ଏହି ଗୁହ୍ୟ ଶିକ୍ଷାରେ, ଜଣେ ମହାନ ଋଷି ଦେବୀଙ୍କୁ କହୁଛନ୍ତି—"ଦେଖ, ଯାହାକୁ କେବେ ଅନୁଭବ କରାଯାଇନାହିଁ, ସେଥିରେ ଚିତ୍ତରେ ଅନୁଭବର ଅବସ୍ଥା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏନାହିଁ। ଯେପରି ଜଣେ ପୁଅ ନୁହଁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କୁ ସ୍ୱପ୍ନ କିମ୍ବା ମାୟାରେ ମଧ୍ୟ ପିତାଙ୍କ ସ୍ମୃତି ଆସେନାହିଁ। କେବେ କେବେ, ସ୍ମୃତିକୁ ଛାଡ଼ି, କେବଳ ଏକ ଭ୍ରମ ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ—ପ୍ରଥମେ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତାଙ୍କ ରୂପରେ, ପରେ ପରେ ଅନ୍ୟ ଅନ୍ୟ ରୂପରେ। ଏହି ଦୃଶ୍ୟମାନ ବିଶ୍ୱ, ତିନି ଲୋକ ଆଦିଠାରୁ, କେତେକଙ୍କ ମନରେ ଅନୁଭୂତ ସ୍ମୃତି ଭାବେ ରହିଥାଏ, ଆଉ ଅନ୍ୟମାନେ ଏହାକୁ ଏମିତି ଅନୁଭବ କରନ୍ତିନାହିଁ। କେତେକଙ୍କ ପାଇଁ ଏହା କେବଳ ଏକ ଭ୍ରମ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ, କାରଣ ଏଠାରେ ଅଣୁ ଚେତନାର ଶାସନ ଅନୁପସ୍ଥିତ ଥାଏ, ଯେପରି କାଉଁଆ ଓ ତାଳ ଫଳର ଏକାକ୍ରାନ୍ତି। ଯାହା ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଦେଖାଯାଇ ବିସ୍ମୃତ, ତାକୁ ମୁକ୍ତି ବୋଲାଯାଏ; ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ କାହା ପାଇଁ ଚାହିତା କିମ୍ବା ଅଚାହିତା କିଛି ଅଛିନାହିଁ। ଏହି 'ମୁକ୍ତି', ଯାହା ଉଦୟ ହୁଏନାହିଁ, ସେଠାରେ 'ମୁଁ' ଓ ବିଶ୍ୱ ରହିଲେ, ସତ୍ୟରେ ଉପଲବ୍ଧ ହୁଏନାହିଁ। ଯେପରି ରସିରେ ସାପ ଭ୍ରମ ଥାଏ, ଯଦ୍ୟପି ସେ ସଦା ନିର୍ବିକାର ଓ ଶାନ୍ତ, ତଥାପି 'ସାପ' ଶବ୍ଦ ଓ ଅର୍ଥ ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରହିଛି, ଭ୍ରମ ଶେଷ ହୁଏନାହିଁ। ଅର୍ଧ-ଶାନ୍ତ ଅବସ୍ଥା ସତ୍ୟରେ ଶାନ୍ତ ନୁହଁଁ, କାରଣ ଏକ ଶେଷ ହେଲେ ଆଉ ଏକ ଭୂତ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ, ମଧ୍ୟ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ମଧ୍ୟ। ଏହି ସଂସାର ଦୃଢ଼ ଓ ଶେଷ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ଯଦି ତଦନ୍ତ କରିବାକୁ ଯିବା, ଏହାର କୌଣସି ସତ୍ୟ କାରଣ ନାହିଁ; ଯାହା ଏଠାରେ ଦେଖାଯାଏ, ସେଠାରେ ଅଦୃଶ୍ୟ ମଧ୍ୟ ହୁଏ। ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣୀଙ୍କ ରୂପର ସୃଷ୍ଟିରେ ସ୍ମୃତିକୁ କାରଣ ବୋଲାଯାଏ; କିନ୍ତୁ ସେ ସ୍ମୃତି କେମିତି ଉପଜିବ, ଯଦି କିଛି ସ୍ମରଣ କରିବାକୁ ନାହିଁ? ସେଠାରେ ପିତାମହ (ବ୍ରହ୍ମା)ଙ୍କ ସ୍ମୃତି କାରଣ, ତାଙ୍କ ସ୍ମୃତି ମଧ୍ୟ; କିନ୍ତୁ ପୂର୍ବରୁ ଏହା ଥିବା ସମ୍ଭବ ନୁହଁଁ, କାରଣ ପୂର୍ବ ଜନ୍ମ ମୁକ୍ତି ପାଇଥିଲା। ପୂର୍ବରୁ କୌଣସି ସ୍ମୃତି ନଥାଏ, ତଥାପି ଚେତନାର ସ୍ୱଭାବରୁ ଶୂନ୍ୟ ଅବସ୍ଥାରୁ କମଳ ଜନ୍ମ ଉପଜିଯାଏ। ଆଉ ଜଣେ ଅନ୍ୟ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ଭାବେ ଉପଜିଯାଏ—'ମୁଁ ପୂର୍ବରୁ ଥିଲିନି' ବୋଲି ଭାବି, ଏକ ଚେତନାର ଚମକ ଭଳି ଦେଖାଯାଏ। ଏଭଳି, ବିଶ୍ୱ ଉପଜିଲେ ମଧ୍ୟ, କେବେ କିଛି ସତ୍ୟରେ ଉପଜିନାହିଁ; ଯାହାକୁ 'ଉପଜିବା' ବୋଲାଯାଏ, ସେ କେବଳ ଚେତନାର ଆକାଶରେ ନିର୍ମିତ। ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଅବସ୍ଥା ଏହି ସ୍ମୃତିର ଦୁଇପ୍ରକାର କାରଣ; କାରଣ-ଫଳର ସମ୍ପର୍କ କେବଳ ଚେତନା ଆକାଶରେ ଅଛି। କାରଣ ଓ ଫଳର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଉପକାରକ କାରଣ ଦ୍ୱାରା; ସେଠାରେ କାରଣ ଓ ଫଳର ଏକତା ଉପକାରକ ନା ଥିଲେ ରହେନାହିଁ। ଏହି ହେଉଛି ମହା ଚେତନାର ରୂପ; ଜ୍ଞାନ ସ୍ମୃତିରୁ ଉପଜିଥାଏ। ସେଠାରେ କାରଣ ଓ ଫଳର ସମ୍ପର୍କ କେବଳ ଭ୍ରାନ୍ତି, ଏହା ସତ୍ୟ ନୁହଁଁ। ଏଭଳି, କିଛି ଉପଜିନାହିଁ, ଦୃଶ୍ୟ ବିଶ୍ୱ କିମ୍ବା ତିନି ଲୋକ ମଧ୍ୟ ନୁହଁଁ; ଚେତନା ଆକାଶ କେବଳ ଚେତନା ଆକାଶରେ, ନିଜ ଅନ୍ତରେ ରହିଯାଏ। "ଆହା, ଦେବୀ! ତୁମେ ମୋତେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଦୃଷ୍ଟି ଦେଖାଇଲା। ବିଶ୍ୱର ରୂପ ରୂପାଲି ଉଷାକିରଣର ଭଳି ଦେଖାଯାଏ। ଏବେ, ମୁଁ ଯେତେ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହି ଦୃଷ୍ଟିରେ ପକ୍୵ ହୋଇଛି, ଅବିରତ ଅଭ୍ୟାସ ବିନା, ମୋର ଜିଜ୍ଞାସା ଦୂର କର।" "ଯେଉଁଠାରେ ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ତାଙ୍କ ଗୃହରେ ତାଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀ ସହିତ ବସୁଥିଲେ, ସେ ସୃଷ୍ଟି, ସେ ପାହାଡ଼ ଗାଁକୁ ମୋତେ ଦେଖାଇବାକୁ ନେଉ।" "ସର୍ବୋଚ୍ଚ, ଶୁଦ୍ଧ ଦୃଷ୍ଟି, ଯାହା ଜଡ ଓ ଚେତନ ଦୁଇଁରୁ ଗଠିତ, ତାହାକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି, ଏହି ଭ୍ରମ ତ୍ୟାଗ କର, ଓ ସଂସାରର ମଳ ଛାଡ଼ିଦେ।" "ତେବେ ନିଶ୍ଚିତ, ତୁମେ ଆକାଶ ସମାନ ଆତ୍ମାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିବ, ଯେପରି ଭୂମିରେ ଅନ୍ତଃକରଣର ଭାବ ଆକାଶରେ ଏକ ନଗର।" "ଆସ, ଏଭଳି ସେଉଁଠି ତାଙ୍କୁ ଓ ସେଠାର ସୃଷ୍ଟିକୁ ଦେଖିବା; ଏହି ଦୃଷ୍ଟିର ଦ୍ୱାରା ଦେହ ହେଉଛି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ବାଧା।" "ଏହି ଦେହ ସହିତ ଏକ ନୂତନ ବିଶ୍ୱ ଉପଲବ୍ଧ ହୁଏ, କିମ୍ବା ହୁଏନାହିଁ। ଏଠି କାରଣ କଣ, କିଏ ବୁଝିବ? ଏହା କେବଳ କୃପାରେ ଧରାଯାଏ।" "ଏହି ବିଶ୍ୱଗୁଡ଼ିକ ନିରାକାର ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ତୁମେ ସୁନା ତରଙ୍ଗ ଭାବନାରେ ଯେପରି ବୁଝିଲ, ଭ୍ରମରେ ଆକାରବାନ୍ତ ମନେ ପଡ଼େ।" "ସୁନା ତରଙ୍ଗର ଅଟବାରେ ମଧ୍ୟ ସତ୍ୟରେ ତରଙ୍ଗତ୍ୱ ନାହିଁ; ସେପରି ବିଶ୍ୱର ରୂପରେ ମଧ୍ୟ, ଚେତନା ରାଜ୍ୟରେ ବିଶ୍ୱତ୍ୱ ନାହିଁ।" "ଏହି ବିଶ୍ୱ କେବଳ ଆକାଶ, ଏହା ବ୍ରହ୍ମ ମାତ୍ର, ଦୃଶ୍ୟ କିଛି ନୁହଁଁ; ଯାହା ଦେଖାଯାଏ, ସେ କେବଳ ସାଗରରେ ଏକ ଧୂଳିକଣା।" "ବ୍ରହ୍ମ ମାତ୍ର ବ୍ରହ୍ମକୁ ଦେଖେ, ଅବ୍ରହ୍ମକୁ ନୁହଁଁ; ଏହି ତାଙ୍କ ସ୍ୱଭାବ, ସୃଷ୍ଟି ଇତ୍ୟାଦି ନାମରେ ଚିହ୍ନିତ।" "ବ୍ରହ୍ମ ଓ ବିଶ୍ୱ ମଧ୍ୟରେ କାରଣ ଓ ଫଳର ଉପଜନ ନାହିଁ, କାରଣ ଓ ଉପକାରକ ସବୁ ଅନୁପସ୍ଥିତ।" "ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତୁମର ମନ ଯୋଗ ଅଭ୍ୟାସରେ ଶାନ୍ତ ଓ ଅଦ୍ୱୈତ ହୋଇନାହିଁ, ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତୁମେ ବ୍ରହ୍ମକୁ ସତ୍ୟରେ ଦେଖୁନାହିଁ।" "ଯେମାନେ ଆମ ପରି ଏଠାରେ ଦୃଢ଼ତା ଅନୁଭବ କରିଛନ୍ତି, ଅଭ୍ୟାସ ଓ ବ୍ରହ୍ମ ଜ୍ଞାନରେ, ସେମାନେ ସେଇ ଅବସ୍ଥାକୁ ସତ୍ୟରେ ଦେଖନ୍ତି।" "ଯେପରି କଳ୍ପନାର ନଗର, ମୋ ଦେହ ଆକାଶରୁ ଗଠିତ; ଏହି ଶ୍ୱାସ ବ୍ରହ୍ମ ଏବଂ ଏହି ଦେହ ସହିତ ମୁଁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଅବସ୍ଥାକୁ ଦେଖୁଛି।" "ମୁଁ ଶୁଦ୍ଧ ଜ୍ଞାନର ଦେହ, ଏହି କମଳଜ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ଯେପରି; ବ୍ରହ୍ମ, ଆତ୍ମା, ବିଶ୍ୱ ଓ ସମସ୍ତ—ମୋ ଅନ୍ତରଙ୍ଗ ଅଂଶ।" "ତୁମର ଅଭ୍ୟାସ ବିନା, ବାଲକେ, ରୂପ ବ୍ରହ୍ମ ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇନାହିଁ; ଏହା ମନଘଡ଼ା ଆତ୍ମା ଭାବେ ରହିଯାଏ, ତୁମେ ତାକୁ ଦେଖୁନାହିଁ।" "ଯେଉଁଠି ତୁମ ଦେହରେ ତୁମର କଳ୍ପନା ନଗର ନାହିଁ, ସେଉଁଠି ଅନ୍ୟର କଳ୍ପନା ନଗର ମଧ୍ୟ ତୁମ ଦେହରେ ନାହିଁ।" "ଏହି ଦେହ, ଯାହା ଚେତନା ଆକାଶର ସ୍ୱଭାବ, ତାହାକୁ ତ୍ୟାଗ କର, ତୁମେ ତାତ୍କ୍ଷଣିକ ତାତ୍ତ୍ୱିକ ସତ୍ୟକୁ ଦେଖିପାରିବ; ଏହା କର, ଜ୍ଞାନୀମାନେ।