ଏହି ଉପଦେଶରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହେଉଛି—ଯେତେବେଳେ ଏହି ସଂସାରିକ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଉପଟାଇଯିବ, ତେବେ ଅବିଚାର ଧ୍ୟାନରେ ଦୃଢ଼ ନିଷ୍ଠା ସ୍ଥାପିତ ହେବ। ଯେଉଁ ମନୁଷ୍ୟ ବିଚାର ରୂପୀ କଳୁଷରୁ ମୁକ୍ତ, ନିର୍ମଳ ଆକାଶ ପରି ପ୍ରସ୍ତୁତ, କେବଳ ଅନୁଷ୍ଠିତ କିଛି କ୍ରିୟା ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ତାହାର କାରଣ ଦ୍ୱାରା କିଛି ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହି ଶରୀର ଚାଲିଥାଏ। ସ୍ୱପ୍ନର ସ୍ୱରୂପ ଯେପରି ଚିହ୍ନିବା ପରେ ସ୍ୱପ୍ନ ଦେହକୁ ଅସତ୍ୟ ଭାବିବାଯାଏ, ସେପରି ଏହି ଜାଗ୍ରତ ଦେହ ମଧ୍ୟ ଅନୁଭୂତି ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସତ୍ୟ ନୁହେଁ। ସ୍ୱପ୍ନ ଦେହ ର ଅନୁଭୂତି ଶେଷ ହେଲେ ଯେପରି, ଏହି ଜାଗ୍ରତ ଦେହ ମଧ୍ୟ ସଂସ୍କାର ଶିଥିଳ ହେଲେ ଶେଷ ହୁଏ। ଏହି ଦେହ ଯେପରି କଳ୍ପନାର ଦେହ ଶେଷ ହେଲେ ଅନ୍ୟ ଏକ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଦେହ ଉଦୟ ହୁଏ। ସ୍ୱପ୍ନରେ ସଂସ୍କାର ନ ଥିଲେ ଗଭୀର ନିଦ୍ରା ଆସେ, ଏହି ଜାଗ୍ରତ ଅବସ୍ଥାରେ ସଂସ୍କାର ନ ଥିଲେ ମୁକ୍ତି ମିଳେ। ଯେଉଁ ସଂସ୍କାର ମୁକ୍ତ ଏବଂ ଜୀବନ୍ତ ମୁକ୍ତ ମଧ୍ୟରେ ଅଛି, ସେଠାରେ ଏହି ସଂସ୍କାର ସତ୍ୟରେ ସଂସ୍କାର ନୁହେଁ, ସେହି ଶୁଦ୍ଧ ସତ୍ତା ଅଟୁଟ ଅଛି। ନିଦ୍ରା ଅବସ୍ଥାରେ ଯେଉଁ ସଂସ୍କାର ରହିଯାଏ, ତାହାକୁ ଗଭୀର ନିଦ୍ରା କୁହାଯାଏ; ଜାଗ୍ରତ ଅବସ୍ଥାରେ ଯେଉଁ ସଂସ୍କାର ରହିଯାଏ, ସେହି ଘନ ମୋହ ଅଟୁଟ ଅଛି। ସଂସ୍କାର ଶେଷ ହେଉଥିବା ନିଦ୍ରାକୁ 'ଚତୁର୍ଥ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଏହି ଅବସ୍ଥା ଜାଗ୍ରତ ଅବସ୍ଥାରେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ପଦ ପ୍ରାପ୍ତି ସମୟରେ ମଧ୍ୟ ଘଟେ। ଏଠି ଏହି ସଂସ୍କାର ଶୁନ୍ୟ ଜୀବନ୍ତ ମୁକ୍ତ ଅବସ୍ଥାକୁ ଅମୁକ୍ତ ଲୋକେ ଚିହ୍ନିପାରନ୍ତି ନାହିଁ; ଏହି ଅବସ୍ଥାକୁ 'ଜୀବନ୍ତ ମୁକ୍ତି' କୁହାଯାଏ। ଯେବେ ମନ ଅନ୍ତଃକଳୁଷ ଓ ସଂସ୍କାରରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଦେହ ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ, ସେପରି ଜଳ ଅଗ୍ନି ଦ୍ୱାରା ବାଷ୍ପ ହେଉଥିବା ପରି ହୁଏ। ଏହି ସୂକ୍ଷ୍ମ ଦେହ ଅବସ୍ଥାରେ ମନ ଅନ୍ତଃଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଅନ୍ୟ ସଂସାର ଓ ସୃଷ୍ଟିର ସିଦ୍ଧ ପୁରୁଷଙ୍କ ସହ ସାକ୍ଷାତ କରେ, କିନ୍ତୁ ଅନ୍ୟଙ୍କ ସହ ନୁହେଁ। ଏହି 'ମୁଁ' ଭାବ ନିରନ୍ତର ଅଭ୍ୟାସ ଦ୍ୱାରା ଶାନ୍ତ ହେଲେ, ତୁମର ନଜର ସାମ୍ନାରେ ଅନନ୍ତ ଚେତନା ସ୍ଵୟଂ ଉଦୟ ହୁଏ। ସୂକ୍ଷ୍ମ ଦେହ ଅବସ୍ଥା ପ୍ରାପ୍ତିରେ ଅମର ଅବସ୍ଥା ମିଳେ, ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଜନଙ୍କ ଚିନ୍ତା ଆଲୋକରେ ତୁମ ନିଜର ସ୍ୱରୂପ ପବିତ୍ର ହୁଏ। ଏହିପରି, ହେ ନିର୍ଦୋଷେ, ସଂସ୍କାର ଶିଥିଳ କରିବା ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କର; ଏହି ନିଷ୍ଠା ଦୃଢ଼ ହେଲେ, ତୁମେ ଜୀବନ୍ତ ମୁକ୍ତ ହେବ। ଏହି ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା ଚନ୍ଦ୍ର ଉଦୟ ପୂର୍ବରୁ, ଏହି ଦେହକୁ ଏଠି ରଖି ଅନ୍ୟ ସଂସାର ଦର୍ଶନ କର। ମାଂସ ଦେହ କେବଳ ଅନ୍ୟ ମାଂସ ଦେହ ସହ ମିଶିପାରେ, ମନୋମୟ ଦେହ ସହ ନୁହେଁ। ଏହା ସ୍୵ାନୁଭୂତି ଓ ଯଥାର୍ଥତା ଅନୁଯାୟୀ କୁହାଯାଇଛି; ଏହି ଅଭିଗମ୍ୟତା ଶିଶୁକାଳରୁ ଅନୁଷ୍ଠିତ, ଏହା କୌଣସି ଆଶୀର୍ବାଦ ବା ଶାପ ନୁହେଁ। ଗଭୀର ଚେତନା ଅଭ୍ୟାସ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଦେହ ସଂସାରିକ ରୁଚିରୁ ବିରକ୍ତ ହୁଏ, ଏବଂ ସତ୍ୟରେ ମନ ନିଜେ ଦେହ ହୋଇଯାଏ। ଏହି ଅବସ୍ଥା ଉଦୟ ହେଲେ, କେହି ଦେଖିପାରନ୍ତି ନାହିଁ; ଲୋକେ କେବଳ ଦେହକୁ ମୃତ୍ୟୁ ଶେଷ ଭାବେ ଦେଖନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ଏହି ଦେହ ମୃତ୍ୟୁ ବା ଜୀବନ ଅନୁଭବ କରେନାହିଁ; କିଏ ନିଜେ ମୃତ୍ୟୁ ବା ଜୀବନ ଅନୁଭବ କରିପାରିବ, ଯେଉଁଠି ଏହି ସବୁ ସ୍ୱପ୍ନ ଓ କଳ୍ପନା ମାତ୍ର? ଏହି କଳ୍ପିତ ପୁରୁଷର ଜୀବନ ଓ ମୃତ୍ୟୁ ମଧ୍ୟ ଅସତ୍ୟ; ଏହି ଦେହରେ ଏହି ସବୁ କେବଳ ଦୃଶ୍ୟମାନ ମାତ୍ର, ମୋ ଶିଶୁ। ଏହି ଶୁଦ୍ଧ ଜ୍ଞାନ ମୋତେ ତୁମେ ଦେଇଛ; ଏହା ଶୁଣିଲେ ସଂସାର ତାପ ଶାନ୍ତ ହୁଏ। ଏଠି କିଏ ସାହାଯ୍ୟ କରେ, କିପରି ଅଭ୍ୟାସ ଅଛି, କିପରି ଏହା ଘଟେ, କିପରି ଏହା ଦୃଢ଼ ହୁଏ, ଏବଂ ସିଦ୍ଧିରେ କଣ ଘଟେ? ଯେ କିଛି କରାଯାଏ, କିଏ କରେ, କେବେ କିପରି କରେ—ଅଭ୍ୟାସ ବିନା କେବେ ସଫଳତା ମିଳେନାହିଁ। ତାହାର ଚିନ୍ତନ, ତାହାର କଥା, ପରସ୍ପରକୁ ଜାଗୃତ କରିବା, ଶ୍ୱାସକୁ ତାହାରେ ଏକାଗ୍ର କରି ଧ୍ୟାନ କରିବା—ଏହି ସବୁକୁ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ବ୍ରହ୍ମାଭ୍ୟାସ ବୋଲି ଚିହ୍ନନ୍ତି। ଯେଉଁ ଲୋକଙ୍କ ପାପ ଶେଷ, ସତ୍କର୍ମ କରନ୍ତି, ଦ୍ୱୈତ ଭ୍ରମ ନାହିଁ, ସେମାନେ ବ୍ରହ୍ମ ଦାସ। ଯେଉଁମାନେ ରାତି ଶାସ୍ତ୍ର ଚିନ୍ତନରେ କାଟନ୍ତି, ସଂସ୍କାର ଶିଥିଳ, ସେମାନେ ବ୍ରହ୍ମାଭ୍ୟାସରେ ନିଷ୍ଠିତ। ଯେଉଁ ମହାତ୍ମାମାନେ ବିତରାଗୀ, ଭୋଗ ରୁଚି କ୍ଷୀଣ, ଭାବାତୀତ ଅବସ୍ଥା ଚିନ୍ତନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ଏବଂ ଜୟୀ। ଏହି ମହାନ୍ ଆତ୍ମାମାନଙ୍କ ମନ ଦୟା ଓ ଶୋଭାର ଗୁଣରେ ଶୋଭିତ, ବିରାଗ ରସରେ ରଙ୍ଗିତ, ଆନନ୍ଦରେ ପ୍ରବାହିତ—ସେମାନେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅଭ୍ୟାସୀ। ଯେଉଁମାନେ ତର୍କ ଓ ଶାସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଜ୍ଞେୟର ଅଭାବ ଜାଣିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ବ୍ରହ୍ମାଭ୍ୟାସରେ ନିଷ୍ଠିତ। ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକେ ଚେତନା ଅଭ୍ୟାସକୁ ଏପରି ବୁଝନ୍ତି: "ଏହି ଦୃଶ୍ୟଜଗତ ସୃଷ୍ଟିର ଆରମ୍ଭରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇନଥିଲା, କେବେ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନାହିଁ; ଏହି ଜଗତ ଓ 'ମୁଁ' କେବଳ ଧାରଣା ମାତ୍ର।" ଦୃଶ୍ୟ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଅନାସ୍ତିର ଜ୍ଞାନ ଓ ରାଗ-ଦ୍ୱେଷ ଶିଥିଳ ହେବାରୁ ଯେ ଆନନ୍ଦ ଉଦ୍ଭବିତ ହୁଏ, ତାହାକୁ ବ୍ରହ୍ମାଭ୍ୟାସ କୁହାଯାଏ। ଦୃଶ୍ୟ ଅନାସ୍ତି ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ରାଗ-ଦ୍ୱେଷ ଆଦିର ଶିଥିଳତାକୁ ଲୋକେ ଜଗତର ତପସ୍ୟା କୁହନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ଦୃଶ୍ୟରେ ସତ୍ୟ ଦୃଷ୍ଟି ଦୁଃଖର କାରଣ। ଦୃଶ୍ୟ ଅସମ୍ଭବତା ଜାଣିଲେ ଜ୍ଞେୟ ଜ୍ଞାନ ଉଦ୍ଭବିତ ହୁଏ; ଏହି ଅଭ୍ୟାସ ଦ୍ୱାରା ମୁକ୍ତି ମିଳେ—ଏହି ଅଭ୍ୟାସ ଅତି ମହତ୍ତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ। ସଂସାର ଭ୍ରମର ଦୀର୍ଘ ରାତି, ମୋହ ନିଦ୍ରାରେ ଘନ, ନିରନ୍ତର ବିବେକ ଝରଣା ଦ୍ୱାରା ଧୀରେ ଧୀରେ ଗଳିଯାଏ, ଯେପରି ହେମନ୍ତ ତୁଷାର ଶୀତଳ ବର୍ଷାରେ ଗଳିଯାଏ। ଏଭଳି, ଯେବେ ସେ ମୁନି ବକ୍ତବ୍ୟ ଦେଲେ, ଦିନ ଶେଷ ହେଲା, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅସ୍ତମିତ ହେଲା; ସଭାସଦ୍ୟମାନେ ପ୍ରଣାମ କରି ଅନ୍ୟ ଅନ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ନିଶ୍ଚିନ୍ତ ହେଲେ, ସୂର୍ଯ୍ୟର କିରଣ ଧୀରେ ଧୀରେ ଅନ୍ଧାରରେ ଲୟ ହେଲା।