ମୁଁ ବର୍ଷକାଳ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କଛପ ଭଳି ସମୁଦ୍ର ତଟର ଗୁହାମାନେ ଭିତରେ, ତରଙ୍ଗ ଓ ଧ୍ବନିତ ଉଦ୍ୟାନମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଥିଲି। ପରେ ମୁଁ ରାଜହଂସୀ ଭଳି ଖେଳିଲି, ହ୍ରଦର ସ୍ନିଗ୍ଧ ପବନ ଓ ଚଳିତ ପତ୍ରମାଳା ମଧ୍ୟରେ ପଦ୍ମ ଦଣ୍ଡରେ ଝୁଲୁଥିଲି। ତାଳମୂଳରେ ହଲୁକ ହଲୁକ ଘାସର ଡୋଲୁଥିବା ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି, ମୁଁ କ୍ଳାନ୍ତ ମାଛିଏକୁ ଏହାର ସଂଗୀନୀ ସହ ଅସହାୟ ଅବସ୍ଥାରେ ପଡ଼ିଥିବା ଦେଖିଲି। ତରଙ୍ଗିତ ଜଳରେ, ନୃତ୍ୟରତ ତରଙ୍ଗମାଳାର ସ୍ପର୍ଶରେ, ମୁଁ ପାହାଡ଼ ଝରଣା ମଧ୍ୟରେ ତରୁଣ ଜଳଲତା ସହ ବିଚରଣ କରିଲି। ଗନ୍ଧମାଦନ ଓ ମନ୍ଦର ପରିବେଶର ଗନ୍ଧରେ ଆକୃଷ୍ଟ ହୋଇ, ତରୁଣ ବିଦ୍ୟାଧର ତାଙ୍କ ଚରଣ ତଳେ ପଡ଼ିଲେ। ଆଶା ଦ୍ୱାରା ପୀଡ଼ିତ ହୋଇ, ମୁଁ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ତକ କପୂର ଛିଟାଯାଇଥିବା ଶଯ୍ୟାରେ ପଡ଼ି ରହିଲି, ଦର୍ପଣରେ ଚନ୍ଦ୍ରକାନ୍ତି ଭଳି ଚଳିତ ହୋଇ। ମୋ ମନ ଭ୍ରାନ୍ତ ହୋଇ, ଅନେକ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଓ ଜନ୍ମରେ ଦୁଃଖ ଭୋଗି, ମୁଁ ସଂସାର ନଦୀର ତୀବ୍ର ଧାରାରେ ଭାସିଗଲି, ଭାଗ୍ୟର ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ଅପରିହାର୍ଯ୍ୟ ଭାବେ ଚାଲିଗଲି। ଏହିପରେ ପ୍ରଶ୍ନ ଉଠିଲା—ଏହି ଅଦମ୍ୟ ଶକ୍ତିର ଗଭୀର କେନ୍ଦ୍ରରୁ, ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ଘନ ଦେଵାଳିରୁ, ଯେଉଁଠାରେ ଲକ୍ଷ ଲକ୍ଷ ଯୋଜନା ଯାଏଁ ପ୍ରସାରିତ, ଦୁଇଜଣ କିପରି ବାହାରିଲେ? କେଉଁଠି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ, କେଉଁଠି ତାହାର ଦେଵାଳି, ଏବଂ କେଉଁଠି ସେ ଅଦମ୍ୟ ଦୃଢତା? ନିଶ୍ଚୟ, ହେ ଦେବୀ, ତୁମେମାନେ ରାଜମହଳର ଅନ୍ତରାକାଶରେ ଅଛ। ସେଇ ପାହାଡ଼ ଗ୍ରାମରେ, ସେଇ ଘରରେ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ବସିଷ୍ଠ ତାଙ୍କ ରାଜ୍ୟ ଭୋଗ କରୁଛନ୍ତି। ସେଇ ମଣ୍ଡପ, ସେଇ ଖାଲି ସ୍ଥାନ, ସେ ଚାରି ସମୁଦ୍ରରେ ଘେରାଯାଇଥିବା ପୃଥିବୀର ଅନୁଭବ କଲେ। ସେଇ ପୃଥିବୀ ଆସନରେ, ଯାହା ଆକାଶର ସାର, ସେ ଓ ଅରୁନ୍ଧତୀ ରାଜଧାନୀ ଓ ରାଜମହଳର ଅନୁଭବ କରିଲେ। ସେଠି, ଲୀଳା ନାମକ ଜଣେ ଉଦିତ ହେଲେ, ଓ ସେ ଜ୍ଞାନକୁ ପୂଜିଲେ; ଜ୍ଞାନ ସହିତ, ସେ ଚମତ୍କାର ଓ ଆନନ୍ଦମୟ ଆକାଶକୁ ଉଲ୍ଲଙ୍ଘିଲେ। ଘରର ଅନ୍ତର ହସ୍ତପ୍ରମାଣ ସ୍ଥାନରେ, ସେ ଆଉ ଏକ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ, ଏକ ପାହାଡ଼, ଓ ଇନ୍ଦ୍ରର ମହଳକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ। ସେ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡରୁ ବିଦାୟ ନେଇ ନିଜ ଘରକୁ ଫେରିଲେ, ଯେପରି ଏକ ବ୍ୟକ୍ତି ଶଯ୍ୟାରେ ଶୁଇଥିବାବେଳେ ଏକ ସ୍ୱପ୍ନରୁ ଆଉ ଏକ ସ୍ୱପ୍ନକୁ ଯାଆନ୍ତି। ଏହା ସବୁ ଚେତନାର ଅଭିବ୍ୟକ୍ତି, କେବଳ ଆକାଶ; କୌଣସି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ, ଜଗତ୍, ଦେଵାଳି କିମ୍ବା ଦୂରତା ନାହିଁ। କେବଳ ନିଜ ମନ ଦୀପ୍ତିମାନ୍, ଏବଂ ଦୁଇଜଣଙ୍କ ପାଇଁ ଏହା ସମାନ ଆକର୍ଷଣୀୟ; ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ କେଉଁଠି, ସଂସାର ଚକ୍ର କେଉଁଠି, ଯେତେବେଳେ ସବୁ କେବଳ ସଂସ୍କାରରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ? ଏହି ଜ୍ଞାନର ଆକାଶ ନିର୍ବିଘ୍ନ ଓ ଅନନ୍ତ; ନିଜ ମନରେ ଯାହା ଉତ୍ପ୍ରେରିତ, ସେହି ଦେଖାଯାଏ, ଯେପରି ବାୟୁ ତରଙ୍ଗ ଦ୍ୱାରା ଚଳିତ। ଚେତନାର ଆକାଶ ଅଜନ୍ମା ଓ ଶାନ୍ତ, ସଦା ଓ ସର୍ବତ୍ର; ମନ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଜଗତ୍ ନିଜ ମଧ୍ୟରେ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ। ଜାଗୃତ ପୁରୁଷ ପାଇଁ ଏହା ଶୂନ୍ୟରୁ ଅଧିକ ଶୂନ୍ୟ, ଅଜାଗୃତ ପାଇଁ ଏହା ଅଦମ୍ୟ ପାହାଡ଼ଭଳି ଦୃଢ। ଯେପରି ସ୍ୱପ୍ନରେ ଜ୍ୟୋତ୍ସ୍ନାମୟ ନଗର ଦେଖାଯାଏ, ସେପରି ଚେତନାର ସାର ମଧ୍ୟରେ ଏହି ଅସତ୍ୟ ଜଗତ୍ ଦୀପ୍ତିମାନ୍। ମୃଗମରୀଚିକାରେ ଯେପରି ଜଳ ଦେଖାଯାଏ, ସୁନାରେ ଯେପରି କଙ୍ଗନ ଆକାର ଦେଖାଯାଏ, ସେପରି ଏହି ଅସତ୍ୟ ଜଗତ୍ ନିଜକୁ ସତ୍ୟରୂପେ ଦେଖାଏ, ଓ ଦୃଶ୍ୟମାନତା ଆତ୍ମା ମଧ୍ୟରୁ ଉଦ୍ଭବିତ। ଏମିତି ଦୁଇ ଦେବୀ ଚିନ୍ତା କରି, ସୁନ୍ଦର ଚାଳ ଓ ମାନ୍ୟ ଚରିତ୍ର ସହ ଘରୁ ବାହାରିଲେ। ଗ୍ରାମବାସୀମାନେ ଦେଖିଲେ ନାହିଁ, ସେମାନେ ପାହାଡ଼ ପାଇଁ ଦୃଷ୍ଟି ଦେଲେ, ଯାହାର ଗୁହାମାନେ ଆକାଶର ସ୍ପର୍ଶ ପାଇଥିଲେ ଓ ଶିଖର ଉପରେ ସୂର୍ଯ୍ୟର କିରଣ ପଡ଼ିଥିଲା। ସେ ପାହାଡ଼ ବିଚିତ୍ର ଅରଣ୍ୟ ରେ ଢାକାଯାଇଥିଲା, ବିଭିନ୍ନ ରଙ୍ଗର ଫୁଲ ଫୁଟିଥିଲା, ପକ୍ଷୀମାନେ ଗାଇଁଥିଲେ, ଅନେକ ଝରଣାରେ ଚଞ୍ଚଳତା ଦେଖାଯାଉଥିଲା। ଅପୂର୍ବ ଫୁଲମାଳିକା, କେସର ରଙ୍ଗ ଲାଗିଥିବା ମେଘ ଏବଂ ମିକା ପାହାଡ଼ର ଶିଖରରେ ବିଶ୍ରାମ କରୁଥିବା ପକ୍ଷୀମାନେ ଦେଖାଯାଉଥିଲେ। ସମସ୍ତ ନଦୀର ତୀର ଚଉଡ଼ା ସାରବଞ୍ଜୁଳ ଗଛରେ ଢାକାଯାଇଥିଲା, ବାୟୁ ଅଧୂରା ପାହାଡ଼ ଓ ନୃତ୍ୟରତ ଲତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଖେଳୁଥିଲା। ମେଘମାନେ ଫୁଲମାଳା ଭଳି ଆକାଶକୁ ଢାକିଦେଇଥିଲେ, ବର୍ଷାଜଳ ଗଭୀର ଏଠିଏଠି ସଞ୍ଚିତ ଥିଲା, ଦୀର୍ଘ ନଦୀମାନେ ମୁକ୍ତାମାଳା ଭଳି ଚମକୁଥିଲେ। ବାୟୁ ଚଳିତ ହୋଇ ଜଙ୍ଗଲ ଓ ଗଛମାନଙ୍କୁ ଡୋଲାଇ, ଦିଗ୍ବାରିର କୋଣ ନଡ଼ାଇ, ଓ ଘନ ଅରଣ୍ୟର ଛାୟା ଶୀତଳତା ଦେଉଥିଲା। ଏହିପରି, ସେ ଦୁଇ ଦେବୀ ନିଜେ ଦେଖିଲେ ସେଇ ପାହାଡ଼ ଗ୍ରାମକୁ, ଯେପରି ଶ୍ୱର୍ଗର ଏକ ଖଣ୍ଡ ପୃଥିବୀରେ ପଡ଼ିଛି। ନାଳା ଓ ଝରଣାମାନେ ପଦ୍ମସରସ୍ ଜଳ ପୂର୍ଣ୍ଣ କରିଥିଲେ, ଠାଉଠାଉ ମୁଡ଼ିଆ ଚଞ୍ଚଳ ପକ୍ଷୀମାନେ ଗାଇଁଥିଲେ, ଗୁହା ଓ ଖାଲି ସ୍ଥାନମାନେ ତାଙ୍କର ଧ୍ୱନିରେ ଗଞ୍ଜିଉଥିଲା। ଉପବନମାନେ ଗାଈମାନଙ୍କ ଗଭୀର ଦ୍ବନିରେ ଗଞ୍ଜିଉଥିଲା, ଭୃଙ୍ଗମାନେ ଗୁଞ୍ଜରିଥିଲେ, ଘନ ଝାଡ଼ି ଓ ଛାୟା ତଳେ ଶୀତଳ ପବନ ବହୁଥିଲା। ସୂର୍ଯ୍ୟର କିରଣ ମିଷ୍ଟ ଓ ଧୂଳି ଦ୍ୱାରା ଅବରୋଧିତ, ଘନ ଫୁଲମାଳା ମଧ୍ୟରେ ଛାୟା ରହିଥିଲା। ପାହାଡ଼ ଓ ପାଥରରେ ଚଉଡ଼ା ଧଳା ଝରଣା ବହୁଥିଲା, ଯାହା ମନେ ପକାଉଥିଲା ମନ୍ଥନ କରାଯାଇଥିବା କ୍ଷୀରସାଗରକୁ। ଦେଖିଲେ ମହାବୃକ୍ଷମାନେ ଫଳର ଭାରରେ ଝୁକି ଚମକୁଥିଲେ, ମାନେ ଫୁଲର ଧନ ସଞ୍ଚୟ କରିଛନ୍ତି। ବେଗୁନ ଓ ଡୋଲୁଥିବା ବାୟୁ ଗଛମାନଙ୍କୁ ଡୋଲାଇ, ମଣ୍ଡିଆ ଶବ୍ଦ କରୁଥିଲା, ଏବଂ ଗଛମାନେ ସାରରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ ଫୁଲର ବୃଷ୍ଟି ଝରାଉଥିଲେ। କେତେକ ପକ୍ଷୀ ଲୁଚିଥିଲେ, କେତେକ ଶାନ୍ତ ଥିଲେ, ପାହାଡ଼ ଚୂଡ଼ାରୁ ଅଚାନକ ପାଣି ଝରିବାରେ ଭୟପାଇ ମୃଦୁ ଧ୍ୱନି କରୁଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ଭୟଭିତ ନ ହୋଇ। ନଦୀ ତେଲା ଗୋଲାରେ ଚଳିତ ପକ୍ଷୀମାନେ ତରଙ୍ଗ ଧାରା ଛୁଇଁ ପିଆସ ନିବାରିବାକୁ ଉତ୍ସୁକ ଥିଲେ। ଗ୍ରାମର ଛୁଆମାନେ, ତାଳ ଗଛ ଉପରେ ବସିଥିବା କାଉଆ ଦେଖି ଭୟପାଇ, ବୃଦ୍ଧ ଗ୍ରାମବାସୀମାନେ ଚେବା କରି ତ୍ୟାଗ କରିଥିବା ଅଖିର ଖଣ୍ଡ ଛିଟାଇ ଦେଉଥିଲେ।