ଏହି ଗଥା ଆରମ୍ଭ ହୁଏ ଏପରି, ଯେପରି ମାନେ ଆମ ଅରଣ୍ୟଦେବୀମାନେ ନିଜ କୃପା ବର୍ଷାଇଛନ୍ତି—ଘର ଭିତରର ସମସ୍ତ ଦୁଃଖ ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଇଛି, ଏବଂ ଘରଟି ଉତ୍ତମ ପୁଣ୍ୟରେ ନିଶ୍ଚିତ ହୋଇ ରହିଛି। ଏହି ସମୟରେ, ସରସ୍ୱତୀ ଜଣେ ଖୋଲା ମଣ୍ଡପରେ ନିଜକୁ ଏକ ଆକାଶ ସଦୃଶ ରୂପରେ ଲିନ କରିଥିଲେ। ସେ ହସୁଥିବା ଏବଂ ଶାନ୍ତ ଆକାଶ ରୂପରେ ଥିବା ଜଣେ ପାଖରେ ଖେଳିଖେଳି କଥା କହିଲେ। ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଯେଉଁ ଆଲୋଚନା ଚାଲୁଥିଲା, ସେଠାରେ ସେମାନେ କଳ୍ପନା ଓ ସ୍ୱପ୍ନ ମଧ୍ୟରେ କିଛି କାର୍ଯ୍ୟର ଅନର୍ଥକତା ବିଷୟରେ କଥା ହେଉଥିଲେ। ଏଠି ଜଗତରେ ଯେପରି କାର୍ଯ୍ୟ ସତ୍ୟ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ପାଇଁ କରାଯାଏ, ସେପରି ସେମାନେ ଏହି ବିଷୟରେ ବିମର୍ଶ କରୁଥିଲେ। ମାଟି, ନାଡୀ ବା ପ୍ରାଣବାୟୁ ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେମାନଙ୍କର ଆଲୋଚନା ଅପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଭାବେ ଉପସ୍ଥିତ ହେଉଥିଲା; ଏହି ଆଲୋଚନାର ଜ୍ଞାନ ସ୍ୱପ୍ନ ଓ କଳ୍ପନା ଭଳି ଥିଲା। ସେଉଁଠି ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନ ଉପଲବ୍ଧ ହୋଇଯାଇଛି; ଦ୍ରଷ୍ଟାଙ୍କର ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଯେଉଁ ଦେଖିବାକୁ ଥିଲା ତାହା ଦେଖି ନେଇଛନ୍ତି। ବ୍ରହ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱର ସତ୍ୟ ଏହିପରି—ତେଣୁ ଆଉ କ’ଣ ପ୍ରଶ୍ନ କରୁଛ? ଏହି ସମୟରେ ଲୀଳା ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “ମୋ ମୃତ ସ୍ୱାମୀଙ୍କର ପ୍ରାଣ ଯେଉଁଠାରେ ରହିଛି, ସେଠାରେ ସେ ରାଜ୍ୟ କରୁଛନ୍ତି—ମୁଁ ସେଠାରେ କାହିଁକି ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ, ଏଠି ମୋ ପୁଅ ମୋତେ କାହିଁକି ଦେଖୁଛି?” ସରସ୍ୱତୀ କହିଲେ, “ଅଭ୍ୟାସ ଛଡ଼ି, ତୁମର ଦ୍ୱୈତ ଭାବ ଏହି ସମୟରେ ଶାନ୍ତ ହୋଇପାରିଲା ନାହିଁ, ଯେପରି ଋତୁ ପରିବର୍ତ୍ତନର ସମୟରେ ଏକ ଋତୁ ସମାପ୍ତ ହୁଏ ନାହିଁ। ଯେଉଁଜଣ ଅଦ୍ୱୈତ ଉପଲବ୍ଧ କରିନାହାନ୍ତି, ସେ କିପରି ଅଦ୍ୱୈତ କାର୍ଯ୍ୟର ଅନୁଭବ କରିପାରିବେ? ଏକ ତ୍ୟାଗୀ ପାଇଁ ଛାୟା ବା ଅଙ୍ଗ ଅନୁଭବ କିପରି ହେବ? ଅଭ୍ୟାସ ଛଡ଼ି, ହେ ଲୀଳା, ସେଠି ବିଲୟ ହୋଇନଥିଲା; ଯେତେବେଳେ ଏହି ଅବସ୍ଥା ଉପସ୍ଥିତ ହେଲା, ସତ୍ୟ ସଙ୍କଳ୍ପର ଶକ୍ତି ତୁମର ଥିଲା ନାହିଁ। ଏବେ ମଧ୍ୟ, ସତ୍ୟ ଅନୁଭୂତି ଦ୍ୱାରା ସେଇ ସଙ୍କଳ୍ପମାନେ ମୋ ପାଖକୁ ପହଞ୍ଚିଛି; ‘ମୁଁ ସ୍ୱୟଂ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଦେଖିବି’—ଏହି ଇଚ୍ଛା ଫଳିତ ହୋଇଛି। ଏବେ ତୁମେ ତୁମ ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ପାଖକୁ ଯାଅ, ତେବେ ପୂର୍ବପରି ତୁମ ଚର୍ଯ୍ୟା ଚାଲିବ। ଏଠି ଏହି ରାଜପ୍ରାସାଦର ଆକାଶ ମଝିରେ, ମୋ ସ୍ୱାମୀ ଏଠି ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣ ହେଲେ; ଏଠି ମୃତ୍ୟୁ ପରେ, ସେ ଏଠି ଏକ ଭୂମିପତି ହେଲେ। ଏଠି ଏହି ସାମ୍ପ୍ରତିକ ଜନ୍ମରେ, ଏହି ଭୂମିର ଅନ୍ୟଏକ ଅଞ୍ଚଳର ରାଜଧାନୀ ନଗରରେ, ମୁଁ ରାଣୀ ଭାବେ ବସିଛି। ଏଠି ଏହି ଅନ୍ତଃପୁରରେ, ମୋ ସ୍ୱାମୀ ରାଜା ସେଠି ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଥିଲେ; ଏଠି ଏହି ଅନ୍ତଃପୁର ଆକାଶରେ, ସେ ପୁଣି ସେଠି ରାଜା ହେଇଯାଇଛନ୍ତି। ସେ ଭୂମିର ସିଂହାସନ ଅଧିକାର କରି, ବିଭିନ୍ନ ଦେଶର ନାୟକ ହେଲେ; ଏହି ସବୁ କିଛି ଏଠି ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ନିଶ୍ଚିତ ହୋଇଛି। ଏହି ଘରର ଆକାଶରେ ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ଏପରି ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ ହୋଇଯାଇଛି, ଯେପରି ଏକ ଛୋଟ ବାକସରେ ଅନେକ ସୋରିଷ ଦାଣା ରହିଥାଏ। ମୁଁ ଭାବୁଛି, ସେଠି ଦୂର ନୁହେଁ; ସେ ମୋ ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ଅଞ୍ଚଳ। କେବେ କେବେ ସେଠି ଏଠି ମୋ ପାଖରେ ଦେଖାଯାଏ, ଯେପରି ମୁଁ ଦେଖୁଛି—ତୁମେ ମଧ୍ୟ ଏପରି ଦେଖ। ହେ ପୃଥିବୀର ଅରୁଣ୍ଧତୀ ତନୟା, ଏ ବର୍ତ୍ତମାନ ତୁମର ତିନି ଜଣ ସ୍ୱାମୀ ନାମରେ ଅଛନ୍ତି, କିମ୍ବା ଅନେକ, ଶଂଖ୍ୟାରେ ଶତ ମଧ୍ୟ ହୋଇପାରନ୍ତି। ତିନି ଜଣ ମଧ୍ୟରୁ, ଏକ ଦ୍ୱିଜ ଅଗ୍ନିରେ ଭସ୍ମ ହୋଇଯାଇଛନ୍ତି; ରାଜା ମାଳା ଓ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି ଅନ୍ତଃପୁରରେ ଶବ ଭାବେ ଶୋଇଛନ୍ତି। ଏହି ସଂସାର ରଙ୍ଗମଞ୍ଚରେ, ତୃତୀୟ, ଏକ ଭୂମିପତି, ସଂସାର ସମୁଦ୍ରରେ ଡୁବି ଭ୍ରମଣ କରୁଛନ୍ତି। ସେ ଭୋଗର ତରଙ୍ଗ ଓ ଚକ୍ରବାତ ଦ୍ୱାରା ଚିତ୍ତ ଅଶାନ୍ତ, ଆଳସ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଚରିତ୍ର ଅନ୍ଦୁଳିତ, ସଂସାର ସମୁଦ୍ରର କଚ୍ଛପ ସଦୃଶ ଅବସ୍ଥାରେ ଅଛନ୍ତି। ସେ ବିଭିନ୍ନ ରାଜ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ନିଜ ଅତିଜ୍ଵଳ୍ଲିତ ରୂପରେ ଶୁଇ ରହିଛନ୍ତି, ଏବଂ ସଂସାର ମୋହରୁ ଜାଗିପାରିନାହାନ୍ତି। ‘ମୁଁ ନାୟକ, ମୁଁ ଭୋଗୀ, ମୁଁ ସିଦ୍ଧ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ସୁଖୀ’—ଏହି ଭାବରେ ବନ୍ଧି ଅନନ୍ତ ଦୃଢ଼ ଦୂଳିରେ ପଡ଼ିଛନ୍ତି। ତେଣୁ, କହ, ହେ ସୁନ୍ଦରୀ, କେଉଁ ସ୍ୱାମୀ ତୁମକୁ ନିକଟ କରେ, ଯେପରି ଅରଣ୍ୟରୁ ବାୟୁ ଗନ୍ଧକୁ ନେଇଯାଏ? ଏହି ଜଗତ, ହେ ସୁତା, ଅନ୍ୟ ଏକ ମହାଣ୍ଡ ଅଣ୍ଡ ମଞ୍ଚ; ଏହି ସମସ୍ତ ସଂସାର ଚକ୍ର ଅନ୍ୟ ଧାରାର। ଏଠି ଦେଖୁଅ, ଏଠି ନିକଟ ଦେଖାଯାଉଥିବା ସଂସାର ଚକ୍ର, ଅସଂଖ୍ୟ ଯୋଜନା ଦୂରରେ ଅଛି। ତୁମେ ଦେଖ, ତାଙ୍କର ରୂପ ଶୁଧୁ ଖାଲି ଆକାଶ; ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅସଂଖ୍ୟ ମେରୁ ଓ ମନ୍ଦର ଦେଖାଯାଏ। ପ୍ରତ୍ୟେକ କଣା ମଧ୍ୟରେ ଅନେକ ସୃଷ୍ଟି ଅନାବରୋଧ ଉପସ୍ଥିତ; ମହାଚେତନାର ସୀମାରେ ସେମାନେ ଆଲୋକ ରେଣୁ ଭଳି ଚମକୁଛନ୍ତି। ତଥାପି, ଏହି ମହାଣ୍ଡମାନେ ଏତେ ବଡ଼ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ତୁଳାରେ ଏକ ତିଳ ଦାଣା ପରି ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ। ଯେପରି ଆକାଶ ଅନେକ ମଣିପର୍ବତ ଓ ଅରଣ୍ୟର ଆଭାରେ ଚମକୁଥାଏ, ତେଣୁ ଚେତନା ମଧ୍ୟ ଏହିପରି ଦେଖାଯାଏ, ଯଦ୍ୟପି ଏଠି ମାଟି ଓ ଅନ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱ ନାହିଁ। ଏଠି ଶୁଧୁ ଚେତନା ଅନେକ ନାମରେ, ଯଥା ‘ଜଗତ’ ଓ ଅନ୍ୟ ନାମରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳିତ; ସୃଷ୍ଟିର ଆରମ୍ଭରେ ମାଟି ଓ ଅନ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱ ରୂପେ କିଛି ଥିଲା ନାହିଁ। ଯେପରି ଏକ ନଦୀରେ ତରଙ୍ଗ ପୁନଃପୁନଃ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ, ସେପରି ଏହି ଜଗତର ବିଭିନ୍ନ ରୂପ ଓ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ। ଏଭଳି, ହେ ଜଗତ୍ଜନନୀ, ମୁଁ ଏଠି ଏବେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଛି; ମୋର ଜନ୍ମ ରଜୋଗୁଣୀ ଥିଲା, ତମୋ ନୁହେଁ, ସତ୍ତ୍ୱ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ। ବ୍ରହ୍ମ ଅବତରଣ ପରେ, ମୁଁ ଅଠଶଂଖ ଜନ୍ମ ଅତିକ୍ରମ କରିଛି; ଏବେ ମୁଁ ନିଜ ସମୁଖରେ ଯେଉଁଯେଉଁ ଗର୍ଭ ଗ୍ରହଣ କରିଛି ତାହା ଦେଖୁଛି। ସଂସାର ଚକ୍ର ମଧ୍ୟରେ, ହେ ଦେବୀ, ମୁଁ ଏକ ଅନ୍ୟ ଜଗତର ପଦ୍ମରେ ଏକ ମଉ ଥିଲି, ଏବଂ ଏକ ବିଦ୍ୟାଧରୀ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠା ଅପସରା ଥିଲି। ପାପ ପ୍ରବୃତ୍ତି ଦ୍ୱାରା, ପରେ ମୁଁ ମାନବୀ ହେଲି; ଅନ୍ୟ ଜନ୍ମରେ, ମୁଁ ତାଙ୍ଗଣା ଭୂପତିଙ୍କ ପ୍ରିୟା ହେଲି।