ସେଇ ଗ୍ରାମରେ ଅନେକ ରୂପର ଜୀବନ ଚଳିଥିଲା। ଗ୍ରାମର ଚାରିପାଖରେ ଶୋଭା ବିକାଶ ପାଇଥିଲା—ସେଠାରେ ଗ୍ରାମବଧୂମାନେ ଚିରୁନ୍ଦ ପୋତା କାନରେ ମଧୁମାକୁ ଗୁଞ୍ଜଣି ଶୁଣି, ଲିନେନ୍ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି, ଗ୍ରାମର ଗଲି ଗଲି ଘୁଞ୍ଚୁଥିଲେ, ଭୋକରେ କ୍ଷୀଣ ହୋଇଯାଉଥିଲେ। ସେମାନେ ନିଜେ ଏକାନ୍ତ ଚାହୁଁଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ଚାରିପାଖରେ ଉଚ୍ଚ ଆଲୋଚନା ଓ ନଦୀ ତୀରର ତରଙ୍ଗ ଶବ୍ଦ ରେ କାନ ଅସ୍ତବ୍ୟସ୍ତ ହୋଇଯାଉଥିଲା। ଘର ମଧ୍ୟରେ ଛୋଟ ଛୁଆମାନେ ଦହି ଲଗିଥିବା ମୁହଁ ଓ ହାତ ନିଏ, ଫୁଲ ମାଳା ଲଗିଥିବା ଠୋଠ, ନଗ୍ନ ଦେହ, ଗୋବର ଓ କାଦିର ଚିହ୍ନ ନେଇ, ଆଙ୍ଗଣ ଭରି କଳାହଳ କରୁଥିଲେ। ନଦୀ ତୀରରେ ଝିଅମାନେ ପାଣିରେ ରେଖା ଆଙ୍କି, ତରଙ୍ଗ ତାଙ୍କୁ ନେଇଯାଉଥିଲା। ମଧୁମାକୁ ଦହି ଓ ଖୀର ଗନ୍ଧରେ ମତ୍ତ ହୋଇ ଧୀରେ ଧୀରେ ଉଡ଼ୁଥିଲେ, ଗ୍ରାମର ଝିଅବାଳକମାନେ ଦିନ ଆରମ୍ଭର ଭୋଜନ ପାଇଁ ଅଞ୍ଚଳ ଭିଜାଇ ଅନୁରୋଧ କରୁଥିଲେ। ଘର ମହିଳାମାନେ ଖେଳରେ ବିସ୍ମୃତ, ଚୁଲ ଖୋଲା, ହସି ଉଠିଥିଲେ; ଛୁଆମାନେ ଗୋବର ଜଳ ଛିଅଁଡିବାରେ ରାଗି, ହାତ ଗୋଲ ଆକୃତିରେ ଧରିଥିଲେ। ଆଙ୍ଗଣ ମୟୂରପଙ୍ଖ, କଉଆ ପଖ, ଗାୟର ପୁଛରେ ଭରିଯାଇଥିଲା; ଘର ଦ୍ୱାର, ରାସ୍ତା, ଆଙ୍ଗଣ ମଲ୍ଲିକା ଫୁଲର ଟୋକରେ ଢାକିଯାଇଥିଲା। ଘର ପାଖରେ ଫୁଲ ଲାଗିଥିବା ଗଛ ଦିନେ ଦିନେ ମାଟି ଚାପି ଫୁଲ ଝଡ଼ାଇ ଦେଉଥିଲେ। ଜଳକୁମୁଦି ଓ ମୃଗ ମାନଙ୍କ ଝୁପଡ଼ି, ଗୁଞ୍ଜା ଲତା ମଧ୍ୟରେ ମଧୁମାକୁ ଗୁଞ୍ଜରଣ ଶୁଣାଯାଉଥିଲା। କେଉଁଠି କେଉଁଠି ବଢ଼ିଆଁ ଏକ କାନ ଫଡ଼ାଉଥିଲେ, ଗୋପମାନେ ଛାଡ଼ିଦେଇଥିବା ଦହି ମଧୁମାକୁ ଚଖି ଶାନ୍ତ ଗୁଞ୍ଜଣ କରୁଥିଲେ। ଘର ମଧ୍ୟରେ ମଧୁମାକୁ କମିଯାଇଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ମହଲ ତେଜ ଅଶୋକ ଫୁଲରେ ରଙ୍ଗିଯାଇଥିଲା। ଗଛମାନେ ନିତ୍ୟ ଶିତଳ, ପତ୍ର ଶିତଳ ବାତାସରେ ତରୋତାଜା, କଦମ୍ବ ମୁଞ୍ଚି ଓ ସପ୍ତଚ୍ଛଦ ଗଛ ଘନ ହୋଇ ଥିଲା। କେତକୀ ଫୁଲ ଲତା ଲଗି ରହିଥିଲା, ଚଉଡ଼ା ପତ୍ର ତଳେ ପକ୍ଷୀ ଡାକରେ ପରିବେଶ ମୁଖରିତ। ଜନାଲା ଓ ଅନ୍ତଃପୁରରୁ ଶିତଳ ବାତାସ ବହୁଥିଲା, ରାଜପଥ ପଦ୍ମ ପୁଷ୍କରିଣୀ ଦ୍ୱାରା ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇଯାଉଥିଲା। ଘନ ଛାୟା ତଳେ ନୂତନ ଘାସରେ ଶିତଳ ଓ ପବିତ୍ର ପରିବେଶ, ଫୁଲ ତରଳ ତିଆରି ତାରା ଆକାଶ ଦେଖାଯାଉଥିଲା। ନିରନ୍ତର ଫୁଲ ଓ ହିମର ବର୍ଷାରେ ଶିତଳ ହୋଇଥିବା ଘର, ବିଚିତ୍ର ଫୁଲ, ପତ୍ର ଓ ପଦ୍ମରେ ଶୋଭିତ। ଅନ୍ତଃପୁର ଓ ପଥ ଘର ମଧ୍ୟର ଆକାଶରେ ମେଘ ଲୁଚିଥିଲା, ମେଘର ବିଦ୍ୟୁତ ଆଲୋକରେ ଘର ଆଲୋକିତ, ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଦୀପ ଦରକାର ନଥିଲା। ଗୁହା ମଧ୍ୟରେ ବାୟୁର ଗୁଞ୍ଜରଣ ମହଲରେ ଗମ୍ଭୀର ଧ୍ୱନି କରୁଥିଲା, ଚକୋର, ପରା, ମୃଗ ମାଳାରେ ମହଲ ଶୋଭିତ। ତରୁଣ ପତ୍ର ଓ ଭିଜା ମାଟିର ସୁଗନ୍ଧରେ ବାୟୁ ହଳୁକ ହେଇ ଲତା ଓ ପତ୍ରକୁ ଦୋଳାଇ ଦେଉଥିଲା। ଚଢ଼ିଅ ଓ ମଧୁମାକୁ ଝୁଣ୍ଡ ଖେଳ ଓ ଗୁଞ୍ଜରଣରେ ପରିବେଶ ମୁଖରିତ, କୋଇଲୀ ଓ କୋକିଳ ମିଶିତ ଡାକ ଶୁଣାଯାଉଥିଲା। ସାଲ, ତାଳ, ତମାଳ ଗଛ ଝାଡ଼ି, ନୀଳ ପଦ୍ମ ପୁଷ୍କରିଣୀରେ ତୀର ଚକ୍ରାକାର ରୂପ ନେଇଥିଲା। ଦୋଳାଉଥିବା ଲତା ଓ କମ୍ପିଥିବା ପତ୍ରର ଘର ନୂତନ ମୁଞ୍ଚି ଓ ପଦ୍ମ ଗଣ୍ଧରେ ମଧୁର, ଗାୟ ଝୁଣ୍ଡ ମଧୁର ଜଳ ତୀରରେ ଏକତ୍ରିତ, ମୃଦୁ ମୁଞ୍ଚି ହେଲା ମାଟି ଉପରେ ଚିତ୍ର ଅଙ୍କିଥିଲା। ନଦୀ ଦେବତା ଗଛ ଝାଡ଼ିରେ ଲୁଚିଯାଇଥିଲା, ଫୁଲ ଲତା ଛାୟା ଏକାଠି, ମଲ୍ଲିକା ଫୁଲ ଗନ୍ଧରେ ଉଦ୍ୟାନ ମଧୁର, ମଧୁମାକୁ ଗନ୍ଧରେ ମତ୍ତ ହୋଇ ମେଘ ଢାକି ଦେଉଥିଲେ। ଇନ୍ଦ୍ର ମହଲ ସମ ଶୋଭାବନ୍ନ ମହଲ, ପଦ୍ମ ରେଣୁ ଆକାଶକୁ ରଙ୍ଗିଥିଲା, ପାହାଡ଼ ଝରଣା ଧ୍ୱନି ଉଲ୍ଲାସ ଦେଉଥିଲା, ଧଳା ମେଘ ମଲ୍ଲିକା ଫୁଲ ପରି ଚମକୁଥିଲା। ଫୁଲ ଲତା ଛାଦ ତଳେ କୋଇଲୀ ଚଞ୍ଚଳ, ତରୁଣୀମାନେ ତାଜା ଫୁଲ ଶଯ୍ୟାରେ ଶୋଇ, ମୁଣ୍ଡୁଠୁ ପାଉଁଯାଏ ଫୁଲ ମାଳାରେ ଶୋଭିତ। ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଜାଗା ନୂତନ ମୁଞ୍ଚିରେ ଢାକିଯାଇଥିଲା, ଲତା ଝାଡ଼ି ମଧ୍ୟରେ ପଥ ଘୁଞ୍ଚିଯାଉଥିଲା, କୋମଳ ପତ୍ର ଏକଠି ହୋଇ, ଘର ମେଘର ପଟରେ ଲୁଚିଯାଇଥିଲା। ମାଟିରେ ହରିତିମା ପସରି ଧୂସର ମେଘ ହଟାଇ ଦେଉଥିଲା, ତରସରେ ତରୁଣୀମାନେ ମେଘ ମଧ୍ୟରେ ବିଦ୍ୟୁତ ପରି ଶୋଭିତ, ବାୟୁ ନୀଳ ପଦ୍ମ ଫୁଲର ଗନ୍ଧରେ ମଧୁର, ଗାୟ ଝୁଣ୍ଡ ଶିତଳ ବାୟୁରେ ଶାନ୍ତ ହୋଇ ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ତୁଳିଥିଲେ। ଆଙ୍ଗଣ ମୃଗ ଛାଡ଼ି ଯାଇଥିଲେ, ମୟୂର ଝରଣା ଝରିରେ ଉଲ୍ଲାସରେ ନୃତ୍ୟ କରୁଥିଲେ, ଗନ୍ଧରେ ମତ୍ତ ହୋଇଥିବା ବାୟୁ ସମସ୍ତ ଗନ୍ଧ ନେଇଯାଉଥିଲା, ଔଷଧ ଗଛ ଆଲୋକରେ ଦୀପ ଅବାହ୍ୟ। ଚାରିପାଖରେ ଚଢ଼ିଅ ଝୁଣ୍ଡ ରବ ଓ ଝରିକା ମୃଦୁ ଧ୍ୱନି ଶୁଣାଯାଉଥିଲା, ମୁକ୍ତା ମାଳାର ଶିତଳ ତିଆରି ପ୍ରତ୍ୟେକ ଗଛ, ଲତା, ଘାସକୁ ଶୋଭା ଦେଉଥିଲା। ଏପରି ଅମୂଲ୍ୟ ଅପରିମିତ ଫୁଲ ଶୋଭିତ ପାହାଡ଼ ମହଲର ବର୍ଣ୍ଣନା କିଏ କରିପାରିବ? ଏଠି, ସେଇ ଗ୍ରାମରେ, ଦୁଇ ଦେବୀ ଏମିତି ଦେହରେ ଅବତୀର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ, ଯେଉଁଥିରେ ଭିତରେ ଶିତଳତା ରହିଥିଲା—ଏକ ଜ୍ଞାନୀ ପୁରୁଷଙ୍କ ଶାନ୍ତ ହୃଦୟରେ ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଦୁଇ ଲକ୍ଷ୍ମୀ ପ୍ରବେଶ କରିଥିବା ପରି। କାଳକ୍ରମେ ଏହି ପ୍ରୟାସରେ ଲୀଳା ଏପରି ଶୁଦ୍ଧ ଜ୍ଞାନର ମୂର୍ତ୍ତି ହୋଇ, ତିନି କାଳ ଦେଖିପାରିବା ସାମର୍ଥ୍ୟ ଲାଭ କଲେ। ସେ ନିଜ ଅନ୍ତଃପ୍ରେରଣାରେ ପୂର୍ବଜନ୍ମ, ମୃତ୍ୟୁ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସମସ୍ତ ଜନ୍ମ ସ୍ମରଣ କଲେ। "ହେ ଦେବୀ! ତୁମ ଦୟାରେ ଏଠି ଦେଖି ମୁଁ ପୂର୍ବରୁ ଯାହା ଘଟିଥିଲା, ସେ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ପରିସ୍ଥିତି ସ୍ମରଣ କରୁଛି। ଏଠି, ମୁଁ ଏକ ବୃଦ୍ଧା ଥିଲି, ଦେହ କ୍ରୁଶ, କଳା, ଦରିଦ୍ର, ଦର୍ଭା ଘାସ ଚିରିବାରେ ହାତ ଓ ପେଟ କଠିନ ଥିଲା। ଘର ମୁଖ୍ୟଙ୍କ ଜଣେ ପତ୍ନୀ ଭାବେ ମୁଁ ମଠା ମାଡ଼ିବାରେ ଦକ୍ଷ, ସମସ୍ତ ଶିଶୁଙ୍କ ମା, ଅତିଥିମାନେ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଉଥିଲେ। ଦେବତା, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ଧର୍ମିକଙ୍କୁ ସେବା କରୁଥିଲି; ଶରୀର ଘୃତ ଓ ଦୁଧରେ ଅଙ୍କିତ; ଗର୍ଗରୀ, ଚାରୁ, କୁମ୍ଭ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପାତ୍ର ପରିଷ୍କାର କରୁଥିଲି। ଖାଦ୍ୟ, ଲୁଣ, ଏକ ବସ୍ତ୍ର, ଜଳପାତ୍ର, ଭଣ୍ଡାର ଏଠି ମୋ ନିୟମିତ କାମ; ଝିଅ ଜମାଇ, ପୁଅ, ଭଉଣୀ, ବାପା, ମାଁ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ଦେଉଥିଲି। ଘର କାମ ଓ ଦିନ ରାତି ଚକ୍ରରେ ଶରୀର କ୍ଷୀଣ, ଦୁଃଖିତ ହୃଦୟ ନିତ୍ୟ ଏକେ କଥା ପୁଣି ପୁଣି କହୁଥିଲି। 'ମୁଁ କିଏ?