ସ୍ୱପ୍ନରେ ଏକ ସହର କିମ୍ବା ଜମିକୁ କେବେ କେବେ ଖାଲି କିମ୍ବା ଶୂନ୍ୟ ବୋଲି ଦେଖାଯାଏ; ଏହିପରି, ସ୍ୱପ୍ନରେ ଦେଖାଯାଉଥିବା ଜଣେ ଅସଲି ନଥିବା ନାରୀ ମଧ୍ୟ ପୁରୁଷଙ୍କ ପାଇଁ ଅର୍ଥପୂର୍ଣ୍ଣ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥାଏ। ଆକାଶକୁ ଯେତେବେଳେ ଭୂମି ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ରୂପରେ ଜଣାଯାଏ, ସେତେବେଳେ ଏହା କ୍ଷଣିକ ଭାବେ ଭୂମି ଇତ୍ୟାଦି ହୋଇଯାଏ; ମୋହବଶତଃ ଏହିପରି ଅନ୍ୟ ଜଗତକୁ ମଧ୍ୟ ସାକ୍ଷାତ୍ ଅନୁଭବ କରାଯାଏ। ଏକ ଶିଶୁ ଆକାଶକୁ ଭୂତ ବୋଲି ଦେଖେ, ମୃତ୍ୟୁଶୟାୟ ଥିବା ଜଣେ ଲୋକ ଆକାଶକୁ ଜଙ୍ଗଲ ବୋଲି ଦେଖେ, ଜଣେ ଲୋକ କେଶକୁ ଗୋଲା ବୋଲି ଭାବେ, ଅନ୍ୟ ଜଣେ ଆକାଶକୁ ଅନ୍ୟ ରୂପରେ, ଆଉ ଅନ୍ୟ ଜଣେ ଆକାଶରେ ମୁକ୍ତା ଦେଖେ। ଭୟଭୀତ, ଅର୍ଧନିଦ୍ରାବସ୍ଥାରେ ଥିବା, ବା ନୌକାରେ ଯାଉଥିବା ଲୋକମାନେ ସଦା ଆକାଶରେ ଗଛ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଜିନିଷ ଦେଖନ୍ତି ଏବଂ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି, ଏମିତି ଭୂତପ୍ରେତ ଭାବେ। ଏହି ଦୃଶ୍ୟମାନ ଜିନିଷଗୁଡିକ ଆମ ଆଦତ ଓ କଳ୍ପନାର ଆଧାରରେ ଗଠିତ; ପୁନଃପୁନ ଭାବନା ଦ୍ୱାରା ଯାହା ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ, ସେଗୁଡିକ ଜଣାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ପ୍ରକୃତରେ କିଛି ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନାହିଁ। କିନ୍ତୁ ଯେଉଁଠାରେ ଏହି ସତ୍ୟ ଜଣାଯାଏ, ସେଠାରେ ଭୂମି ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଯେପରି ଦେଖାଯାଏ, ସେମାନେ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନଥାନ୍ତି; କେବଳ ଚେତନାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଆକାଶକୁ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଯେ ସଂନ୍ନ୍ୟାସୀ ଚେତନାର ଏକମାତ୍ର ବିସ୍ତାରକୁ ବ୍ରହ୍ମ ଓ ଆତ୍ମା ଭାବେ ଜାଣିଛି, ସେଠାରେ କେମିତି, କେଉଁଠି, କେବେ, କିଏ ପୁଅ, ବନ୍ଧୁ, କିମ୍ବା ପତ୍ନୀ ହୋଇପାରିବ? ଯେପରି ଜ୍ୟେଷ୍ଠଶର୍ମନ ଖେଳରେ ହାତ ମୁଣ୍ଡରେ ରଖିଥିଲେ, ସେ ମନର ଧାରା ଓ ଆରମ୍ଭର ଜ୍ଞାନର ଫଳ। ଚେତନା ଯେପରି ଭାବେ ଚିନ୍ତା କରେ, ସେହିପରି ଦେଖାଯାଏ; ଏହା ଆକାଶଠାରୁ ଅଧିକ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଓ ଶୁଦ୍ଧ। ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତ ରାଘବ, ସ୍ୱପ୍ନର କଳ୍ପିତ ସହର ପରି ଏହି ଚେତନାର ଜାଲର ଅନୁଭବ ହୁଏ। ଏହିପରି, ସେଇ ପାହାଡ଼ ଢାଲରେ, ଏହି ଗ୍ରାମରେ, ସେହି ମଣ୍ଡପରେ, ସେଠାରେ ଦୁଇଜଣ ନାରୀ ଥିଲେ, ଏବଂ ସେମାନେ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଗଲେ। ମନେ ହେଉଛି ଆମ ଅରଣ୍ୟଦେବୀମାନେ କୃପା କରିଛନ୍ତି; ଘର ସମସ୍ତ ଦୁଃଖ ଶାନ୍ତ ହୋଇ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁଣ୍ୟରେ ବିରାଜିତ। ସରସ୍ୱତୀ ମଣ୍ଡପ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ଆକାଶସଦୃଶ ରୂପଧାରୀଙ୍କୁ ହସି ମଜାକରେ କହୁଥିଲେ, ଯିଏ ନିଜ ଆକାଶର ରୂପରେ ନିରବ ଥିଲେ। ସେମାନଙ୍କର କଥା କଳ୍ପନା ଓ ସ୍ୱପ୍ନର କାର୍ଯ୍ୟର ଅନର୍ଥକତା ବିଷୟରେ ଥିଲା; ଯେପରି ଏହି ଜଗତରେ କାର୍ଯ୍ୟ ଏକ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ପାଇଁ ହୁଏ, ସେମାନେ ଏହି ଅର୍ଥରେ କଥା ହେଉଥିଲେ। ଭୂମି, ନାଡି ବା ପ୍ରାଣ ବିନା ମଧ୍ୟ, ସେମାନଙ୍କ କଥାବାର୍ତ୍ତା ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା; ଏହି କଥାର ଜ୍ଞାନ ସ୍ୱପ୍ନ ଓ କଳ୍ପନାର ଅନୁଭବ ପରି। ଯାହା ଜାଣିବାକୁ ଥିଲା, ସମସ୍ତ ଜାଣିଯିବାକୁ ହୋଇଛି; ଦ୍ରଷ୍ଟାର ଚେତନା ଯାହା ଦେଖିବାକୁ ଥିଲା, ସେହି ଦେଖିଛି। ଏହି ହେଉଛି ବ୍ରହ୍ମର ସତ୍ୟତା—ତୁମେ ଆଉ କଣ ପଚାରୁଛ? ମୋର ମୃତ ପତି ଯେଉଁଠି ରାଜ୍ୟ କରୁଛନ୍ତି, ସେଠି ମୁଁ କାହିଁକି ତାଙ୍କୁ ଦେଖିପାରୁନାହିଁ, କିଏଁକି ମୋ ପୁଅ ମୋତେ ଏଠି ଦେଖୁଛି? ଅଭ୍ୟାସ ବିନା, ପ୍ରିୟେ, ସେ ସମୟରେ ତୁମର ଦ୍ୱିତୀୟତାର ବିଶ୍ୱାସ କେବେ ଶାନ୍ତ ହୋଇନଥିଲା, ଯେପରି ଋତୁ ସନ୍ଧିରେ ଋତୁ ଶେଷ ହୁଏନାହିଁ। ଯେ ଅଦ୍ୱିତୀୟତା ଅନୁଭବ କରିନାହାନ୍ତି, ସେଠାରେ କିପରି ଅଦ୍ୱିତୀୟ କାର୍ଯ୍ୟ ହୋଇପାରିବ? ଯେଉଁଠାରେ ତ୍ୟାଗ ରହିଛି, ସେଠାରେ କିପରି ଛାୟା କିମ୍ବା ଅଙ୍ଗର ଅନୁଭବ ହୋଇପାରିବ? ଅଭ୍ୟାସ ବିନା, ଲୀଳେ, ସେଠି ଲୟ ହୋଇନଥିଲା; ଅବସ୍ଥା ଉପସ୍ଥିତ ହେବାପରେ, ସତ୍ୟ ସଂକଳ୍ପର ଶକ୍ତି ତୁମର ହୋଇନଥିଲା। ଏବେ ମଧ୍ୟ, ସତ୍ୟର ଅନୁଭବ ଦ୍ୱାରା, ସେଇ ଇଚ୍ଛାମାନେ ମୋ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପହଞ୍ଚିଛି; “ସାକ୍ଷାତ୍କାର ହେଉ” ବୋଲି ତୁମ ଇଚ୍ଛା, ଓ ସୁନ୍ଦରି, ସଫଳ ହୋଇଛି। ଏବେ ଯଦି ତୁମେ ତୁମ ପତିଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯିବ, ତେବେ ତାଙ୍କ ସହ ତୁମର ଚର୍ଚ୍ଚା ପୂର୍ବପରି ହେବ। ଏଠି ଏଠି, ରାଜପ୍ରାସାଦର ଆକାଶରେ, ମୋ ପତି ବ୍ରାହ୍ମଣ ହେଲେ; ଏଠି ଏଠି, ମୃତ୍ୟୁ ପରେ, ସେ ପୃଥିବୀର ନାୟକ ହେଲେ। ଏଠି ଏଠି, ସାମାଜିକ ଜୀବନରେ, ଅନ୍ୟ ଏକ ଦେଶର ରାଜଧାନୀରେ, ମୁଁ ରାଣୀ ଭାବେ ବିରାଜିତ। ଏଠି ଏଠି, ଅନ୍ତଃପୁରରେ, ମୋ ପତି ରାଜା ମୃତ୍ୟୁ ବରଣ କଲେ; ଏଠି ଏଠି, ଅନ୍ତଃପୁରର ଆକାଶରେ, ସେ ଆଉଥରେ ରାଜା ହେଲେ। ସେ ପୃଥିବୀର ସିଂହାସନ ଅଧିକାର କଲେ, ବିଭିନ୍ନ ଦେଶର ନାୟକ ହେଲେ; ଏହି ସମସ୍ତ କିଛି ଏଠି ଏଠି ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଘଟିଯାଏ। ଏହି ଘରର ଆକାଶରେ, ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ରହିଛି, ଯେପରି ଏକ ଛୋଟ ବାକ୍ସରେ ଅନେକ ସୋରିଷ ବିଜ ରହିଥାଏ। ମୋତେ ଲାଗୁଛି ସେଠି ଦୂର ନୁହେଁ; ସେ ମୋ ପତିଙ୍କ ରାଜ୍ୟ। କେବେ କେବେ ଏହା ଏଠି ମୋ ପାଖରେ ଦେଖାଯାଏ; ତୁମେ ମଧ୍ୟ ଏଭଳି ଦେଖ। ହେ ପୃଥିବୀର ଅରୁଣ୍ଧତୀ କନ୍ୟା, ଏବେ ତୁମର ପତି ତିନିଜଣ ନାମରେ, କିମ୍ବା ଅନେକ, ଶତଧିକ ମଧ୍ୟ ହୋଇପାରନ୍ତି। ତିନିଜଣ ମଧ୍ୟରୁ ଯିଏ ନିକଟତମ, ଜଣେ ଦ୍ୱିଜ ଆଗୁନିକୁ ଦେହ ଦେଇଛନ୍ତି; ରାଜା ମାଳା ଓ ବସ୍ତ୍ରରେ ଶୋଭିତ ଅନ୍ତଃପୁରରେ ଶବ ଭାବେ ଅଛନ୍ତି। ଏହି ଜଗତ ନାଟୟମଞ୍ଚରେ ତୃତୀୟ ଜଣ, ପୃଥିବୀର ନାୟକ, ସଂସାର ସମୁଦ୍ରରେ ପଡ଼ି ଭ୍ରମଣ କରୁଛନ୍ତି। ତାଙ୍କର ମନ ଭୋଗର ତରଙ୍ଗ ଓ ଘୂର୍ଣ୍ଣିରେ ଅଶାନ୍ତ; ତାଙ୍କର ଆଚରଣ ଅଲସ୍ୟରେ ଅବିକାଶିତ, ସେ ସଂସାର ସମୁଦ୍ରରେ କଛୁଆ ପରି। ରାଜକାର୍ଯ୍ୟ ଯେପରି ଦୁର୍ଲଭ ହେଉନାହିଁ, ସେ ସବୁ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ ନିଜ ତେଜରେ ଶୟନ କରୁଛନ୍ତି, ସଂସାର ମୋହରୁ ଜାଗିନାହାନ୍ତି। “ମୁଁ ନାୟକ, ମୁଁ ଭୋଗୀ, ମୁଁ ସିଦ୍ଧ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ସୁଖୀ” ବୋଲି ଭାବି, ସେ ଅନନ୍ତ ମହା ଦୃଢ଼ ଦୂର୍ବଳତାରେ ବନ୍ଧି ଗଲେ। କେଉଁ ପତି ତୁମକୁ ନିକଟ କରେ, ଏହି କଥା କହ, ଯେପରି ପବନ ଅରଣ୍ୟର ଗନ୍ଧକୁ ନେଇ ଅନ୍ୟ ଅରଣ୍ୟକୁ ଆଣେ। ଏହି ଜଗତ, ବତ୍ସ, ଏକ ଅନ୍ୟ ପ୍ରକାରର—ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ମଣ୍ଡପ; ଏବଂ ଏହି ସମସ୍ତ ସଂସାରିକ ସଂଖଳା ଅନ୍ୟ ପ୍ରକାରର। ଏହି ସଂସାର ଚକ୍ରଗୁଡିକ, ଏଠି ନିକଟ ଦେଖାଯାଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଅସଙ୍ଖ୍ୟ ଦୂର ଦୂର ମିଲିଅନ ଯୋଜନା ଦ୍ୱାରା ଅଲଗା।