍ପିଥିବା କୋମଳ ପତ୍ର ଏକାଠି ହୋଇଛି, ଘର ମେଘର ଚାଦରରେ ଢାକା। ଏଠାର ଭୂମି ମିଷ୍ଟିକୁ ଦୂର କରୁଥିବା ହରିତ ହୋଇଛି, ଛାତ ମହିଳାମାନେ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ପରି ଅଳଙ୍କୃତ, ପବନ ନୀଳ ପଦ୍ମର ସୁଗନ୍ଧରେ ମୁହୁଁଅଛି, ଗାଈମାନେ ଢଣ୍ଡା ବାତାସରେ ଶାନ୍ତି ଅନୁଭବ କରୁଛନ୍ତି। ଏଠାର ଅଙ୍ଗନା ହରିଣ ଛାଡ଼ିଦେଇଛି, ମୟୂରମାନେ ଝରଣାର ଝରିକିରେ ମତ୍ତ ହୋଇ ନୃତ୍ୟ କରୁଛନ୍ତି, ଗନ୍ଧରେ ମତ୍ତ ବାତାସ ସମସ୍ତ ସୁଗନ୍ଧ ଉଠାଇ ନେଉଛି, ଔଷଧି ଗଛର ଆଲୋକରେ ଦୀପ ଅପରିହାର୍ଯ୍ୟ ହୋଇଯାଏ। ଏଠାର ବାତାସ ଅନେକ ପକ୍ଷୀ ଝୁଣାରେ ଗୁଞ୍ଜାରଣ, ଝରଣାର ନିମ୍ନ ଧ୍ୱନିରେ ଚାଲିଥିବା କଥା ଶୁଣାଯାଏ, ମୁକ୍ତା ମାଳାର ଶିତଳ ଝରା ଜଳ ବୃକ୍ଷ, ଲତା, ଘାସ ଉପରେ ଶୋଭା ଦେଉଛି। ଏମିତି ଅମର ଫୁଲରେ ଶୋଭିତ ପାହାଡ଼ ମହଲର ରୂପ କିଏ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିପାରିବ? ଏହି ଅପୂର୍ବ ଗ୍ରାମରେ, ଦୁଇ ଦେବୀ ଏମିତି ଶିତଳ ଦେହରେ ଅବତୀର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ, ଯେପରି ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଦୁଇଟି ନିଜ ଆତ୍ମାକୁ ଜାଣିଥିବା ଶାନ୍ତ ମନୁଷ୍ୟ ଭିତରେ ବସିଯାନ୍ତି। ସମୟ କ୍ରମେ, ଏହି ଅଭ୍ୟାସରେ, ଲୀଳା ଏମିତି ଶୁଦ୍ଧ ଜ୍ଞାନର ରୂପ ହୋଇ, ତିନି କାଳକୁ ନିର୍ମଳ ଭାବେ ଦେଖିପାରିବା ଶକ୍ତି ଲାଭ କଲେ। ତାପରେ ସେ ନିଜ ଜନ୍ମ, ମୃତ୍ୟୁ ଓ ପୂର୍ବ ଜନ୍ମ ମୃତ୍ୟୁ ଆଦି ସମସ୍ତ ପୂର୍ବ ସଂସାର ଚକ୍ରକୁ ସ୍ୱଭାବତଃ ସ୍ମରଣ କଲେ। "ଓ ଦେବୀ, ଏଠି ଦେଖି ମୁଁ ତୁମ ଦୟାରେ ସମସ୍ତ ପୂର୍ବ ଘଟଣା, କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ପରିସ୍ଥିତି ସ୍ମରଣ କରୁଛି। ଏଠି, ମୁଁ ଏକ ବୃଦ୍ଧା ଥିଲି, ଶୁଷ୍କ ଦର୍ଭା ଚିରିବାରୁ ହାତ ଓ ପେଟ କଠିନ ଏବଂ କଳା ହୋଇଥିଲି, ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଗୃହଣୀ। ମୁଁ ଘରମୁଖ୍ୟଙ୍କର ଜନାନୀ, ଘିଅ ମାଖନ ମାଟିବାରେ ଦକ୍ଷ, ସମସ୍ତ ସନ୍ତାନଙ୍କର ମା, ଅତିଥିମାନେ ଆସିଲେ ଖୁସି ହୁଏ। ଦେବ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ସଜ୍ଜନଙ୍କୁ ଭକ୍ତି କରୁଥିଲି, ଶରୀର ଘିଅ ଦୁଧରେ ମସାଲା, ଗର୍ଗରୀ, ଚାରୁ, କୁମ୍ଭ ଆଦି ପାତ୍ର ଧଉଥିଲି। ସଦା ଖାଦ୍ୟ, ଲୁଣ, ଏକ ଜାମା, ଜଳପାତ୍ର ଓ ଗଦାଘର ନେଇ ବ୍ୟସ୍ତ ଥିଲି, ଝିଅଝିଅ, ଜଣେଇ, ଭଉଣୀ, ପିତାମାତାଙ୍କୁ ମାନ ଦେଉଥିଲି। ଘରକାମ ଓ ଦିନ ରାତିରେ ଶରୀର କ୍ଷୀଣ ହୋଇଯାଇଥିଲା, ସେ ନିରନ୍ତର ଏକେ କଥା ପୁନିପୁନି କହୁଥିଲା। 'ମୁଁ କିଏ? ଏହି ସଂସାର କଣ?'—ଏପରି ପ୍ରଶ୍ନ କଦାପି ମନେ ଆସୁନଥିଲା, ସେ ଦୁଃଖିତ ଅଜ୍ଞାନୀ ଗୃହଣୀ ପାଇଁ। ସେ କେବଳ ଗୋବର ଓ ଲକଡ଼ି ଟିଏକୁ ଆଣିବାରେ ଚିନ୍ତା କରେ, ଝୁଣ୍ଡା କମ୍ବଳ ପିନ୍ଧିଥିବା, ଶରୀର ଭାର ବୋହି ଚିହ୍ନିତ। ସେ ସଦା କାନ, କେଶ, ହାତରୁ ପୋକା ବାହାର କରିବାରେ ବ୍ୟସ୍ତ, ଘର ପାଇଁ ପାହାଡ଼ ଶାକ ଆଣିବାକୁ ଦୌଡ଼ିଯାଏ। ସେ ଗାଈକୁ ନୀଳ ନଦୀରେ ଭିଜା ଘାସ ଖୁଆଏ, ସମୟ ସମୟରେ ଘର ଦ୍ୱାରରେ ଚନ୍ଦନ ଲେପନ କରେ। ସେ ଘରର ଦାସୀ ପଶୁ ପାଇଁ ସଦା ମନ୍ତବ୍ୟ ଦେବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ, ନିୟମ ଓ ସୀମାରେ ଅଟୁଟ, ସମୁଦ୍ରକୁ ରୋକିଥିବା କୂଳ ପରି। ତାଙ୍କ ଏକ କାନରେ ପୁରୁଣା ପତ୍ର ରଙ୍ଗର ଦୁଲୁଥିବା ଦୁଲା ଝୁଲିଛି, ଦାସୀ ପରି କଷ୍ଟ ଓ ଭୟର ଚିହ୍ନ ଧାରଣ କରିଛି। ଏପରି କହି ସେ ପାହାଡ଼ ଗ୍ରାମର ଗହ୍ୱରେ ଘୁରୁଥିଲେ, ଏଭଳି ଘୁରୁଥିବାବେଳେ ସାରସ୍ୱତୀ ନିଜେ ତାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ପ୍ରକଟ ହେଲେ। "ଏହି ପୁଷ୍ପ ଉଦ୍ୟାନ, ଲାଲ ଗଛର ଘନ ମଞ୍ଜରୀ ମୋର; ଏହି ପୁଷ୍ପ ମଣ୍ଡପ, ଉଦ୍ୟାନ ତୋରଣ ପରି, ମୋର। ଏହି ପଦ୍ମସର ତଟ, ଗଛ ଓ ତରଳ ଘାସରେ ବନ୍ଧା, ମୋର; ଏହି କର୍ଣ୍ଣିକା ନାମକ ତର୍ଣିକା, ଯାହାର ପତ୍ର ଖାଇଯାଇଛି।