ଏହି ସଂସାର ରୂପୀ ଅସୀମ ସମୁଦ୍ରକୁ ଯିଏ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ସ୍ୱଭାବ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶିକ୍ଷା ଦ୍ୱାରା ଅତିକ୍ରମ କରିଥାଏ, ସେ କେବେ ଦୁଃଖ କିମ୍ବା ନିରାଶାରେ ପଡ଼େନାହିଁ, ସେ ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତ ଓ ସଦା ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ରହିଥାଏ। ଏହି ମହାତ୍ମାଙ୍କର ଅବସ୍ଥା କେମିତି ହୁଏ, ଏହି ଜୀବନ ଥିବାବେଳେ ମୁକ୍ତିର ଅବସ୍ଥା କେମିତି, ଏହି ବିଷୟକୁ ଆମକୁ କ୍ରମବଦ୍ଧ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କର, ଯାହା ଆଦିରୁ ରାଘବଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୋଇଥିଲା, ଯାହା ଶୁଣି ମୁଁ ସଦା ସୁଖୀ ହୋଇପାରିବି। ଏହି ଜଗତ ମାୟା ଯାହା ଆକାଶ ପରି ନିର୍ବର୍ଣ୍ଣ, ଏହାକୁ ପୁଣିଥରେ ସ୍ମରଣ କରିବାଠାରୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଭୁଲିଯିବା ଉତ୍ତମ। ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦୃଶ୍ୟମାନ ବସ୍ତୁର ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଅସତ୍ତ୍ୱ ଜ୍ଞାନ ହୁଏନାହିଁ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହି ଅନୁଭୂତି ସତ୍ୟ ହୁଏନାହିଁ; ଏହି ଜ୍ଞାନ ଲାଗି ଚେଷ୍ଟା କରିବା ଦରକାର। ଯଦି ଏହି ଜ୍ଞାନ ଏଠାରେ ହେବା ସମ୍ଭବ, ତେବେ ଏହି ଶାସ୍ତ୍ର ଏହି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ରଚିତ; ଏହାକୁ ଶୁଣିଲେ ତୁମେ ସତ୍ୟକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିପାରିବ, ନହେଲେ ନୁହେଁ। ଏହି ଜଗତ ମାୟା ଯଦିଓ ଦୃଶ୍ୟମାନ, କିନ୍ତୁ ସତ୍ୟରେ ଏହା ନାହିଁ; ଏହି ଅନୁସନ୍ଧାନ ଦ୍ୱାରା ଏହା ଆକାଶରେ ରଙ୍ଗ ଯେପରି ଗୁଳିଯାଏ, ତେଣୁ ଏହି ମାୟା ମଧ୍ୟ ଶେଷ ହୁଏ। ଯେତେବେଳେ ଦୃଶ୍ୟ ବସ୍ତୁ ନାହିଁ ବୋଲି ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ମନର ଆସକ୍ତି ଶୁଦ୍ଧ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ପରମ ନିର୍ବାଣ ସୁଖ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ। ଯେଉଁମାନେ ଏଠି ଶାସ୍ତ୍ର ଅନ୍ତର୍ଗତ ଅନେକ ଗଭୀର ଚିନ୍ତାରେ ଭ୍ରମଣ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ସ୍ୱାଭାବିକ ଜ୍ଞାନ କିମ୍ବା ମୁକ୍ତି ପାଇନାହାନ୍ତି, ଏହି ଭାବରେ ଅନେକ ଯୁଗ ଯାଏ। ସର୍ବୋଚ୍ଚ ମୁକ୍ତି ବୋଲି କୁହାଯାଏ ବାସନାର ତ୍ୟାଗକୁ; ଏହି ହେଉଛି ପବିତ୍ର ପଥ, ଜ୍ଞାନକୁ ପ୍ରକାଶ କରୁଥିବା ଉପାୟ। ଯେତେବେଳେ ସମସ୍ତ ବାସନା ଶେଷ ହୁଏ, ମନ ତ୍ୱରିତ ଭାବେ ଶାନ୍ତ ହୁଏ; ଯେପରି ଶୀତଳ ଧାରା ବନ୍ଦ ହେଲେ ହିମବିନ୍ଦୁ ଶେଷ ହୁଏ, ସେପରି। ଏହି ଦେହ ତତ୍ତ୍ୱର ଖଞ୍ଜିକା, ଏହା ବାସନା ଦ୍ୱାରା ରହିଛି, ଯେପରି ଏକ ତାଣ୍ଡା ଥାନ୍ତି ତାଣ୍ଡା ଦ୍ୱାରା ବନ୍ଧାଯାଇଥାଏ। ବାସନା ଦୁଇ ପ୍ରକାରର—ଶୁଦ୍ଧ ଓ ଅଶୁଦ୍ଧ। ଅଶୁଦ୍ଧ ବାସନା ହେଉଛି ଜନ୍ମର କାରଣ, ଶୁଦ୍ଧ ବାସନା ଜନ୍ମର ଶେଷ ଦେଇଥାଏ। ଅଶୁଦ୍ଧ ବାସନା ଅଜ୍ଞାନରେ ଘନ, ଅହଂକାରରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଏହିଁ ନବଜନ୍ମର କାରଣ। ଶୁଦ୍ଧ ବାସନା ଜନ୍ମର ବୀଜକୁ ତ୍ୟାଗ କରିଥାଏ, ହଳକା ଭାବରେ ଦେହ ଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରହିଥାଏ, ଏହାକୁ 'ଶୁଦ୍ଧ' କୁହାଯାଏ କାରଣ ଜ୍ଞାତା ଓ ଜ୍ଞେୟ ଉଭୟ ଅନୁଭୂତ ହୁଏ। ଦେହୀ ମୁକ୍ତଜୀବନ ମଧ୍ୟରେ ଏହି ଶୁଦ୍ଧ ବାସନା ଥାଏ, କିନ୍ତୁ ଏହା ପୁନଃଜନ୍ମ ଦେଇନାହିଁ, ଦେହ ମଧ୍ୟରେ ଚକ୍ର ଘୂରାଣ ପରି। ଯେଉଁମାନେ ଶୁଦ୍ଧ ବାସନା ଦ୍ୱାରା ଅନ୍ୟ ଜନ୍ମ ଓ ଦୁଃଖର କାରଣ ନୁହଁ, ଯେଉଁମାନେ ଜ୍ଞାତା ଓ ଜ୍ଞେୟକୁ ଅନୁଭବ କରିଛନ୍ତି, ସେମାନେ 'ଜୀବନମୁକ୍ତ' ବୋଲି କୁହାଯାନ୍ତି, ସେମାନେ ପ୍ରକୃତିର ଜ୍ଞାନୀ। ଏବେ ମୁଁ ତୁମକୁ ରାମଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରାପ୍ତ ଜୀବନମୁକ୍ତିର ଅବସ୍ଥା ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବି, ଯାହା ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ଓ ମୃତ୍ୟୁର ନିବାରଣ ପାଇଁ। ହେ ବରଦ୍ୱାଜ, ବଡ଼ ଜ୍ଞାନୀ, ଏହି ମଙ୍ଗଳମୟ ରାମଙ୍କ ପଥ ଶୁଣ, ଏହା ଦ୍ୱାରା ତୁମେ ସମସ୍ତ କିଛି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ଜାଣିପାରିବ। ରାମ, ଯାଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟି ପଦ୍ମପତ୍ର ପରି, ଶିକ୍ଷା ଗୃହ ଛାଡ଼ି ଘରେ ରହି, ଖେଳ ଓ ଅନନ୍ୟ କ୍ରୀଡ଼ାରେ ଲିନ୍ନ ଥିଲେ, ସେ କୌଣସି ଭୟରେ ନ ଥିଲେ। ସମୟ ବିତିବା ସହ ରାଜା ଭୂମିରେ ଶାସନ କରୁଥିବାବେଳେ, ପ୍ରଜାମାନେ ଦୁଃଖ ଓ ଅସ୍ଥିରତାରୁ ମୁକ୍ତ ଥିଲେ, ସମସ୍ତେ ସୁଖରେ ରହୁଥିଲେ। ସେହି ସମୟରେ, ଗୁଣମୟ ରାମଙ୍କ ମନରେ ତୀବ୍ର ଇଚ୍ଛା ଜାଗ୍ରତ ହେଲା—ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ, ମୁନିମାନଙ୍କ ଆଶ୍ରମ ଦେଖିବା ପାଇଁ। ଏହି ଚିନ୍ତା କରି, ରାଘବ ଗଲେ ଓ ପିତାଙ୍କ ପାଦ ଧରିଲେ, ଯେପରି ହଂସ ନବ ଦଳକୁ ଧରେ। ସେ କହିଲେ, “ପିତାଜୀ, ମୋର ମନ ତୀବ୍ର ଇଚ୍ଛାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ—ମୁଁ ଚାହେଁ ତୀର୍ଥ, ଦେବତାଙ୍କ ଆଶ୍ରମ, ଅରଣ୍ୟ ଓ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ ଦେଖିବାକୁ। ଏହି ପୂର୍ବ ଇଚ୍ଛାକୁ ଆପଣ ପୂରଣ କରିବା ଉଚିତ; ଏହି ସଂସାରରେ କେହି ନାହାନ୍ତି ଯିଏ ଆପଣଙ୍କୁ ଅନୁରୋଧ କରି ନିରାଶ ହୋଇଥାଏ।” ଏପରି ଅନୁରୋଧ ପାଇଁ, ରାଜା ଭଳି ଭାବେ ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ସହ ବିଚାରାବଳୋକନ କରି, ପ୍ରଥମେ ଅନୁରୋଧ କରିଥିବା ରାମଙ୍କୁ ଅନୁମତି ଦେଇଦେଲେ। ଶୁଭ ଦିନ ଓ ଶୁଭ ନକ୍ଷତ୍ରରେ, ରାଘବ ଶୁଭ ଆଳଙ୍କାର ପିନ୍ଧି, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ଆଶୀର୍ବାଦ ନେଇ, ତାଙ୍କର ଦୁଇ ଭାଇ ସହିତ ଚାଲିପଡ଼ିଲେ। ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ପ୍ରେରିତ ଶାସ୍ତ୍ରଜ୍ଞ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ କିଛି ନିକଟ ଓ ବିଶିଷ୍ଟ ରାଜପୁତ୍ର ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ସହ ଚଲିଥିଲେ। ମାତାମାନଙ୍କ ଆଶୀର୍ବାଦ, ଆଲିଙ୍ଗନ ଓ ଶୁଭକାମନା ନେଇ, ରାମ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା ପାଇଁ ଘର ଛାଡ଼ିଦେଲେ। ସେ ନଗର ଛାଡ଼ିବାବେଳେ, ନାଗରିକମାନେ ବାଦ୍ୟବାଦନର ଧ୍ୱନି ଉଠାଇଥିଲେ, ନଗର ନାରୀମାନେ ମଧୁମକୁନ୍ଦଳ ପରି ଦୃଷ୍ଟି ଦେଇ ତାଙ୍କୁ ତାକୁଥିଲେ। ଗ୍ରାମ ନାରୀମାନେ ପଦ୍ମପତ୍ର ସମ ହାତ ଦେଇ ଚାଲିଥିବା ରାମଙ୍କ ପଥରେ ଚାଉଳ ଛିଟିଥିଲେ, ଯେପରି ହିମପାହାଡ଼ ଉପରେ ହିମକଣା ପଡ଼େ। ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ସାନ୍ନିକଟ କରିଲେ, ଜନମାନେ ଦେଇଥିବା ଆଶୀର୍ବାଦ ଶୁଣିଲେ, ଚତୁର୍ଦ୍ଦିଗ୍ ଦେଖିଲେ, ଅରଣ୍ୟମାନେ ଘୁରିବାରେ ଲଗିଲେ। ଏପରି କ୍ରମେ କୋଶଳ ଦେଶ ଛାଡ଼ି, ସ୍ନାନ, ଦାନ, ତପ, ଅଧ୍ୟୟନ କରି, ନଦୀ, ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ, ଦେବସ୍ଥାନ, ଅରଣ୍ୟ ଓ ପାହାଡ଼ ପାର୍ଶ୍ୱ ଦେଖିଲେ। ସେ ମନ୍ଦାକିନୀ ଯାହା ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, କାଳିନ୍ଦୀ ଯାହା ପଦ୍ମପତ୍ର ପରି ଶୁଦ୍ଧ, ସରସ୍ୱତୀ, ଶତଦ୍ରୁ, ଚନ୍ଦ୍ରଭାଗା, ଇରାବତୀ ଦେଖିଲେ। ଏହିପରି ଭାବେ ବେଣା, କୃଷ୍ଣବେଣା, ନିର୍ବିନ୍ଧ୍ୟା, ସରୟୂ, ଚର୍ମଣ୍ବତୀ, ବିତସ୍ତା, ବିପାଶା, ବାହୁଦା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ନଦୀ ଦେଖିଲେ। ପରେ ସେ ପ୍ରୟାଗ, ନୈମିଷ, ଧର୍ମାରଣ୍ୟ, ଗୟା, ବାରାଣସୀ, ଶ୍ରୀଗିରି, କେଦାର, ପୁଷ୍କର ଯାଇଲେ। ମାନସା, କ୍ରମସରସ୍, ଉତ୍ତରମାନସା, ବଡ଼ଭା, ମଡ଼ଭା ଓ ଅନେକ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ ଦେଖିଲେ। ଅଗ୍ନିତୀର୍ଥ, ମହାତୀର୍ଥ, ଇନ୍ଦ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ ସରୋବର, ବିଭିନ୍ନ ହ୍ରଦ, ତାଳାବ, ପୋଖରୀ ଦେଖିଲେ।