ଏହି ସମୟରେ ଦେଖାଯାଏ, ଦୁଃଖ ଓ ସୁଖ—ଏମାନେ ମନର କଳ୍ପନାର ଉତ୍ପାଦ। ଯେତେବେଳେ ଏହି ମୃଗତୃଷ୍ଣା ମନରେ ଆସେ, ସେ ଦୁଃଖରେ ଗୀତ ଗାଏ। “ହାୟ, ମୁଁ ନଷ୍ଟ ହେଲି, ମୁଁ ଅସହାୟ”—ଏଭଳି କ୍ଷୋଭରେ ଚିତ୍କାର କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଯେ, ଏଭଳି ଲୋକ ଅସଙ୍ଗ ହେବାକୁ ଚାହିଁନାହାନ୍ତି। ରାମ, ଶତ୍ରୁ ନାଶ କରିଥିବା ଏବଂ ରଘୁବଂଶର ସିଂହ, ଏଭଳି ଗଭୀର ଚିନ୍ତାରେ ଲିନ ହୋଇ ରହିଥିବାରୁ, ଆମେ ଦୁଃଖରେ ପଡିଛୁ। ମହାବଳୀ, ଆମେ ଜାଣୁନାହିଁ—ଏଭଳି ମନ ଥିବା ଲୋକ ପାଇଁ କଣ କରିବି? ପଦ୍ମନେତ୍ର, ତୁମେ ଏଠି ଆମର ଏକମାତ୍ର ଆଶ୍ରୟ। ରାମ ରାଜା, ବ୍ରାହ୍ମଣ, କିମ୍ବା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗୁରୁ—ଏମାନେ ଯେହେଁତୁ ଅପେକ୍ଷା କରିଥିବା ଦେଖି, ସେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଅପରିଚୟ ଭାବେ ଦୃଷ୍ଟି କରେ, ପ୍ରଭୁ, ଏକ ଅପରିଗ୍ରହ ପଶୁ ପରି ତାଲି ଦେଇ ଦୂର କରିଦେଇ। ଏହି ବିଶାଳ ଜଗତର ଉତ୍ପତ୍ତି ଏଠି ହୋଇଛି; ଏହା ସତ୍ୟ ନୁହେଁ ଏବଂ ମୁଁ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ—ଏହି ନିଶ୍ଚୟରେ ସେ ଅବିଚଳିତ ରହିଛି। ତାଙ୍କର ଶରୀର, ଆତ୍ମା, ବନ୍ଧୁ, ରାଜ୍ୟ, ମାତା—କିଛି ସହିତ ଲାଗି ନାହିଁ; ସୁଖ, ଦୁଃଖ, ବାହ୍ୟ କିମ୍ବା ଆନ୍ତରିକ କିଛି ଉପରେ ତାଙ୍କର ବିଶ୍ୱାସ ନାହିଁ। ସେ ଅସଙ୍ଗ, ନିରାଶ, ନିର୍ବାସନ, ନିର୍ଦ୍ଦେଶ; ମୃଗତୃଷ୍ଣା ଠାରୁ ମୁକ୍ତ, ଏହି ତଥାପି ଆମେ ବିପଦରେ ପଡିଛୁ। ଧନ, ମାତା, ରାଜ୍ୟ, ଇଚ୍ଛା—ଏମାନେ କଣ ଉପଯୋଗର? ଏହି ନିଶ୍ଚୟରେ ସେ ଜୀବନ ତ୍ୟାଗ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ। ସୁଖ, ଜୀବନ, ରାଜ୍ୟ, ବନ୍ଧୁ, ପିତା, ମାତା—ସମସ୍ତ ଉପରେ ତାଙ୍କର ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖ; ଦୁର୍ଭିକ୍ଷରେ ଚାତକ ପକ୍ଷୀ ପରି। ଏଭଳି ଚରିତ୍ର ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ପ୍ରଭୁ, ଶ୍ରୀମନ୍ତ ହେବା ସତ୍ତ୍ୱେ ଜଗତର ଜାଲ ତାଙ୍କୁ ବିଷ ପରି ଦେଖାଯାଏ। ଏ ଭୂମିରେ କିଏ ଏପରି ଉଚ୍ଚ ଚିତ୍ତ ଧାରଣ କରିପାରିବେ? ଏଉଁ ଲୋକଙ୍କୁ ସାଧାରଣ ଜଗତ ଚଳନରେ ବସାଇପାରିବେ କିଏ? ଏପରି ଶାଖା ଫେଲିଥିବା ଦୁଃଖ ଆସିଥିବାରୁ, ଦୟାର ନିର୍ମଳ ଲୋକ ଆସି, ତାଙ୍କୁ ଏଠାରୁ ଉଦ୍ଧାର କରିବା ଆବଶ୍ୟକ। ମନରୁ ମୃଗତୃଷ୍ଣା ଛାଡି ଦେଇ, ମହାମନା ଲୋକ ସତ୍ୟରେ ସମସ୍ତ ଦୁଃଖୀଙ୍କୁ ମଙ୍ଗଳରେ ଅନୁଗତ କରେ; ସୂର୍ଯ୍ୟ ଭୂମିକୁ ଆଲୋକ ଦେଇ ଅନ୍ଧକାର ଦୂର କରିଥିବା ପରି। ଏଉଁ ହେଲେ, ତୁରନ୍ତ ରଘୁବଂଶୀ ଜ୍ଞାନୀ ରାମଙ୍କୁ ଏଠାକୁ ନେଇଆଣ, ହରିଣ ହରିଣକୁ ନେଇଯିବା ପରି। ରଘୁବଂଶୀଙ୍କର ଏହି ମୃଗତୃଷ୍ଣା ଦୁଃଖ କିମ୍ବା ଆସକ୍ତିରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ନୁହେଁ; ଏହା ବିବେକ ଓ ବିରାଗରୁ ଜନ୍ମିଥିବା ମହାଜାଗୃତି। ରାମ ଏଠାକୁ ଆସନ୍ତୁ, ଆମେ ଏଠି ଏବେ ଏହି ମୃଗତୃଷ୍ଣାକୁ ଦୂର କରିବି, ପବନ ପରି ପାହାଡ଼ରୁ ମେଘ ହଟାଇଦେଇ। ଯେତେବେଳେ ଏହି ମୃଗତୃଷ୍ଣା ଯଥାଯଥ ଉପାୟରେ ଶୁଧ୍ଧ ହେବ, ରଘୁବଂଶୀ ରାମ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦ୍ୱିତୀୟ ଅବସ୍ଥାରେ ବିଶ୍ରାମ ପାଇବେ, ଆମେ ଯେପରି। ସତ୍ୟ, ଆନନ୍ଦ ଓ ପ୍ରଜ୍ଞାର ଲାଭ କରି, ସେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଚମକୁଥିବା ଚେହେରାରେ, ଅମୃତ ପାନ କରିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ପରି ଦେଖାଯିବେ। ସେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ମନରେ, ସ୍ଵଭାବିକ ଓ ଅବିରତ ଜଗତ କର୍ତ୍ତବ୍ୟରେ ଶ୍ରଦ୍ଧା କରିବେ। ସେ ମହାତ୍ମା ହେବେ, ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ଜାଣି, ଉଭୟ ସୁଖ-ଦୁଃଖରେ ଅସ୍ପୃଶ୍ୟ, ମାଟି, ପଥର, ସୁବର୍ଣ୍ଣ—ସମସ୍ତ ଉପରେ ସମତା ରଖିବେ। ମୁଖ୍ୟ ଋଷି ଏଭଳି କଥା କହିବା ପରେ, ରାଜା ତାଙ୍କର ପୂର୍ଣ୍ଣ ମନ ନେଇ, ରାମଙ୍କୁ ନେଇଆଣିବା ପାଇଁ ଏକ ନୂତନ ଦୂତମାଳା ପଠାଇଲେ। କିଛି ସମୟ ପରେ, ରାମ ତାଙ୍କ ଘରରୁ ଉଠି, ପିତାଙ୍କଠାରେ ଯିବା ପାଇଁ ଚାଲିଲେ, ପାହାଡ଼ରୁ ଉଦୟ ହେଉଥିବା ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି। କିଛି ସହଚର ଓ ଭାଇମାନେ ସହିତ, ସେ ତାଙ୍କର ପିତାଙ୍କ ସୁଭ ଦରବାରକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ, ଦେବତାଙ୍କ ନାୟକର ସ୍ଵର୍ଗର ନିବାସ ପରି। ଦୂରରୁ ରାମ ଦଶରଥଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ରାଜସଭାରେ ଘିରିଥିବା, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଦେବମଣ୍ଡଳ ଘିରିଥିବା ପରି। ଦୁଇପଟରେ ବସିଷ୍ଠ ଓ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ର ଅର୍ଥରେ ପାରଙ୍ଗତ ମନ୍ତ୍ରୀମଣ୍ଡଳ ରକ୍ଷା କରୁଛନ୍ତି। ସୁନ୍ଦର ମହିଳାମାନେ ଆକର୍ଷଣୀୟ ଚାମର ଧରି, ଦିଗ୍ବଳି ପରି ଉପସ୍ଥିତ। ଦୂରରୁ ବସିଷ୍ଠ, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର, ଦଶରଥ ଓ ସହଚରମାନେ ରଘୁବଂଶୀ ରାମଙ୍କୁ ଆସୁଥିବା ଦେଖିଲେ, ଗୁହା ପରି। ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ଧୃତିର ଗର୍ବରେ, ହିମାଳୟର ଶୀତଳତା ପରି, ସମସ୍ତ ଚେଷ୍ଟାରେ ସେବାପର, ଗଭୀର ଶବ୍ଦରେ ଅନୁପ୍ରବେଶ। ମୃଦୁ, ସମତାପର, ନମ୍ର ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଶୋଭାମୟ ଓ ଶାନ୍ତ ରୂପରେ, ଅନ୍ୟଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ ପାତ୍ର। ଯୁବକ ଦିନର ଉଷାକାଳରେ, ଚେଷ୍ଟା ଓ ଶାନ୍ତିର ସମନ୍ୱୟରେ ଶୋଭିତ, ଅନ୍ତର୍ଗତ ଅସ୍ଥିରତା ନାହିଁ, ପ୍ରାୟ ଇଚ୍ଛା ପୂର୍ଣ୍ଣ। ଜଗତର ଚଳନ ଚିନ୍ତା କରି, ଶୁଦ୍ଧ ଗୁଣର ଭୂମିକାରେ ଚାଲି, ଏକା ମହାତ୍ମାରେ ନିର୍ଭର, ଗୁଣରେ ଅଳିଙ୍ଗିତ। ଉତ୍ତମ ଚିତ୍ତରେ, ମନର ଅନ୍ତଃକୋଣ ଭରି, ଶ୍ରେଷ୍ଠତାକୁ ଅବିଚଳ ଅବସ୍ଥାରେ ପ୍ରଦର୍ଶନ କରୁଛି। ଏଭଳି ଅନେକ ଗୁଣରେ ଶୋଭିତ, ଦୂରରୁ ରଘୁବଂଶୀ ରାମ ଦେଖାଯିବାକୁ ଲାଗିଲେ, ତାଙ୍କର ପୋଶାକ ଓ ଭୂଷଣ ଶୁଭ୍ର ଓ ଶୁଦ୍ଧ ଚମକୁଛି। ସେ ଶିର ନମାଇ, ଶୋଭାମୟ ମୁକୁଟର ରେଖା ଚଳିଥିବା କିରଣରେ ଚମକୁଛି, ଶିର ଗର୍ବରେ ପୃଥିବୀ କମ୍ପିଥିବା ପାହାଡ଼ ପରି। ପ୍ରଥମେ ପିତାଙ୍କୁ, ପରେ ଋଷିମାନେ, ତାପରେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ତାପରେ ଆତ୍ମୀୟ, ଶେଷରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗୁଣରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶିକ୍ଷକଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କଲେ। ସେ ନିଜ ଉପସ୍ଥିତି ଓ ମଧୁର ଶବ୍ଦରେ, ରାଜ୍ୟବାସୀଙ୍କ ନମସ୍କାର ଅନୁକ୍ରମ କ୍ରମରେ ଗ୍ରହଣ କଲେ। ଋଷିମାନଙ୍କର ଆଶୀର୍ବାଦ ଗ୍ରହଣ କରି, ଶାନ୍ତ ମନରେ, ରାମ ପିତାଙ୍କ ପବିତ୍ର ସମ୍ମୁଖକୁ ଆସିଲେ, ଦେବମୟ ଶୋଭାରେ ଚମକୁଥିବା। ରାଜା, ତାଙ୍କୁ ପଦସେବାରେ ନିମଗ୍ନ ଦେଖି, ତୁରନ୍ତ ଶିରକୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି, ଆବା ଆବା ଚୁମ୍ବନ କଲେ। ଏଭଳି ଭାବରେ, ଶତ୍ରୁ ନାଶକ ଶତୃଘ୍ନ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ, ଜଳର ହଂସ ମନ୍ଦାର ପରି ଗଭୀର ଆସକ୍ତିରେ ଆଲିଙ୍ଗନ କଲେ।