ଏଠି ଏକ ଗ୍ରାମ ଅଛି, ଯେଉଁଠାରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଅଂଗ ଦୁଃଖରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ, ଆଘାତ ହୋଇଛି, ଦୟାଳୁ କ୍ଷୁଦ୍ର ଚିତ୍କାରରେ ଭରିଯାଇଛି, ଉପବାସରେ ଲିନ, ଦୁଃଖରେ ଅନ୍ତର୍ମୁଖୀ, ମୃତ୍ୟୁକୁ ଅପେକ୍ଷା କରୁଛି। ପ୍ରତିଦିନ, ଗଛମାନଙ୍କର ଏକାଠି ହୋଇଥିବା ଚକ୍ଷୁମାନରୁ ତୁଷାର ପରି ଅଶ୍ରୁ ତଳକୁ ପଡ଼ୁଛି, ତାହା ତାପରେ ତାପିତ। ଗାଁର ରାସ୍ତାଗୁଡିକ ଶାନ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବିହୀନ, ଲୁଣରେ ଧଳା, ବିଧବା, ଅନନ୍ଦ ହୀନ ଏବଂ ହୃଦୟ ଶୂନ୍ୟ, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ଜୀବନ ହୀନ ହୋଇଯାଇଛି। ଲତାମାନେ, ତାଙ୍କର ଦେହ ତାପିତ ହାଲା ହାଲି ହୂଆ ପବନରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ, ବର୍ଷା ଓ ଅଶ୍ରୁରେ ଆଘାତିତ, କୋକିଲ ଓ ମଧୁମାକୁ ଚିତ୍କାରରେ ଚାଞ୍ଚଳ, ତାଙ୍କର ପତ୍ର ହାତ ଦ୍ୱାରା ନିଜେ ନିଜେ ଆଘାତ କରୁଛନ୍ତି। ପାହାଡ଼ର ଝରଣାମାନେ, ତାପରେ ତାପିତ, ବଡ଼ ଫାଟରୁ ଶିଳା ଉପରେ ପଡ଼ୁଛି, ଏମିତି ଲାଗୁଛି ଯେ ନିଜେ ନିଜେ ଶତ ଖଣ୍ଡରେ ଭାଙ୍ଗିଯିବେ। ଘରମାନେ, ଆଲୋଚନା ଓ ଧନ ହୀନ, ମୌନ, ଏକାଠି ଭାବନାରେ ବିକ୍ଷିପ୍ତ, ଅନ୍ଧକାରରେ ଅନ୍ଧ, ଦୃଢ଼ ଏବଂ ଅଭେଦ୍ୟ ହୋଇଯାଇଛି। ଉଦ୍ୟାନର ଫୁଲ ଗୁଛମାନରୁ, ମଧୁମାକୁ ଦୁଃଖରେ ଚିତ୍କାର କରୁଥିବାବେଳେ, ଦୁର୍ଗନ୍ଧ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଉଛି, ଯେଉଁଥିରେ ପୂର୍ବରୁ ଥିବା ମଧୁର ସୁଗନ୍ଧ ଏକ ନୂତନ ନାମରେ ପରିଚିତ ହେଉଛି। ଆମ୍ବ ଗଛର ସାଥୀ ଲତାମାନେ ଦିନକୁ ଦିନ ସ୍ୱାଦ ହରାଇଯାନ୍ତି; କୁମୁଦି ଅଂକୁର ପରି ଚକ୍ଷୁ ଅଳ୍ପ ହୋଇଯାଇଛି, ଶୁଷ୍କ ହେଉଛି। ଝରାମାନେ, ନିଜ ଦେହ ଓ ସ୍ବରକୁ ସମୁଦ୍ରକୁ ଦେଇବା ଆଶାରେ, ଭୂମିରେ ଚାଞ୍ଚଳ ଭାବରେ ଚଳିଛନ୍ତି, ତାଙ୍କର ପାଣି ଦୂର୍ବଳ ଶବ୍ଦରେ ଚଳିଛି। ପୋଖରୀମାନେ, ଅଚଳ, ଏକ ଗଣା ମାଛ ଝଡ଼ି ପଡ଼ିଲେ ମଧ୍ୟ ଅତିରିକ୍ତ ଚାଞ୍ଚଳତା ଭାବି, ନିଜେ ନିଜେ ଶାନ୍ତିରେ ଲିନ ହୋଇଯାନ୍ତି। ଆଜି ନିଶ୍ଚୟ ଆକାଶ କିନ୍ନର, ଗନ୍ଧର୍ବ, ବିଦ୍ୟାଧର ଓ ଦିବ୍ୟାଙ୍ଗନାମାନଙ୍କର ଗୀତରେ ଭରିଯାଇଛି, ଆମର ପିତାଙ୍କ ଆଗମନରେ ଏହି ଶୋଭା ଅଧିକ ହୋଇଛି। ଏହିପରି, ଦେବୀମାନେ ଆମ ଦୁଃଖକୁ ଦୂର କରନ୍ତୁ; କାରଣ, ମହାନଙ୍କ ଦର୍ଶନ ନିଶ୍ଚୟ ଫଳଦାୟୀ। ଏପରି କହି, ସେ ନିଜ ପୁଅଙ୍କୁ ହାତ ଦ୍ୱାରା ମୁଣ୍ଡ ଛୁଇଁଲେ, ଯେପରି ଏକ ପଦ୍ମ ନିଜ ମୂଳକୁ କୋମଳ ପତ୍ର ଦେଇ ଛୁଇଁଥାଏ। ତାଙ୍କର ସ୍ପର୍ଶରେ, ସେ ନିଜ ଦୁଃଖ ଓ ଅପରାଧ କୁ ବିଦାୟ କରିଲେ, ଯେପରି ପାହାଡ଼ ଗ୍ରୀଷ୍ମ ତାପକୁ ବର୍ଷା ମେଘ ଆସିଲେ ବିଦାୟ କରେ। ତାପରେ, ସେ ଦୁଇ ଦେବୀଙ୍କୁ ଦେଖି, ଘରର ଲୋକମାନେ ନିଶ୍ଚିନ୍ତ ଓ ସମୃଦ୍ଧି ହୋଇଯାନ୍ତି, ଏମିତି ଯେ ଅମୃତ ପାନ କରିଲେ ଯେପରି ଦୁଃଖ ଦୂର ହୋଇଯାଏ। ମାତା ଏହି ଖେଳିଲା କାର୍ଯ୍ୟରେ ନିଜ ପୁଅ ଜ୍ୟେଷ୍ଠଶର୍ମଙ୍କର ସାକ୍ଷାତ୍କାର କିମ୍ବା ଉଲ୍ଲେଖ ଦେଲେ ନାହିଁ; କିଏ ଏହା ଦେଲେ ନାହିଁ? ଏହା ଏମିତି, ଯେଉଁଠି ପୃଥିବୀ ଓ ଅନ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱର ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଜାଗୃତ, ଏହି ସମସ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱର ଏକ ମାସ ଦ୍ୱାରା ଅନ୍ୟତ୍ୱ ଗ୍ରହଣ କରେ, ଯେପରି ଆକାଶ ଅନ୍ୟ ଦୃଶ୍ୟ ଭାବେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ। ଏହି ଅସତ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱ, ପୃଥିବୀ ଓ ଅନ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱର ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ସତ୍ୟ ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ, ଯେପରି ଏକ ଶିଶୁ ଭୂତକୁ ଦେଖିବାକୁ ଅସମର୍ଥ କାରଣ ସେ ତାହାର ଜ୍ଞାନ ନାହିଁ। ଏହି ଭୂମି ଓ ଅନ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱର ଅବସ୍ଥା ଦେଖାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ଏହି ତତ୍ତ୍ୱ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଯାଏ—ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ସ୍୵ପ୍ନରେ ଓ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବରେ ଜାଗ୍ରତ ଅବସ୍ଥାରେ ମଧ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ। ଆକାଶ ତତ୍ତ୍ୱରେ ଜାଗୃତ ହେଲେ, କେବଳ ଆକାଶ ଅନୁଭୂତି ହୁଏ; ତତ୍ତ୍ୱ ଉତ୍ତେଜିତ ହେଲେ, ଦିଵାଲ ମଧ୍ୟ ଆକାଶର କ୍ରିୟା ଦେଖାଯାଏ। ସ୍୵ପ୍ନରେ, ଏକ ସହର କିମ୍ବା ଭୂମି ଶୂନ୍ୟ ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ; ଏକ ସ୍୵ପ୍ନ ନାରୀ, ଅସତ୍ୟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ପୁରୁଷଙ୍କ ପାଇଁ ଉପଯୋଗୀ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ। ଆକାଶ, ଯେତେବେଳେ ଭୂମି ଓ ଅନ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱରେ ଜ୍ଞାନ ହୁଏ, ସେ ଭୂମି ଓ ଅନ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱରେ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପାଇଁ ପରିଣତ ହୁଏ; ମୋହ ଦ୍ୱାରା ଅନ୍ୟ ଜଗତ ମଧ୍ୟ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଅନୁଭୂତି ହୁଏ। ଏକ ଶିଶୁ ଆକାଶକୁ ଭୂତ ଭାବେ ଦେଖେ, ମୃତ୍ୟୁ ଆସିଥିବା ଲୋକ ଆକାଶକୁ ଜଙ୍ଗଲ ଭାବେ ଦେଖେ, ଏକ ଲୋକ କେଶକୁ ଗୋଲା ଭାବେ ଦେଖେ, ଅନ୍ୟ ଆକାଶକୁ ଅନ୍ୟ ଦୃଶ୍ୟ ଭାବେ ଦେଖେ, ଅନ୍ୟ ଆକାଶରେ ମୁକ୍ତା ଦେଖେ। ଭୟଭୀତ, ଅର୍ଦ୍ଧ ଜାଗୃତ, ଓ ନୌକାରେ ଥିବା ଲୋକମାନେ ଆକାଶରେ ଗଛ ଓ ଅନ୍ୟ ଦୃଶ୍ୟ ଭାବେ ଭୂତ ପରି ଦେଖନ୍ତି। ଏହି ଦୃଶ୍ୟମାନ ଦ୍ରବ୍ୟଗୁଡିକ ଆଦତ ଅନୁସାରେ ଭାବନା ଦ୍ୱାରା ଗଠିତ; ପୁନଃପୁନ ଅଭିଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, କିନ୍ତୁ ବାସ୍ତବରେ କିଛି ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନାହିଁ। କିନ୍ତୁ ଯେଉଁ ଜଣେ ତତ୍ତ୍ୱ ଜାଣନ୍ତି, ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଭୂମି ଓ ଅନ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱ ଦୃଶ୍ୟମାନ ଭାବରେ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନାହିଁ; କେବଳ ଚେତନା ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ଆକାଶ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ରଖିଥାଏ। ଯେଉଁ ଜଣେ ବ୍ରହ୍ମ ଓ ଆତ୍ମା ଭାବେ ଏକ ଚେତନା ରୂପ ଜାଣିଛନ୍ତି, ତାଙ୍କ ପାଇଁ କେମିତି, କଣ, କେବେ, କେଉଁଠି ପୁଅ, ମିତ୍ର, କିମ୍ବା ଜନାନୀ ଅଛନ୍ତି? ଜ୍ୟେଷ୍ଠଶର୍ମନ୍କର ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ହାତ ରଖିବା ଏହି ଖେଳିଲା କାର୍ଯ୍ୟ ମନର ଆରମ୍ଭ ଓ ଧାରାର ଜ୍ଞାନର ଫଳ। ଜ୍ଞାନ ଯେପରି ଭାବେ ଉପସ୍ଥାପିତ ହୁଏ, ଏହି ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ; ଏହା ଆକାଶଠାରୁ ଅଧିକ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଓ ଶୁଭ୍ର। ଏହି ଚେତନା ରୂପୀ ଜାଳ ସମସ୍ତଠାରେ ଅନୁଭୂତି ହୁଏ, ସ୍୵ପ୍ନରେ ଉପସ୍ଥିତ ସହର ପରି। ପାହାଡ଼ର ଏହି ଶ୍ରାଣୀରେ, ଏହି ଗ୍ରାମରେ, ଏହି ମଣ୍ଡପରେ, ସେ ଦୁଇ ଜଣେ ନାରୀ ଏଠି ରହି, ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଯାନ୍ତି। ଏମିତି ଲାଗୁଥିଲା ଯେ ଆମ ଜଙ୍ଗଲ ଦେବୀମାନେ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେଇଛନ୍ତି; ଘର ଦୁଃଖ ଶାନ୍ତ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମୂଲ୍ୟରେ ଉପସ୍ଥିତ। ସରସ୍ୱତୀ, ଖୋଲା ମଣ୍ଡପରେ ଲିନ, ଆକାଶ ଭାବରେ ଅବସ୍ଥିତ ଜଣେ ନାରୀକୁ ଖେଳିଲା କଥା କହିଲେ, ଯେଉଁଠି ସେ ହସି ନିର୍ବାଚନ ଅବସ୍ଥାରେ ଅବସ୍ଥିତ ରହିଲେ। ତାଙ୍କ ଆଲୋଚନା କଳ୍ପନା ଓ ସ୍୵ପ୍ନର କାର୍ଯ୍ୟ ଅନର୍ଥକତା ଉପରେ ଥିଲା; ଏହି ଜଗତରେ ଯେପରି କାର୍ଯ୍ୟ ବାସ୍ତବ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ପାଇଁ ହୁଏ, ସେମିତି ତାଙ୍କ ଆଲୋଚନା ଥିଲା।