ସେଇ ଶୂନ୍ୟ ମଣ୍ଡପ, ଯାହା ମଧ୍ୟରେ କେବଳ ଖାଲି ସ୍ଥାନ ଥିଲା, ସେଠି ସେ ମଣିଷ ଚାରିପଟେ ସମୁଦ୍ର ଘେରା ଏଇ ପୃଥିବୀକୁ ଅନୁଭବ କଲେ। ସେଇ ଖାଲି ସ୍ଥାନର ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ମୂଳ ଭୂମି ଉପରେ, ସେ ଓ ଅରୁଣ୍ଧତୀ ଏକ ରାଜଧାନୀ ଓ ରାଜମହଳର ଅନୁଭବ କଲେ। ସେଠି ଲୀଳା ନାମକ ଜଣେ ଉଠିଲେ, ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଜ୍ଞାନର ପୂଜା ହେଲା; ଏବଂ ଜ୍ଞାନ ସହିତ ସେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଓ ଆନନ୍ଦମୟ ଆକାଶକୁ ଉଲ୍ଲଂଘନ କଲେ। ଘରର ଭିତରେ, କେବଳ ଏକ ହସ୍ତପ୍ରମାଣ ସ୍ଥାନରେ, ସେ ଅନ୍ୟ ଏକ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ, ଏକ ପର୍ବତ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରର ମହଳକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ। ପରେ ସେ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡରୁ ବାହାରି ନିଜ ଘରକୁ ଫେରିଗଲେ, ଯେପରି ଏକ ଲୋକ ଶଯ୍ୟାରେ ଶୁଇଁ ଏକ ସ୍ଵପ୍ନରୁ ଅନ୍ୟ ସ୍ଵପ୍ନକୁ ଯାଏ। ଏ ସବୁ କିଛି ଚେତନାର ଅଭିବ୍ୟକ୍ତି ମାତ୍ର; ଏଠି କେବଳ ଖାଲି ସ୍ଥାନ ଅଛି, କୌଣସି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ, ଜଗତ, ଦିୱାଲ କିମ୍ବା ଦୂରତ୍ୱ ନାହିଁ। ତାଙ୍କର ନିଜ ମନ ମାତ୍ର ଅଲୋକିତ ହୁଏ, ଏହି ଦୁଇଁଜଣଙ୍କ ପାଇଁ ଏହା ସମାନ ଆକର୍ଷକ; ଯେଉଁଠାରେ ସବୁକିଛି କେବଳ ସଂସ୍କାର ରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ସେଠି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ କିଏ, ସଂସାର ଚକ୍ର କଣ? ଏହି ଜ୍ଞାନର ଖାଲି ସ୍ଥାନ ଅସୀମ ଓ ଅବାଧିତ; ନିଜ ମନର ଚେତନା ଯେଉଁଠି ତୁଳି ଉଠେ, ସେଉଁଠି ସମସ୍ତ କିଛି ଦେଖାଯାଏ, ଯେପରି ବାତାସ ଅନୁପ୍ରେରଣାରେ ଚଳିତ ହୁଏ। ଚେତନାର ଖାଲି ସ୍ଥାନ ଜନ୍ମହୀନ, ଶାନ୍ତ ଓ ସର୍ବଦା ସର୍ବତ୍ର; ମନ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଜଗତ ନିଜ ମଧ୍ୟରେ ନିଜକୁ ପ୍ରକାଶିତ କରେ। ଏକ ଜାଗୃତ ପୁରୁଷ ପାଇଁ ଏହା ଶୂନ୍ୟ ଠାରୁ ଅଧିକ ଶୂନ୍ୟ; ଅଜାଗୃତ ପାଇଁ ଏହା ଅଟଳ ଓ ଅଚଳ ଏକ ହୀରା ପର୍ବତ ପରି। ଯେପରି ସ୍ଵପ୍ନରେ ଜ୍ଵଳନ୍ତୀ ନଗର ଘରେ ବସିବା ବେଳେ ଦେଖାଯାଏ, ସେପରି ଚେତନାର ମୂଳରେ ଏହି ଅସତ୍ୟ ଜଗତ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଏ। ମୃଗମରୀଚିକାରେ ଜଳ, କିମ୍ବା ସୁନାରେ ବାଲି ଆକୃତି ଦେଖାଯାଏ, ଏହି ଅସତ୍ୟ ଜଗତ ମଧ୍ୟ ସତ୍ୟ ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ, ଏବଂ ଦୃଶ୍ୟ ନିଜ ମଧ୍ୟରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଏପରି ବିଚାର କରି, ସେଇ ଦୁଇଁ କନ୍ୟା ଗୃହ ଛାଡ଼ି, ମୃଦୁ ଚାଲି ଚାଲି ବାହାରକୁ ଗଲେ। ଗ୍ରାମବାସୀମାନେ ଦେଖିନଥିବା ବେଳେ, ସେମାନେ ଆଗରେ ଥିବା ପର୍ବତକୁ ଦେଖିଲେ, ଯାହାର ଗୁହା ଆକାଶ ଛୁଇଁଥିଲା ଓ ଶିଖର ସୂର୍ଯ୍ୟର କିରଣରେ ମୁହଁ ଦେଉଥିଲା। ସେଇ ପର୍ବତ ବିଭିନ୍ନ ରଙ୍ଗର ଫୁଲରେ ରଙ୍ଗିନ ଅଦ୍ଭୁତ ଅରଣ୍ୟ ଚାଦରରେ ଢାକା ଥିଲା, ଏବଂ ଅନେକ ଝରଣାର ଝଙ୍କାରରେ ପକ୍ଷୀମାନେ ଗାଉଥିଲେ। ଚମତ୍କାର ମାଳାର ଫୁଲ, କେଶର ରଙ୍ଗ ମେଘ ଓ ମିକା ପାହାଡ଼ର ଶିଖରରେ ବସିଥିବା ପକ୍ଷୀମାନେ ଦେଖାଯାଉଥିଲେ। ନଦୀକୂଳ ଚଉଡ଼ା ସାରବଞ୍ଜୁଳ ଗଛ ଦ୍ୱାରା ଆଡ଼କୁ ଯାଇଥିଲା, ବାତାସ ଅଧୂରା ପାହାଡ଼, ଜରା ଓ ନୃତ୍ୟରତ ଲତାମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଖେଳୁଥିଲା। ମେଘମାନେ ଫୁଲର ଦଳର ମେଳ ଭଳି ଆକାଶକୁ ଢାକି ରଖିଥିଲେ, ଝରା ପାଣି ଗହ୍ୱରରେ ଜମା ହେଉଥିଲା, ଲମ୍ବା ନଦୀ ମୁକୁର୍ମାଣିକ୍ୟର ଗୁଚ୍ଛ ବୋଝି ନେଉଥିଲା। ବାତାସ ଚଳିତ ଗଛ ଓ ଅରଣ୍ୟକୁ ହଲାଇ ଦେଉଥିଲା, ଦିଗ୍ବଳୟର ସୀମାକୁ ଛୁଇଁଉଥିଲା, ଏବଂ ଘନ ଜଙ୍ଗଲ ଛାୟା ଏକ ନିରନ୍ତର ଶୀତଳତା ଦେଉଥିଲା। ଏହିପରି ଦୃଶ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ, ସେଇ ଦୁଇଁ କନ୍ୟା ଏକ ପର୍ବତ ଗ୍ରାମ ଦେଖିଲେ, ଯେପରି ଶ୍ୱର୍ଗର ଏକ ଖଣ୍ଡ ପୃଥିବୀକୁ ପଡ଼ିଛି। ଖାଳି ଚ୍ୟାନେଲ ଓ ଝରଣା ଗୋଟିଏ ଲୋଟସ ପୋଖରୀର ଜଳ ଏଣିକି ନେଉଥିଲା, ଯେଉଁଠି ଅଙ୍କୁଶାକାର ଠୁଣ୍ଡି ଥିବା ପକ୍ଷୀମାନେ ଗାଉଥିଲେ, ଏବଂ ଗୁହା ଓ ଗହ୍ୱରରେ ତାଙ୍କର ସ୍ୱର ଝଙ୍କାରିଉଥିଲା। ଅରଣ୍ୟ ଗୋଠ ଗାଈର ଗମ୍ଭୀର ହମ୍କାର, ଭୟଙ୍କର ଓ ଗର୍ଜନ ଧ୍ୱନି, ମଧୁମକ୍ଷୀ ଗୁଞ୍ଜନ ଓ ଘନ ଝାଡ଼ିରେ ଶୀତଳ ପବନ ଚଳିଥିଲା। ସୂର୍ଯ୍ୟର କିରଣ କ୍ଷୀଣ ଭାବେ ପ୍ରବେଶ କରୁଥିଲା, କୁହୁଡ଼ି ଓ ଧୂଳି ଦ୍ୱାରା ଆଡ଼କୁ ଯାଉଥିଲା, ଘନ ଫୁଲର ଗୁଚ୍ଛ ମଧ୍ୟରେ ଛାୟା ଚାପି ରହିଥିଲା। ବଡ଼ ଧଳା ଝରଣା ପାହାଡ଼ ଓ ପାଥର ଉପରେ ଝରିପଡ଼ୁଥିଲା, ମନେ ପଡ଼ାଉଥିଲା ମନ୍ଦାକିନୀ ମହାସାଗର ଚର୍ଣ୍ଣ କରି ଛାଡ଼ିଦିଆଯାଇଥିବା ପର୍ବତମାନଙ୍କୁ। ଅଙ୍ଗନା ଗଛ ଫଳର ଭାରରେ ଚମକୁଥିଲା, ମାନେ ଫୁଲର ଧନ ସଂଗ୍ରହ କରିଛି। ଗଛମାନେ ତୀବ୍ର ବାତାସରେ ହଲୁଚି ଝିଙ୍କାର ଧ୍ୱନି କରୁଥିଲେ, ମାନେ ରସରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଫୁଲର ବୃଷ୍ଟି ଛଡ଼ାଉଥିଲେ। କିଛି ପକ୍ଷୀ ଲୁଚିଥିଲେ, କିଛି ସତର୍କ, ଅପରିଚିତ ଝରଣାର ଝରିଛଡ଼ି ଯେଉଁଠି ପଡ଼ୁଥିଲା, ତଥାପି ଭୟ ନଥିଲା। ନଦୀ ଘୁରୁଥିବା ତରଙ୍ଗ ଅନୁସରଣ କରୁଥିବା ପକ୍ଷୀମାନେ ଭରିଯାଇଥିଲେ, ତାଳ ତଳେ ଅବସ୍ଥିତ କାଉଁଠି ବସିଥିବା କାଉଁ ଦେଖି ଛୁଆମାନେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହେଉଥିଲେ, ବୃଦ୍ଧ ଗ୍ରାମବାସୀ ଚେବା କରି ଛାଡ଼ିଦିଥିବା ଇଖୁ ଟୁକୁଡ଼ା ଛିଁଡ଼ି ଦେଉଥିଲେ। ଗ୍ରାମର ଛୁଆମାନେ ଫୁଲର ମାଳା ପିନ୍ଧିଥିଲେ, ତାଙ୍କର ପୋଷାକ ଫୁଲର ଗୁଛ, ଘନ କଦମ୍ବ, ନିମ୍ବ ଓ ବଦରି ଛାୟା ତଳେ ଶୀତଳତା ଭୋଗୁଥିଲେ। ଗ୍ରାମର ରମଣୀମାନେ, କାନରେ ମଧୁମକ୍ଷୀ ଧ୍ୱନି, ତନ୍ତୁବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି, ଗ୍ରାମ ଗଲିରେ ଚାଲୁଥିଲେ, କ୍ଷୁଧାରେ କ୍ଷୀଣ। ସେମାନେ ନିରବତା ଚାହିଁଥିଲେ, କାନ ଗୁରୁ ଓ ଅସ୍ୱସ୍ଥ, ଉଚ୍ଚ କଥାବାର୍ତ୍ତା ଓ ନଦୀ ତରଙ୍ଗର ଧ୍ୱନିରେ। ଛୁଆମାନେ ଦହି ଲେପିଥିବା ମୁହଁ ଓ ହାତ, ଫୁଲର ମାଳା ଠୋଠରେ, ନଗ୍ନ ଦେହ, ଗୋବର ଓ କାଦିର ଚିହ୍ନ, ଅଙ୍ଗନାରେ ଚଞ୍ଚଳତା ଭରି ଦେଉଥିଲେ। ବାଲୁକା ତଟ ଜଳରେ ରେଖା ଦ୍ୱାରା ଚିହ୍ନିତ, ତରଙ୍ଗ ହରିତ ତୀରର ଲତାକୁ ଝୁଲାଇ ନେଉଥିଲା। ମଧୁ, ଦହି ଓ ଖୀରର ଗନ୍ଧରେ ମତ୍ତ ମଧୁମକ୍ଷୀ, ଏବଂ ଗ୍ରାମର ଛୁଆମାନେ, ତାଙ୍କର ପୋଷାକ ଅଞ୍ଜଳିରେ ନିବେଦନ କରି ପ୍ରଭାତି ଭୋଜନ ଚାହୁଁଥିଲେ। ନାରୀମାନେ ହସୁଥିଲେ, ଚୁଳି ଖୋଲି ଖେଳ କରୁଥିଲେ, ଛୁଆମାନେ ଗୋବର ଜଳ ଛିଟି ଦେବାରେ ରୁଷ୍ଟ, ହାତ ଗୋଲାକାର କରି ଖେଳୁଥିଲେ। ଅଙ୍ଗନାରେ ମୟୂର ପଙ୍ଖ, କାଉଁ ପାଖ ଓ ଗାଈ ପୁଛ ଚିଁଡ଼ି ପଡ଼ିଥିଲା, ଘର, ରାସ୍ତା ଓ ଅଙ୍ଗନାର ଦ୍ୱାର ଚମେଲି ଫୁଲର ଟୋକରାରେ ଭରି ଯାଇଥିଲା। ଘରପାଖରେ ଫୁଲ ଫୁଟିଥିବା ଗଛ ଥିଲେ, ପ୍ରତିଦିନ ସକାଳେ ଫୁଲ ପଡ଼ି ଚରଣ ତଳକୁ ଆଖୁର ଦେଖାଯାଉଥିଲା।