ଏହି ଜଗତର ଅଦ୍ଭୁତ ଗୁହ୍ୟତା ବିଷୟରେ ଶୁଣ। ଯେଉଁମାନେ ନିଜ ପ୍ରିୟଜନଙ୍କୁ ଅଲଗା କରାଯାନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଗୋଟିଏ ଦିନ ବର୍ଷ ହୋଇଯାଏ; ସ୍ୱପ୍ନରେ ମଧ୍ୟ, “ମୁଁ ମରିଗଲି, ମୁଁ ଜନ୍ମ ନେଲି, ଅନ୍ୟ ଜଣେ ମୋ ବାପା”—ଏଭଳି ଭାବନା ଦେଖାଯାଏ। ଯାହା ଉପଭୋଗ କରାଯାଇନାହିଁ, ତାହାକୁ ଉପଭୋଗ କରିବାର ଆଶା ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ; ଆଉ ଯେତେବେଳେ ଉପଭୋଗ କରାଯାଏ, ତେବେ ଉପଭୋଗ ନ କରିଥିବାର ଅଭାବ ଅନୁଭବ ହୁଏ—ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଜୁଆଡିମାନେ ଓ ଏହାପରି ଅନ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ। ଶୂନ୍ୟତା ପୂର୍ଣ୍ଣତାରେ ପରିଣତ ହୁଏ, ଦୁଃଖ ଓ ଉଲ୍ଲାସ ସମାନ ହୋଇଯାଏ; ବିଚ୍ଛେଦ ଓ ଲାଭ, ମଦ, ସ୍ୱପ୍ନ ଓ ଏହାପରି ଅବସ୍ଥାରେ ସମାନ ଅନୁଭୂତି ହୁଏ। ଯେପରି ରାଇ ଦାଣାରେ ତୀକ୍ଷ୍ଣତା ରହିଥାଏ, କିମ୍ବା ନିଜ ସ୍ତମ୍ଭ କିମ୍ବା ଶିଶୁମାନେ ତିଆରି କରିଥିବା ମନ୍ତ୍ରମୁଗ୍ଧ ଜାଲରେ ଅନ୍ତଃସ୍ଥ ରହିଥାଏ, ସେପରି ଏହି ଦୃଶ୍ୟମାନ ବିଶ୍ୱ ମଧ୍ୟ ତାହାଠାରୁ ଭିନ୍ନ ନୁହେଁ। ଏହି ଅଜନ୍ମା, ଶାନ୍ତ ପ୍ରଭୁ ପାଇଁ ବନ୍ଧନ ବା ମୋକ୍ଷ କାହା ପାଇଁ, କେଉଁଠାରୁ, କ’ଣ ସେମାନେ? ମୃତ୍ୟୁର ମାୟା ପରେ ଜଗତ ଦ୍ରୁତ ଭାବେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ, ଯେପରି ଜୀବନ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ଚକ୍ଷୁ ଖୋଲିଲେ ସମସ୍ତ ଆକୃତି ଦେଖାଯାଏ। ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତ ଦିଗ, କାଳ, ଗଣନା, ଆକାଶ, ପ୍ରକୃତି ଓ କ୍ରିୟା ଦ୍ୱାରା ଗଠିତ; ଏହି ଅନେକ ରୂପ ଏକ ଯୁଗ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରହିଥାଏ। ଯାହା ଅନୁଭବ କିମ୍ବା ଦେଖାଯାଇନାହିଁ, ମୁଁ କହେଁ ଯେ ମୁଁ କରିଛି, ସେଥିରେ ମଧ୍ୟ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ସ୍ମୃତି ହୁଏ, ସ୍ୱପ୍ନରେ ନିଜର ମୃତ୍ୟୁ ଦେଖିବା ପରି। ଏହି ଅନନ୍ତ ମାୟା ଚେତନାର ଆକାଶରେ ଚମକୁଛି, ଏହି ବିଶ୍ୱ ନାମକ ନଗରୀ କେବଳ ଏକ ଦେବାଳୟ ଭିତି ବିନା ପ୍ରତିଛବି ମାତ୍ର। ‘ମୁଁ’, ବିଶ୍ୱ ଓ ସୃଷ୍ଟିର ସ୍ମୃତି ସବୁ, ଦୂର ଭାବନା ଓ ତାହାର ପ୍ରତିବିପରୀତ ପ୍ରବୃତ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଏହିପରି, ଜ୍ଞାନ ଦୁଇ ପ୍ରକାର—ଅନୁଭୂତ ଓ ଅନୁଭୂତ ନୁହେଁ; ପ୍ରଥମେ ଏହା କାରଣ ଭାବେ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ, କିନ୍ତୁ ତତ୍ତ୍ୱରେ କେବଳ ଚେତନା ହିଁ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ। ଯାହା ଅନୁଭୂତ ହୋଇନାହିଁ, ତାହା ସମ୍ବନ୍ଧରେ ଚେତନାରେ ଅନୁଭୂତିର ଅବସ୍ଥା ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏନାହିଁ, ଯେପରି ସ୍ୱପ୍ନ ବା ମାୟା ଦ୍ୱାରା ଅନ୍ୟ ଜଣେ ପୁଅ ନୁହେଁ, ତାଙ୍କର ବାପାଙ୍କ ସ୍ମୃତି ଆସେନାହିଁ। କେବେ କେବେ, ସ୍ମୃତିର ଅବସ୍ଥାକୁ ଛାଡ଼ି, କେବଳ ଏକ ଆଭାସ ଚମକେ, ପ୍ରଥମେ ସୃଷ୍ଟିପତିଙ୍କ ଆକୃତି ଭାବେ, ପରେ ଅନୁକ୍ରମେ ଅନ୍ୟ ଆକୃତି ଭାବେ। ହେ ସୁନ୍ଦରୀ, ଏହି ଦୃଶ୍ୟମାନ ବିଶ୍ୱ, ତିନି ଲୋକ ସହିତ, କିଛି ଲୋକଙ୍କ ସ୍ମୃତିରେ ଅନୁଭୂତ ଭାବରେ ରହିଯାଏ, କିଛିଙ୍କ ପାଖରେ ଏହା ଅନୁଭୂତିର ସ୍ମୃତି ଭାବେ ରହେ ନାହିଁ। କିଛିଙ୍କ ପାଇଁ ଏହା କେବଳ ଏକ ଆଭାସ ଭାବରେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ, ସ୍ମୃତି ନାହିଁ, କାରଣ ଅଣୁ ଚେତନାର ଶାସନ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ, ଯେପରି କାଉଁଠି କଉଁଠି କଉଁଠି ଦାଳିରେ କାଉଁଠି କଉଁଠି ଦେଖାଯାଏ। ଯାହା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଇ ଭୁଲିଯାଏ, ତାହାକୁ ମୋକ୍ଷ ବୋଲାଯାଏ; ସେଠାରେ କାହା ପାଇଁ ଚାହିଦା ବା ଅଚାହିଦା କିଛି ରହେ ନାହିଁ। ଅବସ୍ଥାପ୍ରାପ୍ତ ନ ହେଉଁଯାଏଁ, ‘ମୁଁ’ ଓ ବିଶ୍ୱର ଅନୁଭୂତି ଅବସ୍ଥା ବ୍ୟତୀତ, ଏହି ଅନୁତ୍ପାଦୀ ମୋକ୍ଷ ଏକଥାରେ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ ନାହିଁ। ଯେପରି ରସିରେ ସାପର ମାୟା ଅଛି, ସେ ସଦା ଅନୁତ୍ପାଦୀ ଓ ଶାନ୍ତ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ‘ସାପ’ ଶବ୍ଦ ଓ ଅର୍ଥ ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଯୋଗ ରହିଛି, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହି ମାୟା ଶେଷ ହୁଏ ନାହିଁ। ଅର୍ଧ ଶାନ୍ତ ଅବସ୍ଥା ଏହି ଅସ୍ତିତ୍ୱକୁ ଶାନ୍ତ କରିପାରେ ନାହିଁ, କାରଣ ଅନ୍ୟ କିଛି ସହିତ ମିଶିଲେ, ପୂର୍ବ ଭୂତର ଶେଷରେ ଅନ୍ୟ ଭୂତ ଉଦୟ ହୁଏ, ମହାପୁରୁଷଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ। ଏହି ସଂସାର ଦୃଢ଼ ଓ ଶେଷ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ଖୋଜିଲେ ଏହାର ସତ୍ୟ କାରଣ ମିଳେ ନାହିଁ; ଯେଉଁଠାରେ ଏହିଠି ଦେଖାଯାଏ, ସେଠି ଏହା ଅଦୃଶ୍ୟ ହୁଏ। ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣୀ ଆକୃତିର ସୃଷ୍ଟିରେ, ସ୍ମୃତିକୁ କାରଣ ବୋଲାଯାଏ; କିନ୍ତୁ ସେ ସ୍ମୃତି କିପରି ଆସିବ, ଯଦି ସ୍ମରଣ କରିବାକୁ କିଛି ନଥାଏ? ସେଠାରେ, ପିତାମହ (ବ୍ରହ୍ମା)ଙ୍କ ସ୍ମୃତି କାରଣ, ତାଙ୍କର ସ୍ମୃତି ମଧ୍ୟ; କିନ୍ତୁ ପୂର୍ବରୁ ଏହା ଥାଇପାରିବ ନାହିଁ, କାରଣ ପୂର୍ବ ଜନ୍ମ ମୋକ୍ଷ ପାଇଛି। ପୂର୍ବରୁ ସ୍ମୃତି ଥିବା ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନାହିଁ; ତଥାପି, ଚେତନାର ସ୍ୱଭାବ ଦ୍ୱାରା, ପଦ୍ମରୁ ଜନ୍ମ ହେବାର ଅବସ୍ଥା ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ। ଅନ୍ୟ ଜଣେ ପ୍ରଜାପତି ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ, ଭାବନା କରନ୍ତି—“ମୁଁ ପୂର୍ବରୁ ଥିଲି ନାହିଁ”; ଯେପରି ଏକ ଚମକିବା ଚେତନା ଦ୍ୱାରା କୌଣସି ଜଣେ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ। ଏହିପରି, ଜଗତ ଉଦ୍ଭବ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, କେବେ କିଛି ପ୍ରକୃତରେ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ ନାହିଁ; ଯାହାକୁ ‘ଉଦ୍ଭବ’ ବୋଲାଯାଏ, ସେ କେବଳ ଚେତନାର ଆକାଶରେ ସ୍ଥାପିତ। ସ୍ମୃତିର ଏହି ଦୁଇପ୍ରକାର କାରଣର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅବସ୍ଥା ଅଛି; କାରଣ ଓ କାର୍ଯ୍ୟର ସମ୍ବନ୍ଧ କେବଳ ଏକ ଚେତନା ଆକାଶ। କାରଣ ଓ କାର୍ଯ୍ୟର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଉପକାରକ କାରଣ ଦ୍ୱାରା; କିନ୍ତୁ ସେହି କାରଣ ନଥିଲେ କାରଣ-କାର୍ଯ୍ୟର ଏକତା ଶେଷ ହୁଏ ନାହିଁ। ଏହି ହେଉଛି ମହାଚେତନାର ରୂପ; ସ୍ମୃତିରୁ ଜାଗୃତି ହୁଏ। କାରଣ ଓ କାର୍ଯ୍ୟର ସମ୍ବନ୍ଧ ଏଠାରେ ମାତ୍ର ଆଭାସ, ଏହି ଶବ୍ଦ ପ୍ରକୃତରେ ସତ୍ୟ ନୁହେଁ। ଏଭଳି, କିଛି ଉଦ୍ଭବ ହୁଏନି, ଦୃଶ୍ୟମାନ ବିଶ୍ୱ ବା ତିନି ଲୋକ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ; ଚେତନା-ଆକାଶ କେବଳ ଚେତନା-ଆକାଶରେ, ନିଜ ମଧ୍ୟରେ ରହିଛି। ହଁ, ତୁମେ ମୋତେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦୃଷ୍ଟି ଦେଖାଇଛ; ହେ ଦେବୀ, ବିଶ୍ୱର ରୂପର ଶୋଭା ଦୃଷ୍ଟିର ଆଲୋକରେ ପ୍ରଭାତ ରଶ୍ମି ପରି ଚମକୁଛି। ଏବେ, ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମୁଁ ଏହି ଦୃଷ୍ଟିରେ ପକ୍୵ ହୋଇଛି, ପୁନଃପୁନି ଅଭ୍ୟାସ ଛାଡି, ହେ ଦେବୀ, ଏହି ମୋ ଜିଜ୍ଞାସାକୁ ଦୂର କର। ଯେଉଁଠାରେ ସେଇ ବ୍ରାହ୍ମଣ ତାଙ୍କର ଗୃହରେ ତାଙ୍କର ସ୍ତ୍ରୀ ସହିତ ବାସ କରୁଥିଲେ, ମୋତେ ସେଇ ସୃଷ୍ଟି, ସେଇ ପାହାଡ଼ ଗ୍ରାମ ଦେଖାଇବାକୁ ନେଇଯାଅ।