ଏହି ଉପଖ୍ୟାନରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହେଉଛି—ଏକ ମହାନ୍ ଆତ୍ମା, ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱକୁ ଜାଣିଥିବା, ସୁଖ ଦୁଃଖରେ ଅସ୍ପୃଶ୍ୟ, ମାଟି, ପଥର ଏବଂ ସୁନା ପ୍ରତି ସମଦୃଷ୍ଟି ରଖିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ହେବେ । ଏହିପରି ଉପଦେଶ ଦେଇ ବିଶିଷ୍ଟ ଋଷି କଥା କହିଥିଲେ, ରାଜା ଦଶରଥ ଏହାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ସନ୍ତୋଷ ଅନୁଭବ କରି, ପୁନର୍ବାର ରାମଙ୍କୁ ଆଣିବା ପାଇଁ ଦୂତମାନେ ପଠାଇଲେ । କିଛି ସମୟ ପରେ, ରାମ ଘରେ ବସିଥିବା ସ୍ଥାନରୁ ଉଠିଲେ, ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖକୁ ଯିବାକୁ, ଯେପରି ଗିରିରୁ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ହୁଏ । କିଛି ସ୍ବଜନ ଓ ଭାଇମାନେ ସହିତ, ସେ ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କ ଶୁଭ ଦରବାରକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ, ଯେପରି ଦେବତାଙ୍କ ସ୍ବର୍ଗକୁ ପହଞ୍ଚିଥିବା ପରି । ଦୂରରୁ ରାମ ଦେଖିଲେ ଦଶରଥଙ୍କୁ, ରାଜସଭାରେ ବସିଥିବା, ଏକ ଦେବସଭାରେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଦେବଗଣ ଘେରି ରଖିଥିବା ପରି । ଦୁଇପାର୍ଶ୍ୱରେ ବସିଥିଲେ ବସିଷ୍ଠ ଓ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର, ଏବଂ ଚତୁର୍ବେଦ ଶାସ୍ତ୍ରର ଦକ୍ଷ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ସେଉଁଠାରେ ରହିଥିଲେ । ସୁନ୍ଦର ମହିଳାମାନେ ମନୋହର ଚାମର ନେଇ ସେବା କରୁଥିଲେ, ଯେପରି ଦିଗ୍ଗଜମାନେ ଦିଗ୍ଗୁଡ଼ିକୁ ଅଲଙ୍କୃତ କରନ୍ତି । ବସିଷ୍ଠ, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର, ଦଶରଥ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ଦୂରରୁ ରଘୁବଂଶୀ ରାମଙ୍କୁ ଆସୁଥିବା ଦେଖିଲେ, ସେ ଗୁହାଙ୍କ ପରି ଦୃଢ଼ ଓ ଶିତଳ ହିମାଳୟ ପର୍ବତ ଭଳି ଗମ୍ଭୀର ଓ ଧୈର୍ୟଶୀଳ ଥିଲେ । ସେ ସମସ୍ତଙ୍କ ସେବାରେ ନିୟୋଜିତ, ଗମ୍ଭୀର କଣ୍ଠ ଧ୍ୱନିରେ, ମୃଦୁ, ସମତୁଳିତ ଦେଖା, ନମ୍ରତା ଓ ଶକ୍ତିରେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ, ଶାନ୍ତ ଓ ମନୋହର ରୂପରେ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ ଅନୁକୂଳ । ଯୁବାବସ୍ଥାର ଆରମ୍ଭରେ, ଚେଷ୍ଟା ଓ ଶାନ୍ତିର ସମନ୍ୱୟରେ ଅଳଙ୍କୃତ, ଅନୁଭୂତିରେ ସ୍ଥିର, ଏବଂ ପ୍ରାୟ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହୋଇଯାଇଛି । ସେ ସଂସାରର ଗତି ବିଚାର କରି, ଶୁଦ୍ଧ ଗୁଣରେ ବିହରଣ କରୁଥିଲେ, ଏକାନ୍ତ ମହାନତାରେ ଧାରିତ, ଗୁଣମାନେ ଆଲିଙ୍ଗନ କରିଥିବା ପରି । ଉତ୍ତମ ସ୍ୱଭାବ ଓ ମନର ଗଭୀରତାରେ ଭରିଥିଲେ, ଅବିଚଳିତ ଅବସ୍ଥାରେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ମୂଲ୍ୟ ପ୍ରକାଶିତ କରିଥିଲେ । ଏପରି ଅନେକ ଗୁଣରେ ଶୋଭିତ ହୋଇ, ରଘୁବଂଶୀ ଦୂରରୁ ଦେଖାଦେଉଥିଲେ, ତାଙ୍କ ପୋଷାକ ଓ ଅଳଙ୍କାର ଶୁଭ୍ର ଓ ଅପାର ଚମକରେ ଦୀପ୍ତିମାନ୍ । ସେ ଅଞ୍ଜଳି ମୁଣ୍ଡରେ ନମସ୍କାର କଲେ, ମୁଣ୍ଡର ମୁକୁଟ ଚମକୁଥିଲା, ଏବଂ ପୃଥିବୀ କମ୍ପିତ କରୁଥିବା ପର୍ବତର ମହିମା ତାଙ୍କ ମୁଣ୍ଡକୁ ଅଲଙ୍କୃତ କରିଥିଲା । ପ୍ରଥମେ ସେ ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କୁ, ତାପରେ ପୂଜ୍ୟ ଋଷିମାନେ, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ନିଜ ବନ୍ଧୁମାନେ, ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗୁଣ ଥିବା ଶିକ୍ଷକମାନେ ପ୍ରତି ନମସ୍କାର କଲେ । ରାମ ନିଜ ପ୍ରତିଷ୍ଠା ଓ ମୃଦୁ କଥା ଦ୍ୱାରା ରାଜ୍ୟବାସୀମାନଙ୍କ ନମସ୍କାର ଅନୁକ୍ରମକୁ ଗ୍ରହଣ କଲେ । ଋଷିମାନଙ୍କ ଆଶୀର୍ବାଦ ପାଇ, ଶାନ୍ତ ମନରେ ରାମ ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କ ପବିତ୍ର ସମ୍ନିଧିକୁ ଗଲେ, ଦେବସ୍ତ୍ରୀ ଭଳି ଦୀପ୍ତିମାନ୍ । ରାଜା ତାଙ୍କୁ ନିଜ ପାଦପଦ୍ମରେ ଅନୁଗତ ଦେଖି, ଶୀଘ୍ର ମୁଣ୍ଡକୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି, ପୁନଃପୁନଃ ଚୁମ୍ବନ କଲେ । ଏହିପରି ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସ୍ନେହରେ ଆଲିଙ୍ଗନ କଲେ, ରାଜହଂସ ଭଳି ପଦ୍ମକୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରିଥିବା ପରି । ରାଜା କହିଲେ, “ପୁତ୍ର, ମୋ ଚୁଆ, ମୋ ଚାକରେ ବସ,” କିନ୍ତୁ ରାମ ତାଳପଟି ଛାଡ଼ି, ଚାରିପାଖରେ ସେବକମାନେ ଦେଇ, ତଳେ ବସିଲେ । “ପୁତ୍ର, ତୁମେ ଉତ୍ତମ ବିବେକ ଓ ଗୁଣର ଧାରକ; ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଯେପରି ମନକୁ ଦୁଃଖରେ ଭାଗ ଦେଇନାହାନ୍ତି, ତୁମେ ମଧ୍ୟ ଏପରି । ବଡ଼ମାନେ, ଋଷି ଓ ଗୁରୁମାନଙ୍କ ଉପଦେଶ ଅନୁସରଣ କଲେ ମାନବ ଶ୍ରେୟସ୍ ପାଇଥାଏ, ମୂଢ଼ତା ଅନୁସରଣ କଲେ ନୁହେଁ । ଦୁଃଖ ଯେତେ ଭୟଙ୍କର ହେଉ, ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମନ ମୂଢ଼ତାକୁ ଗ୍ରହଣ କରିନାହିଁ, ସେ ଦୂରେଇ ରହିଥାଏ । ରାଜପୁତ୍ର, ବଳଶାଳୀ, ତୁମେ ଏହି ଦୁର୍ଜୟ ଇନ୍ଦ୍ରିୟବିଷୟ ଶତ୍ରୁମାନେକୁ ଜୟ କରିଛ । ତଥାପି, ଜ୍ଞାନ ଯୋଗ୍ୟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ତୁମେ କାହିଁକି ମୂଢ଼ତାର ଗଭୀର ସାଗରରେ ବୁଡ଼ିଯାଉଛ ? ନୀଳ କମଳର ଗୁଛ ଭଳି ଚଳିତ ନୟନ ଥିବା, ମନ ଜନିତ କାରଣ ଛାଡ଼ି, କେଉଁ କାରଣରୁ ଭ୍ରମିତ ହେଉଛ ? ତୁମର ଦୁଃଖ କେଉଁ ଆଧାରରେ, କେତେ, କିଏ ଏବଂ କାହିଁକି, ଏମିତି ତୁମ ମନକୁ ଚୋରମାନେ ଘର ଲୁଟି ନେବା ପରି ଆକ୍ରମଣ କରୁଛନ୍ତି ? ମୁଁ ଭାବେ ତୁମକୁ ଦୁଃଖିତମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆଶ୍ରୟ ଭାବେ ଦେଖିଅଛି; କାରଣ, ଯେଉଁ ଧୈର୍ୟଶୀଳଙ୍କୁ ଦୁଃଖରେ ମିଳେ, ସେଉଁ ଦୁଃଖ ଜୟ ହୁଏ । ଶୀଘ୍ର କହ, ତୁମେ ଯାହା ଚାହୁଁଛ, ଓ ପାପଶୂନ୍ୟ, ତାହା ପାଇବ; ଏହା ଦ୍ୱାରା ତୁମ ସମସ୍ତ ଦୁଃଖ ପୁନଃ ଚୁର୍ଣ୍ଣିତ ହେବ ।” ଏପରି ଋଷିଙ୍କ ଅର୍ଥପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ଉତ୍ତମ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟର ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, ରଘୁବଂଶୀ ତାଙ୍କ ଦୁଃଖ ଛାଡ଼ିଦେଲେ, ଯେପରି ବର୍ଷା ଆସିବାର ଆଶାରେ ମୟୂର ଉଲ୍ଲାସିତ ହୋଇ ଡାକେ, ଏବଂ ନିଜ ପ୍ରିୟ ଲକ୍ଷ୍ୟ ପୂରଣ ନିଶ୍ଚିତ ହୁଏ । ଏପରି ମହାର୍ଷିଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନ ଓ ଆଶ୍ୱାସନ ପରେ, ରାଘବ ମୃଦୁ, ମାପିଥିବା ଓ ଧୈର୍ୟପୂର୍ଣ୍ଣ କଥା କହିଲେ— “ଭବତୀ, ଯେପରି ଆପଣ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଛନ୍ତି, ମୁଁ ଅବିଦ୍ୟା ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଯଥାଶକ୍ତି କହିବି; କାରଣ, ସଜ୍ଜନଙ୍କ କଥାକୁ ଅବହେଳା କିଏ କରିବ ? ମୁଁ ଏଠାରେ ମୋର ପିତାଙ୍କ ଘରେ ଜନ୍ମ ନେଇ, ଦିଘା ଦିନେ ଅଭିବୃଦ୍ଧି ଲାଭ କରି, ଏବେ ଜ୍ଞାନରେ ସ୍ଥିର ହୋଇଛି । ତା’ପରେ, ଶିଷ୍ଟ ଚରିତ୍ର ଅନୁସରଣ କରି, ଓ ଋଷିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସମୁଦ୍ରବନ୍ଧିତ ପୃଥିବୀ ଉପରେ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା କରିଲି । ଏହି ସମୟ ପରେ, ମୋର ବିବେକ ମୋତେ ସଂସାର ଆସକ୍ତିରୁ ଦୂର କରିଦେଲା, ଯେପରି ବନ୍ୟା ନଦୀକୁ ଭାଙ୍ଗି ଦେଉଥାଏ । ବିବେକରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ମୋ ମନ, ଏହି ବିଷୟରେ ଚିନ୍ତା କଲା, ଏବଂ ଭୋଗରେ ରୁଚି ନ ଥିଲା । ଏହି ସଂସାର ଚକ୍ରରେ ସତ୍ୟ ସୁଖ କ’ଣ ? ଲୋକ ଜନ୍ମ ନେଇ ମୃତ୍ୟୁ ହୁଅନ୍ତି, ଏବଂ ମୃତ୍ୟୁ ହୋଇ ପୁନଃ ଜନ୍ମ ନେଉଛନ୍ତି । ଚଳନଶୀଳ ଓ ଅଚଳ ସମସ୍ତ କ୍ରିୟା ନିଜ ନିଜ ସ୍ଥାନରେ ଅଛି; ଦୁଃଖର ନାୟକ, ପାପ ଚିନ୍ତା, ଏବଂ ଶ୍ରୀର ସ୍ରୋତ ନିଜ ନିଜ ଆସନରେ ବସିଛନ୍ତି । ଅପମାନର କାଠି ଭଳି, ମନର କଳ୍ପନା ଦ୍ୱାରା ଅନ୍ୟଥା ଅସଂଯୁକ୍ତ ଭାବରେ ଚିନ୍ତାମାନେ ଏକାଠି ହୋଇଯାନ୍ତି ।