ଏଠାରେ ଏହି ସଂସାର, ଯାହାକୁ “ଜଗତ” ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ନାମରେ ଡାକାଯାଏ, ଏହା କେବଳ ଚେତନାର ଜ୍ଵଳନ ଅଟୁଟ ଭାବରେ ବିକାଶ ପାଉଛି। ସୃଷ୍ଟିର ଆରମ୍ଭରେ ମାଟି, ଜଳ, ଅଗ୍ନି ଇତ୍ୟାଦି ଯାହାକୁ ଆମେ ଦେଖୁଛୁ, ସେଗୁଡ଼ିକ ଏହି ରୂପେ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଧାରଣ କରିଥିଲେ ନାହିଁ। ଏହି ବିଭିନ୍ନ ରୂପ ଓ ବିନ୍ୟାସଗୁଡ଼ିକ ନଦୀରେ ତରଙ୍ଗ ଯେପରି ଆସିଯାଏ ଓ ପୁନଃପୁନଃ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ସେପରି ଏହି ସଂସାରର ଅନେକ ଆକୃତି ଓ ଆକାର ନିର୍ମିତ ହୁଏ। ଏମିତି, ହେ ଜଗତ୍ଜନନୀ, ମୁଁ ଏଠାରେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଛି। ମୋର ଜନ୍ମ ରଜୋଗୁଣରୁ ହୋଇଥିଲା, ତମୋଗୁଣ କିମ୍ବା ସତ୍ତ୍ୱଗୁଣରୁ ନୁହେଁ। ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଅବତରଣ ପରେ, ମୁଁ ଏଯାଏଁ ଆଠଶେ ଜନ୍ମ ଅନୁଭବ କରିଛି; ଏବେ ମୋ ସାମ୍ନାରେ ସେହି ସମସ୍ତ ଗର୍ଭାବସ୍ଥା ଦେଖୁଛି ଯେଉଁଠାରେ ମୁଁ ଗତି କରିଛି। ଏହି ସଂସାର ଚକ୍ରରେ, ହେ ଦେବୀ, ମୁଁ ଏକ ଦିନ ଅନ୍ୟ ଜଗତର ଏକ ପଦ୍ମ ମଧ୍ୟରେ ମଧୁମକହି ହେଇଥିଲି, ଏବଂ ଏକ ସ୍ରେଷ୍ଠ ବିଦ୍ୟାଧରା କନ୍ୟା ହେଇଥିଲି। ମୋର ଦୁଷ୍ଟ ପ୍ରବୃତ୍ତି ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ପରେ ଏକ ମାନବୀ ହେଲି; ଅନ୍ୟ ଜନ୍ମରେ ମୁଁ ତାଙ୍ଗଣାପତିଙ୍କ ପ୍ରିୟା ହେଲି। କରଞ୍ଜ, କୁଞ୍ଜ, ଜମ୍ବିରା ଓ କଦମ୍ବ ଗଛର ଛାୟାବନରେ ଥାଏ, ପତ୍ର ତଣ୍ଡି ପିନ୍ଧି, ଶ୍ୟାମବର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ, ମୁଁ ଶବରୀ ରୂପେ ଜୀବନ ଯାପନ କରିଥିଲି। ଅରଣ୍ୟବାସୀ ହୋଇ ସରଳ ଚିତ୍ତରେ ମୁଁ ଏକ ଲତା ହେଲି; ଗୁଲୁଚାଫଳ ସଦୃଶ ଦୃଷ୍ଟି, ହାତରେ ପତ୍ର ଧରି, ଅରଣ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ରହିଥିଲି। ମୁଁ ଏହି ତପୋବନର ଶୁଭ୍ର ଲତା ଥିଲି, ମୁନିମାନଙ୍କ ସଙ୍ଗରେ ସଂସ୍ପର୍ଶିତ ହୋଇ ପବିତ୍ର ହୋଇଥିଲି। ଅଗ୍ନିକାଣ୍ଡ ଦ୍ୱାରା ଦଗ୍ଧ ହୋଇ, ମୁଁ ସେହି ମହାମୁନିଙ୍କ କନ୍ୟା ହେଲି। ସ୍ତ୍ରୀ ଜନ୍ମର ଫଳରେ, ମୁଁ ସୁରାଷ୍ଟ୍ରରେ ଏକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାଜା ହୋଇ ଶତବର୍ଷ ରାଜ୍ୟ କରିଥିଲି। କିନ୍ତୁ ରାଜସ୍ଥାନର ପାପ ଦ୍ୱାରା ତାଳଗଛ ତଳର ଅନ୍ଧକୁପରେ ମୁଁ ନମନ୍ଦ ଦୁଷ୍ଟ କର୍ମର ଫଳରେ ନମନ୍ଦ ଦୁଃଖଭୋଗୀ କୁଷ୍ଠରୋଗୀ ନେଉଳ ହେଲି, ଏହି ଅବସ୍ଥା ନବବର୍ଷ ଚାଲିଥିଲା। ଏଠାରେ ଆଠ ବର୍ଷ ଧରି, ହେ ଦେବୀ, ମୁଁ ସୁରାଷ୍ଟ୍ରରେ ଏକ ଗାଈ ହୋଇ ଅସୁର ଲୋକମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଏବଂ ଅଜ୍ଞାନୀ ଗୋପାଳମାନଙ୍କ ଖେଳା ଏବଂ ଦୁର୍ବ୍ୟବହାର ଭୋଗିଥିଲି। ଏକ ପକ୍ଷୀ ରୂପେ ମୁଁ ଅରଣ୍ୟ ମେଖଳାରେ ଶତ୍ରୁଙ୍କ ଜାଲରେ ଧରାପଡ଼ିଥିଲି, ଏବଂ ଭୟଙ୍କର ଯନ୍ତ୍ରଣା ସହି ମୁଁ ଏଠାରୁ ମୁକ୍ତି ଲାଗି ଅନେକ ଚେଷ୍ଟା କରିଥିଲି, ଯେପରି ଏବେ ମୋର ଏହି ଅଭିଲାଷାମାନେ ବି ଛିନ୍ନ ହେଉଛି। ମୁଁ ଏକ ମଧୁମକହି ସହ ପଦ୍ମର ମାନ୍ଦ ମଝିରେ ଶୟନ କରିଥିଲି, ଅପ୍ରସ୍ଫୁଟିତ କଳିରେ ଲୁଚି ମାଧୁର୍ୟ ଉପଭୋଗ କରିଥିଲି। ମୁଁ ଏକ ସୁନ୍ଦର ନୟନ ହରିଣ ସହ ପାହାଡ଼ର ଶିଖର ଓ ମନୋହର ଅରଣ୍ୟ ମଝିରେ ଚରିଥିଲି, ଏବଂ ଏକ ଶିକାରୀଙ୍କ ତୀରେ ମୁଁ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଥିଲି। ମୁଁ ଆଠ ଦିଗରେ ସମୁଦ୍ର ତରଙ୍ଗମାଳା ଦେଖିଥିଲି, ଯେଉଁଠାରେ ମାଛ, ଘୋଡ଼ା, କଛୁଆ ଆଦିର ଧ୍ୱନି ଉପଚ୍ୟାସି ଆସୁଥିଲା। ଚର୍ମ ନଦୀ ପାରେ ମୁଁ ମଧୁର କଣ୍ଠରେ ଗୀତ ଗାଇ ଜଳପାନ କରିଥିଲି; ସଦ୍ବ୍ୟକ୍ତି ଓ ଶିଳ୍ପୀମାନଙ୍କ ସହ ଆନନ୍ଦ ଉପଭୋଗ କରିଥିଲି। ତାଳ ଓ ତାମାଳ ବନରେ ଏକ ଚଞ୍ଚଳ ମୁଖ ଓ ଦୃଷ୍ଟିବାଳା ନାରୀ ସହ ମୁଁ ମୋର ପ୍ରିୟାଙ୍କୁ ଦେଖି, ତାଙ୍କ ନୟନ ଚଞ୍ଚଳତାରେ ବିମୋହିତ ହୋଇଥିଲି। ପଦ୍ମସଦୃଶ ଉରୁରେ, ସୁନ୍ଦର ହେଉଥିବା ସ୍ରୋତସ୍ବତୀ ନିବା ରୂପରେ, ଦେବମଧୁମକହିମାନେ ଦିବ୍ୟ ହ୍ରଦର ଅପ୍ସରା ଦ୍ୱାରା ଆନନ୍ଦିତ ହେଉଥିଲେ। ମଣି ଓ ସ୍ୱର୍ଣ୍ଣ ମୟ ଭୂମିରେ, ରତ୍ନ ଓ ମୁକ୍ତା ଛିଟାଯାଇଥିବା, ମେରୁ ପର୍ବତର କାମନାବନରେ ଏକ ଯୁବତୀ ସଙ୍ଗୀନୀ ସହ ଏକତ୍ରେ ଆନନ୍ଦ ଉପଭୋଗ କରିଥିଲି। ମୁଁ ଅନେକ ଦିନ ଧରି କଛୁଆ ଭାବେ ସମୁଦ୍ର ତଟର ଗୁହାରେ ତରଙ୍ଗ ଓ ଧ୍ୱନିମୟ ବନରେ ରହିଥିଲି। ମୁଁ ଏକ ରାଜହଂସ ଭାବେ ହ୍ରଦର ଗଦୁଗଦୁ ପବନରେ, ପଦ୍ମ ତଣ୍ଡରେ ଝୁଲି, ପତ୍ର ଗୁଛ ମଧ୍ୟରେ ଖେଳିଥିଲି। ଘାସ ଶିଶୁର ହଳକା ଦୋଳନ ଦେଖି, ମୁଁ ଏକ କ୍ଲାନ୍ତ ମଶାକୁ ତାଙ୍କ ସାଥୀ ସହ ଅସହାୟ ଅବସ୍ଥାରେ ଶୁଇଥିବା ଦେଖିଥିଲି। ନୃତ୍ୟମୟ ତରଙ୍ଗର ଶୀର୍ଷ ଛୁଇଁଥିବା କମ୍ପିତ ଜଳରେ, ମୁଁ ପାହାଡ଼ ନଦୀ ମଧ୍ୟରେ ଯୁବ ଜଳଲତା ସହ ଭ୍ରମଣ କରିଥିଲି। ଗନ୍ଧମାଦନ ଓ ମନ୍ଦର ପୁଷ୍ପସୁଗନ୍ଧିତ ମନ୍ଦିରରେ, କାମନାରେ ଅନୁରାଗିତ ଯୁବ ବିଦ୍ୟାଧର ତାଙ୍କ ପାଦପଦ୍ମରେ ପଡ଼ିଥିଲେ। ବିୟୋଗ ତପ୍ତିତ ହୋଇ, କମ୍ପ ଦ୍ୱାରା ଛିଟିଯାଇଥିବା ଚନ୍ଦ୍ରକାନ୍ତି ପରି, କାମ୍ଫର ଛିଟାଯାଇଥିବା ଶୟନରେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଶୁଇଥିଲି। ମୋର ମନ ଆଶ୍ଚର୍ୟ ଓ ଦୁଃଖରେ ଭ୍ରମିତ, ଅନେକ ଗର୍ଭର ଯନ୍ତ୍ରଣାରେ ଅଙ୍ଗ ଅସ୍ଥିର, ଏହି ଦୀର୍ଘ ସଂସାର ନଦୀରେ ଭାଗ୍ୟର ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ଅପରିହାର୍ୟ ଭାବରେ ବହିଯାଉଥିଲି। ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ସଂସାର ଯେଉଁଠାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ଏହା ଏକ ଅଦମ୍ୟ ଶକ୍ତିର ଗଢ଼ିତ କୋଷ ଓ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ଘନ ଦେବାଳୟରୁ କେମିତି ଦୁଇଜଣ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ? ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ କେଉଁଠି? ତାହାର ପ୍ରାଚୀର କେଉଁଠି? ଏହି ଅଦମ୍ୟ କଠୋରତା କେଉଁଠି? ନିଶ୍ଚୟ, ହେ ଦେବୀ, ତୁମେ ଦୁଇଜଣ ଏହି ରାଜମହଳର ଅନ୍ତର୍ଗତ ଆକାଶ ମଧ୍ୟରେ ଅଛ। ସେଇ ପାହାଡ଼ ଗାଁରେ, ସେଇ ଘରେ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ବସିଷ୍ଠ ତାଙ୍କ ସ୍ୱାଧୀନତା ଉପଭୋଗ କରୁଛନ୍ତି। ସେଇ ମଣ୍ଡପ ଏବଂ ଖାଲି ସ୍ଥାନକୁ ସେ ପୃଥିବୀ ଭାବେ ଅନୁଭବ କରିଛନ୍ତି, ଯାହା ଚାରି ସମୁଦ୍ର ଦ୍ୱାରା ବେଷ୍ଟିତ। ସେଇ ପୃଥିବୀ ଆସନରେ, ଯାହା ଏହି ଆକାଶର ସାର, ବସିଷ୍ଠ ଓ ଅରୁନ୍ଧତୀ ରାଜଧାନୀ ଓ ରାଜମହଳର ଅନୁଭବ କରିଛନ୍ତି। ସେଠାରେ, ଲୀଳା ନାମକ ଏକ ନାରୀ ଉଦ୍ଭବିତ ହେଲେ ଓ ଜ୍ଞାନକୁ ପୂଜିଲେ; ଜ୍ଞାନ ସହିତ ସେ ଅତି ଆଶ୍ଚର୍ୟଜନକ ଓ ଆନନ୍ଦମୟ ଆକାଶକୁ ଉଲ୍ଲଙ୍ଘନ କଲେ। ଘରର ଅନ୍ତସ୍ଥଳର ମାତ୍ର ଏକ ହାତ ଚଉଡ଼ା ଆକାଶ ମଧ୍ୟରେ, ସେ ଅନ୍ୟ ଏକ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ, ପାହାଡ଼ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରର ରାଜମହଳକୁ ସ୍ପର୍ଶ କଲେ। ସେ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡରୁ ବିଦାୟ ନେଇ ତାଙ୍କ ଘରକୁ ଫେରିଲେ, ଯେପରି ଏକ ବ୍ୟକ୍ତି ଶୟନ କାଳରେ ଏକ ସ୍ୱପ୍ନରୁ ଅନ୍ୟ ସ୍ୱପ୍ନକୁ ଯାଏ। ଏହା ସମସ୍ତ ଚେତନାର ରୂପ, ଏକ ଶୂନ୍ୟ ଆକାଶ ସହିତ ତୁଳ୍ୟ; କୌଣସି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ, ଜଗତ, ପ୍ରାଚୀର ବା ଦୂରତା ନାହିଁ।