ଯେଉଁମାନେ ଯୁକ୍ତି ଓ ଶାସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଜଣାଯିବା ବସ୍ତୁର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନାଥିବାକୁ ଜାଣିବା ପାଇଁ ଉଦ୍ୟମ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ବ୍ରହ୍ମାଚର୍ଯ୍ୟର ସାଧନାରେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ଅବସ୍ଥିତ ହୁଅନ୍ତି। ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଏହି ସଚେତନତାର ସାଧନାକୁ ଏଭଳି ଜାଣନ୍ତି—‘ଏହି ଦୃଶ୍ୟମାନ ବିଶ୍ୱ ସୃଷ୍ଟିର ଆରମ୍ଭରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇନଥିଲା, ଏହି ବିଶ୍ୱ କିମ୍ବା “ମୁଁ” କେବଳ ଧାରଣା ମାତ୍ର।’ ଦୃଶ୍ୟମାନ ଜଗତର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନାଥିବା ଜ୍ଞାନ ଓ ରାଗ-ଦ୍ୱେଷ ଆଦିର କ୍ଷୟ ଦ୍ୱାରା ଯେ ଆନନ୍ଦ ଉଦ୍ଭବିତ ହୁଏ, ତାହାକୁ ବ୍ରହ୍ମସାଧନା ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଦୃଶ୍ୟମାନ ଜଗତର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନାହିଁ ବୋଲି ଜାଣି ରାଗ-ଦ୍ୱେଷ ଆଦିର କ୍ଷୟ ହେବାକୁ ଏହି ସଂସାରର ତପସ୍ୟା କୁହାଯାଏ; କିନ୍ତୁ ଦୃଶ୍ୟକୁ ସତ୍ୟ ଭାବିବା ଦୁଃଖର କାରଣ। ଯେତେବେଳେ ଦୃଶ୍ୟର ଅସମ୍ଭବତା ଜଣାଯାଏ, ତେବେ ଜ୍ଞାନ ଉଦ୍ଭବିତ ହୁଏ; ଏହି ସାଧନା ଦ୍ୱାରା ମୁକ୍ତି ଲାଭ ହୁଏ—ଏହି ସାଧନା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ। ଏଭଳି ଚିନ୍ତନର ଅବିରତ ଝରଣା ଦ୍ୱାରା ମୂଢ଼ତାର ଗାଢ଼ ନିଶା ଯେପରି ବର୍ଷା ପରେ ହେମନ୍ତ ଶୀତ ହଳେଇଯାଏ, ସେପରି ଦୀର୍ଘ ସଂସାର ନିଶା ଶୀଘ୍ର ଗଳିଯାଏ। ଏହିପରି ଜ୍ଞାନ ଦେଉଥିବା ମୁନି ଉପଦେଶ ଦେଲେ, ଦିନ ଧୀରେ ଅସ୍ତମିତ ହେଲା, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅସ୍ତ ହେଲା, ସଭାସଦସ୍ୟମାନେ ପ୍ରଣାମ କରି ସ୍ନାନ କରିବାକୁ ଚାଲିଗଲେ, ଏବଂ ସୂର୍ଯ୍ୟକିରଣ ଅନ୍ଧକାର ଆକାଶରେ ଲୟ ହେଲା। ଏହି ଉପଦେଶ ପରେ, ରାତିରେ ରାଜମହଳର ଭିତର ଅନ୍ତଃପୁରରେ ମହିଳା ଶୟନ କରୁଥିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ସମସ୍ତ ସେବାକ ଶୁଆଁଥିଲେ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଦ୍ୱାର, ବଲ୍ଟ, ଜନାଲା ଦୃଢ଼ ଭାବେ ବନ୍ଦ ଥିଲା, ମନ ଏକାଗ୍ର ଓ ଶାନ୍ତ ଥିଲା, ପୁଷ୍ପର ସୁଗନ୍ଧରେ ଭରିଥିଲା। ସେଉଁଠାରେ ଅକ୍ଷୟ ମାଳାରେ ଶୋଭିତ ଶୟନାସନ ପାଖରେ ବସିଥିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ଚନ୍ଦ୍ରବଦନୀ ମହିଳାମାନଙ୍କ ଚେହେରାର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଆଲୋକରେ ସ୍ଥାନ ଚମକୁଥିଲା। ସେମାନେ ଧ୍ୟାନସ୍ଥଳକୁ ଗଲେ ଓ ଏକଦମ ନିଷ୍କମ୍ପ ହେଲେ, ମଣିମଞ୍ଚ ମଣ୍ଡପରେ ନିର୍ମିତ ପ୍ରତିମା କିମ୍ବା ଚିତ୍ରିତ ଦିଵାଳର ଚିତ୍ର ପରି। ଦିନ ଶେଷରେ ଯେପରି ଗୋଲାପ ମୁଡ଼ି ଖୋଲି ଗନ୍ଧ ଛାଡ଼େ, ସେମାନେ ତେଣୁ ଚିନ୍ତା ଓ ନିୟମ ଛାଡ଼ି ଶାନ୍ତିରେ ବିଲୀନ ହେଲେ। ସେମାନେ ଏକଦମ ଶାନ୍ତ ଓ ପବିତ୍ର ହେଲେ, ଯେପରି ଶରତ୍କାଳୀନ ପର୍ବତ ପବନରେ ଅଚଳ ଓ ମେଘରେ ଶୋଭିତ। ଅଦ୍ୱିତୀୟ ସମାଧିରେ ବିଲୀନ ହୋଇ ସେମାନେ ଜ୍ଞାନକୁ ଆକାଶରେ ଛାଡ଼ିଦେଲେ, ଯେପରି ବସନ୍ତ ଋତୁରେ କଳ୍ପବୃକ୍ଷ ନିଜ ସାର ଛାଡ଼ିଦିଏ। ଯେତେବେଳେ ‘ମୁଁ ଏହି ବିଶ୍ୱ’ ବୋଲି ଭ୍ରମ ଦୃଷ୍ଟିର ଆରମ୍ଭରେ ଉଦୟ ହୁଏ ନାହିଁ, ଦୁଇଜଣ ନିଜର ନିଜର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଶୂନ୍ୟତା ଜାଣିଯାନ୍ତି, ସେତେବେଳେ ଏହି ଦୃଶ୍ୟକୁ ଭୂତ ଭାବି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନାଶ କରିଦେଇଛନ୍ତି। ଆମ ପାଇଁ ଏହା କୁନାପା ଶଶଙ୍କର ଶିଙ୍ଗ ପରି ଅସତ୍ୟ। ଯାହା ଆରମ୍ଭରେ ନଥିଲା, ଏହି ବର୍ତ୍ତମାନରେ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ; ଯାହା ଦିଶୁଛି, ତାହା ଅପ୍ରକଟ; ଏହି ଜଗତ ମୃଗମରୀଚିକାର ପାଣି ପରି। ସେମାନଙ୍କର ସ୍ୱଭାବ ଏକାନ୍ତ ଶାନ୍ତ ହୋଇଗଲା; ଦୁଇଜଣ ମହିଳା ଚନ୍ଦ୍ର, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଗ୍ରହ ଆଦି ଅନେକ ବସ୍ତୁ ରେଖାରୁ ଦୂରେ, ଆକାଶ ପରି ମୁକ୍ତ ଅନୁଭବ କଲେ। ଜ୍ଞାନର ଦେହ ଦ୍ୱାରା ଦେବୀ ବୁଦ୍ଧି ଅତିକ୍ରମ କଲେ; ମାନବୀ ନିଜ ଦେହ ଦ୍ୱାରା ଜ୍ଞାନ ଓ ଅଜ୍ଞାନ ଅନୁସାରେ ଶୀଘ୍ର ଗତି କଲେ। ଘର ଭିତରେ, ହାତର ମାପର ଏକ ଶୂନ୍ୟ ସ୍ଥାନକୁ ଉପରେ ଉଠି, ସେମାନେ ଚେତନା ଆକାଶର ଆକୃତି ଧାରଣ କଲେ, ଯେପରି ଆକାଶରେ ଚଳିଥିବା ଦେହ। ଏହାପରେ, ହେ ଖେଳନ୍ତୀ, ମନୋହର ଦୃଷ୍ଟି, ମନସ୍ପନ୍ଦନର ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ତୁମେ ଦୂର ଆକାଶକୁ ପହଞ୍ଚିଥିବା ପରି ଦିଶିଲେ। ଏକାଗ୍ର ଚିନ୍ତାରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହୋଇ, ତୁମେ ଆକାଶର ଅପାର ବିସ୍ତୃତିକୁ ଲାଘି ଲକ୍ଷ-ଲକ୍ଷ ଯୋଜନା ଦୂରକୁ ଉଡ଼ିଗଲେ। ବସ୍ତୁ ଦେଖିବାର ନିଜସ୍ୱ ଗୁଣ ଦ୍ୱାରା, ଆକାଶ ଦେହରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେମାନେ ପରସ୍ପର ଆକୃତି ଦେଖି ସ୍ନେହରେ ଏକାତ୍ମ ହେଲେ। ଦୂର ଅଞ୍ଚଳରୁ ଆଉ ଦୂରକୁ ଲାଘି, ଜଣେ ଉପରକୁ ଉଠି, ହାତରେ ହାତ ଧରି ଦୁଇଜଣ ଆଗକୁ ବଢ଼ି ଆକାଶକୁ ଦେଖିଲେ। ସେଉଁଠାରେ ଆକାଶ ଏକ ଅପାର ସମୁଦ୍ର ପରି ଦିଶିଲା—ଭିତରୁ ଶୁଭ୍ର, ଗମ୍ଭୀର, ମୃଦୁ ଓ ମନୋହର ପବନର ସ୍ପର୍ଶ ଦେଉଥିବା। ଶୂନ୍ୟତାର ଜଳରେ ବିଲୀନ ହୋଇ, ଏହା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦମୟ, ଶାନ୍ତ, ପବିତ୍ର ଓ ଗମ୍ଭୀର, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁରୁଷ ପରି ପ୍ରସ୍ତୁତ। ଯେଉଁଠାରେ ଶୁଭ୍ର ଜଳ ପର୍ବତ ଶିଖର ଉପରେ ବିଶ୍ରାମ କରୁଥିଲା, ସେଉଁଠାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର ସମ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଆଲୋକର ନିବାସରେ ସେମାନେ ଆଶା ପୂରଣ କରି ବିଶ୍ରାମ କଲେ। ମୃଦୁ ପବନରେ, ସିଦ୍ଧ ଓ ଗନ୍ଧର୍ବମାନଙ୍କ ମାଳାର ଗନ୍ଧରେ ମଧୁର ଚନ୍ଦ୍ରମାର ଚକ୍ରରୁ ଉଦ୍ଭୂତ ହୋଇ, ସେମାନେ ଆନନ୍ଦ କଲେ। ଅତି ତାପ ଶେଷରେ, ରକ୍ତ କମଳ ଓ ଧୀରେ ଚଳିଥିବା ଜଳର ହ୍ରଦରେ ମେଘମୟ ଛାୟା ତଳେ ଅନ୍ଦୁସ୍ନାନ କଲେ। ପୃଥିବୀର ବିବିଧ ଉଦ୍ୟାନ, ପର୍ବତ ଶିଖର ଓ ଅନେକ କମଳ ତଣ୍ଡରେ, ଦୁଇଜଣ ସବୁଦିଗରେ ମଧୁମକ୍ଷିକା ପରି ଚାଲିଗଲେ। ମନ ଝରଣା ଉପରେ ଲାଗିଥିଲା, ଜଳପ୍ରପାତ ତଳ ଓ ପବନରେ ଚଳିଥିବା ମେଘମଣ୍ଡପରେ ଶରଣ ନେଇ ଆନନ୍ଦ କଲେ। ଏହିପରି ମଧୁର ସ୍ନେହ ଭରା ଦୁଇଜଣ, ନିଜ ଶକ୍ତିରୁ ବିଶ୍ରାମ ନେଇ, ଅପାର, ଶାନ୍ତ ଆକାଶକୁ ଦେଖିଲେ। କେବେ ଦେଖିନଥିବା ପରି, ପରସ୍ପର ହୃଦୟର ଗୁହା ଦେଖିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ଶତଶତ ଜଗତ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଉନଥିଲା। ଉପରେ ଉପରେ, ପରତ ପରତ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ତତ୍ତ୍ୱ, ମେଘ ଓ ଦେବମନ୍ଦିର ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ ହୋଇଥିଲା। ଚାରିପାଖରେ ମେରୁ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପର୍ବତ ଶିଖର ଆକାଶକୁ ଭରି ଦେଇଥିଲେ, ପଦ୍ମମଣିର ଅଲୋକରେ ଜ୍ୱଳମାନ, ଏହା ପ୍ରାଚୀନ ଅଗ୍ନିର ଅନ୍ତଃପୁର ପରି ଦିଶିଲା। ମୁକ୍ତାମଣି ଶିଖରର ଆଲୋକରେ ହିମାଲୟ ପାହାଡ଼ର ଢାଳ ଶୋଭା ପାଉଥିଲା; ସୁବର୍ଣ୍ଣ ପର୍ବତ ତଳ ଚମକୁଥିଲା, ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଭୂମିକୁ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ କରୁଥିଲା। ବଡ଼ ମାରକତ ମଣିର ଅଲୋକରେ, ଘାସର ହରିତ ରଙ୍ଗ ଚମକୁଥିଲା; ଦର୍ଶକର ଦୃଷ୍ଟି ଶୋଷିଯିବାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଅନ୍ଧକାର, ସତ୍ୟ ଅଭାବରୁ ଜନ୍ମିଥିଲା।