ଯୁବାବସ୍ଥାର ଆରମ୍ଭରେ, ଯେଉଁଠାରେ ପ୍ରୟାସ ଓ ଶାନ୍ତିର ସମନ୍ୱୟ ରହିଛି, ଏବଂ ମନ ଅଶାନ୍ତିହୀନ ଓ ଚେଷ୍ଟାବିହୀନ ଅବସ୍ଥାରେ, ପ୍ରାୟ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହୋଇଯାଇଛି। ସେ ସମୟରେ, ଜଗତର ଚଳନାକୁ ବିଚାର କରି, ଶୁଦ୍ଧ ଗୁଣମୟ ମଣ୍ଡଳରେ ବିଚରଣ କରୁଥିବା, ଏକ ଅଦ୍ୱିତୀୟ ମହତ୍ତ୍ୱରେ ଅବଳମ୍ବିତ ଓ ଗୁଣମାନ୍ୟତାରେ ଆଲିଙ୍ଗିତ ହୋଇଥିବା ଦେଖାଯାଉଥିଲେ। ଉଚ୍ଚ ମୂଳ୍ୟବୋଧରେ ଭରିଥିବା ମନର ଅନ୍ତର୍ଗୃହ ନିର୍ବିକାର ଅବସ୍ଥାରେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଚିହ୍ନ ଦେଖାଉଥିଲା। ଏପରି ଅନେକ ଗୁଣରେ ଶୋଭିତ ହୋଇ, ଦୂରରୁ ରଘୁବଂଶୀ ରାମ ଦେଖାଦେଲେ, ତାଙ୍କର ପୋଷାକ ଓ ଅଳଙ୍କାର ପବିତ୍ର ଧଳା ଅଭାରେ ଦୀପ୍ତିମାନ ହେଉଥିଲା। ସେ ମୁଣ୍ଡରେ ଅଲଂକୃତ ମୁକୁଟ ଚମକାଉଥିବା ରେଖାମାଳା ସହିତ ନମସ୍କାର କଲେ, ଏବଂ ତାଙ୍କର ମୁଣ୍ଡ ପୃଥିବୀକୁ କମ୍ପିତ କରେଇଥିବା ପାହାଡ଼ର ମହିମାରେ ଶୋଭିତ ହେଉଥିଲା। ପ୍ରଥମେ ସେ ତାଙ୍କର ପିତାଙ୍କୁ, ପରେ ପୂଜ୍ୟ ଋଷିମାନେ, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ନିଜ ପରିବାର ଓ ଅନ୍ତେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗୁଣ ଥିବା ଗୁରୁମାନେଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କଲେ। ରାମ ନିଜ ସାକ୍ଷାତ୍କାର ଓ ମଧୁର କଥା ଦ୍ୱାରା ରାଜ୍ୟବାସୀଙ୍କର କ୍ରମିକ ନମସ୍କାରକୁ ଗ୍ରହଣ କଲେ। ଋଷିମାନଙ୍କ ଆଶୀର୍ବାଦ ଗ୍ରହଣ କରି, ଶାନ୍ତ ମନରେ ରାମ ତାଙ୍କର ପିତାଙ୍କ ପବିତ୍ର ସମ୍ନିଧିକୁ ଗଲେ, ଯେଉଁଥିରେ ସେ ଦେବତା ସୁନ୍ଦରୀ ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ ହେଉଥିଲେ। ରାଜା ତାଙ୍କୁ ନିଜ ପାଦପଦ୍ମରେ ନମସ୍କାର କରୁଥିବା ଦେଖି, ତାଙ୍କର ମୁଣ୍ଡକୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି ପୁନିପୁନି ଚୁମ୍ବନ କଲେ। ଏହିପରି ଭାବେ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଗଭୀର ସ୍ନେହରେ ଆଲିଙ୍ଗନ କଲେ, ଯେପରି ରାଜହଂସ ତାଳ ଫୁଲକୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରେ। ତାପରେ ରାଜା କହିଲେ, "ପୁତ୍ର, ମୋର ଆଙ୍କଲାପରେ ବସ," କିନ୍ତୁ ରାମ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଭୂମିରେ ବିଛାଏଁ ପତ୍ର ଉପରେ ବସିଲେ, ଯାହା ଦାସମାନେ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିଥିଲେ। ତାଙ୍କ ପିତା ଦୟାଳୁ ଭାବେ କହିଲେ, "ପୁତ୍ର, ତୁମେ ବିବେକରେ ପାରଙ୍ଗତ ଏବଂ ଗୁଣର ପାତ୍ର; ପଣ୍ଡିତମାନେ ପରି ପକ୍ୱ ମନ ଥିବା ତୁମେ ଦୁଃଖକୁ ମନେ ପ୍ରବେଶ କରିବାକୁ ଦେଉନାହାଁ। ବଡ଼ମାନେ, ଋଷିମାନେ ଓ ଗୁରୁମାନେ କହିଥିବା ଉପଦେଶ ଅନୁସରଣ କଲେ ଶୁଭ ଅବସ୍ଥା ଲାଭ ହୁଏ, ମୌଢ଼୍ୟ ଅନୁସରଣ କଲେ ନୁହେଁ। ଦୁଃଖ ଯେପରି ଭୟଙ୍କର ହେଉ, ମନ ମୌଢ଼୍ୟରେ ଏକାଗ୍ର ହେଉନାହିଁ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖ ଦୂରେ ରହିଥାଏ। ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ପୁତ୍ର, ତୁମେ ଏକ ନାୟକ; ତୁମେ ଅନ୍ତଃକରଣ ଦ୍ୱାରା ସେଇ ଶତ୍ରୁମାନେ—ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଅର୍ଥ—ଯେଉଁମାନେ କଟିବାକୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ କଷ୍ଟକର, ତାଙ୍କୁ ଜୟ କରିଛ। ତେବେ, ତୁମେ ଜ୍ଞାନର ଯୋଗ୍ୟ ହୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଅଜ୍ଞାନୀ ପରି କାହିଁକି ମୌଢ଼୍ୟର ଗଭୀର ତରଙ୍ଗ ଓ ଆଳସ୍ୟରେ ଭରିଥିବା ସମୁଦ୍ରରେ ବୁଡ଼ିଯାଉଛ? ନୀଳ କମଳ ମାଳା ଭଳି ଚଞ୍ଚଳ ଦୃଷ୍ଟି ଥିବା, କହ, ମନ ତିଆରି କରିଥିବା କାରଣକୁ ଛାଡ଼ି, କେଉଁ ହେତୁ ତୁମେ ମୌଢ଼୍ୟ ହେଉଛ? କେଉଁ ଆଧାରରେ ଏହି ଦୁଃଖ, କେତେ ଅଛି, କିଏ ଏବଂ କାହିଁକି ଏହି ଦୁଃଖ ତୁମ ମନକୁ ଗୃହ ଲୁଟିବା ଚୋରମାନେ ପରି ପୀଡ଼ା ଦେଉଛି? ମୁଁ ଭାବୁଛି, ଦୁଃଖିତମାନେ ପାଇଁ ତୁମେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆଶ୍ରୟ; କାରଣ, ଦୃଢ଼ ମନ ଥିବା ଲୋକ ଯେତେବେଳେ ଦୁଃଖରେ ମିଳିଯାନ୍ତି, ସେଥିରେ ଦୁଃଖ ଜୟ ହୁଏ। ନିଷ୍ପାପ, ତୁମେ ଯାହା ଚାହୁଁଛ, ଶୀଘ୍ର କହ; ଏହା ଦ୍ୱାରା ତୁମ ସମସ୍ତ ଦୁଃଖ ଉପଶମିତ ହେବ।" ଏପରି ଉପଦେଶପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ଉଦାତ୍ତ ଅର୍ଥ ଥିବା ଋଷିଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ରଘୁନନ୍ଦନ ତାଙ୍କର ଦୁଃଖକୁ ଛାଡ଼ିଦେଲେ, ଯେପରି ବର୍ଷା ଆସିବାର ସୂଚନାରେ ମୟୂର ଆନନ୍ଦରେ ନାଚେ, ନିଜ ଆଶା ପୂରଣର ନିଶ୍ଚୟ ହୁଏ। ଏଭଳି ପ୍ରଶ୍ନ ଓ ଆଶ୍ବାସ ପାଇଁ ସେଇ ଋଷିଶ୍ରେଷ୍ଠଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ରଘୁନନ୍ଦନ ମୃଦୁ, ମାପିତ, ଦୃଢ଼ ଅର୍ଥ ଥିବା କଥା କହିଲେ। "ପୂଜ୍ୟ, ଆପଣ ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ କରିଛନ୍ତି, ତେଣୁ ମୁଁ ଅଜ୍ଞାନୀ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଯେପରି ଶକ୍ତି କହିପାରିବି; କାରଣ, ଧର୍ମିକଙ୍କ କଥା ଅନୁତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ କିଏ ରହିପାରିବ? ମୁଁ ଏଠି ମୋର ପିତାଙ୍କ ଘରେ ଜନ୍ମ ନେଲି, ଦୀର୍ଘ କାଳ ଧିରେ ଧିରେ ବୃଦ୍ଧି ଲାଗିଲି, ଏବଂ ଜ୍ଞାନ ଅର୍ଜନ କରି ବସିଛି। ତାପରେ ଶିଷ୍ଟ ଆଚରଣରେ ନିଷ୍ଠା ରଖି, ମୁଁ ମହାସାଗରରେ ବେଳେଇଥିବା ପୃଥିବୀରେ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା କରିଲି। ଏହି ସମୟ ପରେ, ମୋର ନିଜ ବିବେକ ଏଇ ସଂସାର ସଙ୍ଗକୁ ଯେପରି ବନ୍ୟା ନଦୀ କୂଳକୁ ଭାଙ୍ଗି ଦେଇଥାଏ, ସେପରି ମୋ ମନରୁ ସଂସାର ଆସକ୍ତିକୁ ହଟାଇଦେଲା। ବିବେକରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ମୋ ମନ ଏହି ଚିନ୍ତା କଲା, ଯେଉଁଠାରେ ଭୋଗରେ କୌଣସି ରୁଚି ରହିଲା ନାହିଁ। ଏହି ସଂସାର ଚକ୍ରରେ ସତ୍ୟ ସୁଖ କ'ଣ? ଲୋକମାନେ ଜନ୍ମ ନେଇ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରନ୍ତି, ଏବଂ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ପୁନି ଜନ୍ମ ନେନ୍ତି। ସମସ୍ତ ଚଳନଶୀଳ ଓ ଅଚଳ କ୍ରିୟା ନିଜ ଅବସ୍ଥାରେ ଅଛି; ବିପଦର ଶାସକ, ପାପ ଚିନ୍ତା ଓ ସଫଳତାର ଉତ୍ସ ସେମାନେ ନିଜ ନିଜ ସ୍ଥାନରେ ଅଛନ୍ତି। ଅପମାନର ଦାଣ୍ଡ ପରି, ଏହି ଚିନ୍ତାଗୁଡ଼ିକୁ କେବଳ ମନର କଳ୍ପନା ଏକାଠି କରେ। ଏହି ସଂସାର, ମନ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରି, ଭୋଗ୍ୟ ଦୃଶ୍ୟ ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ; କିନ୍ତୁ ମନ ନିଜ ଏଠାରେ ଅବାସ୍ତବ ଲାଗେ—ତେବେ କେଉଁ ଦ୍ୱାରା ଆମେ ଏତେ ଭ୍ରମିତ ହେଉଛୁ? ହାୟ, ଆମେ ନିଜେ ଦୁଃଖୀ, ଅସତ୍ୟରେ ବିକ୍ରୟ ହୋଇ ଭ୍ରମିତ ମନରେ, ଦୂର ଜଙ୍ଗଲରେ ମୃଗମାନେ ମରୀଚିକାର ପାଣି ଚାହିଁ ଭ୍ରମଣ କରେ, ସେପରି। କେହି ବିକ୍ରୟ କରିନଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଆମେ ବିକ୍ରୟ ହୋଇଥିବା ପରି ଦେଖାଯାଉଛୁ; ଆମେ ସମସ୍ତେ ଭ୍ରମିତ, ଯଦ୍ୟପି ସତ୍ୟ ଜାଣିଛୁ। ଏହି ସଂସାରର ଭୋଗ୍ୟବସ୍ତୁ କ'ଣ ଏତେ ଦୁର୍ଲଭ? ଭ୍ରମରେ, ନିଜ ଧାରଣାରେ ବନ୍ଧି ଅନବଶ୍ୟକ ଭାବେ ରହୁଛୁ। ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଅଜ୍ଞାନରେ ରହି, ଆମେ ଜୀବନ ନଷ୍ଟ କରିଦେଲୁ, ଗଭୀର ମୌଢ଼୍ୟରେ ପଡ଼ି, ଗଡ଼ିରେ ଆଟକିଥିବା ନିର୍ଦୋଷ ପଶୁମାନେ ପରି ଅବାକ ହୋଇଗଲୁ। ମୋ ପାଇଁ ରାଜ୍ୟ କି ଦରକାର, ସୁଖ କି ଦରକାର? ମୁଁ କିଏ, ଏହି ସମସ୍ତ କ'ଣ? ଯାହା ଅସତ୍ୟ, ସେ ଅସତ୍ୟ ହିଁ ରହୁ—ସତ୍ୟରେ କିଏ କିଛି ଲାଭ କରିଛି? ଏପରି ଚିନ୍ତା କରି, ମୁଁ ସମସ୍ତ ଅବସ୍ଥାରେ ଅରୁଚି ଲାଗିଛି, ଯେପରି ଏକ ଯାତ୍ରୀ ମରୁଭୂମି ପ୍ରତି ଆକର୍ଷଣ ହରାଏ।