ଏହି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଗୁହ୍ୟ ଉପାଖ୍ୟାନରେ ଗୁରୁ ଶିଷ୍ୟଙ୍କୁ କହିଲେ—“ଦେଖ, ଏହି ଚେତନା ଆକାଶ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ଆକାଶ ସ୍ୱରୂପ ଅଟୁଟ ଅଛି, ଯଦିଓ ଏହା ଦୃଶ୍ୟ ବସ୍ତୁମାନେ ସହିତ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ, ତଥାପି ଏହାର ମୂଳ ସ୍ୱରୂପ କେବଳ ଆକାଶ ଭଳି ଅଚଳ ଓ ଅପରିଚ୍ଛିନ୍ନ। ଯେପରି ବଡ଼ ଜଳରୁ ତରଙ୍ଗ ଉଠେ, କିନ୍ତୁ ତରଙ୍ଗର ନିଜସ୍ୱ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନାହିଁ, ସେପରି ଏହି ଚେତନାରୁ ବସ୍ତୁମାନେ ଉଦ୍ଭବିତ ହୁଏ, କିନ୍ତୁ ଏହାଠାରୁ ବାହାରେ କିଛି ନାହିଁ। ତରଙ୍ଗ ଯେପରି ମୃଗଶୃଙ୍ଗ ଭଳି ଅସତ୍ୟ, ଏହି ବସ୍ତୁମାନେ ମଧ୍ୟ ଏମିତି ଅସତ୍ୟ। ଏହି ଚେତନା ନିଜେ ବସ୍ତୁ ଭାବେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ, କିନ୍ତୁ ଏହା କେବେ ନଷ୍ଟ ହୁଏନାହିଁ। ତେଣୁ, ଏଠାରେ ପ୍ରକୃତରେ କୌଣସି ବସ୍ତୁ ଦେଖାଯାଏନାହିଁ, ତେବେ ଦ୍ରଷ୍ଟା ଓ ଦୃଶ୍ୟର ଧାରଣା କିପରି ହେବ? ଏହି ଜୀବନ୍ତ ପ୍ରାଣୀର ମୃତ୍ୟୁ ମୃଗୀକାରଣ ପରେ, କେବଳ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ, ତିନି ଲୋକର ଦୃଶ୍ୟ ମାନ୍ୟତା ଭଳି ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ। ଏହି ଦେହ, ସ୍ଥାନ, କାଳ, ଦୀକ୍ଷା, କ୍ରମ, ଉତ୍ପତ୍ତି, ମାତା, ପିତା, ବଂଶ, ବୟସ, ଜ୍ଞାନ, ଅବସ୍ଥାନ, ଇଚ୍ଛା, ବନ୍ଧୁ, ଦାସ, ଉଦ୍ୟମ ଆଦି ଅନୁସାରେ ଅନେକ ଦୃଶ୍ୟ ଉପସ୍ଥାପିତ ହୁଏ। ଚେତନାର ଦେହ ଭାବେ ଅନୁଭବ କରେ—‘ମୁଁ ଜନ୍ମ ନେଲି, ଯଦିଓ ପ୍ରକୃତରେ କେବେ ଜନ୍ମ ହୋଇନାହିଁ’—ଏହି ଭାବନା ସହିତ ସ୍ଥାନ, କାଳ, କ୍ରିୟା, ଦ୍ରବ୍ୟ, ମନ, ବୁଦ୍ଧି, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଆଦି ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ। ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ଏକ କ୍ଷଣରେ ଦେହ ଯୁବାବସ୍ଥା ଅନୁଭବ କରେ, ‘ଏହି ମୋର ମାତା, ଏହି ମୋର ପିତା, ମୁଁ ଶିଶୁଥିଲି, ଏହି ମୁଁ’—ଏପରି ଭାବନା ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ। ସ୍ମୃତିର ଶୃଙ୍ଖଳା ଯେପରି ଦେଖିବା କିମ୍ବା ଅନୁଭବ କରିବା ନାହିଁ, ସେଥିରୁ ପରେ ତାହା ଫୁଲରୁ ଫଳ ଭଳି ଉପଜେ। ସମସ୍ତ କିଛି ଏକ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଅତିତ ହୁଏ ମନେ ହୁଏ; ଯେପରି ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପାଇଁ ଏକ ରାତି ବାର ବର୍ଷ ହେଲା। ପ୍ରିୟଜନରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହେଲେ ଏକ ଦିନ ବର୍ଷ ଭଳି ଲାଗେ; ଏହି ଭାବନା—‘ମୁଁ ମୃତ୍ୟୁ ବରଣ କରିଲି, ମୁଁ ଜନ୍ମ ନେଲି, ଅନ୍ୟେ ମୋର ପିତା’—ସ୍ୱପ୍ନ ରାଜ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ। ଯାହା ଅନୁଭବ କରାଯାଇନାହିଁ, ସେଥିରେ ମଧ୍ୟ ଭୋଗର ଭାବନା ଉପଜେ; ଯେବେ ଭୋଗ କରାଯାଏ, ତେବେ ଅଭୋଗର ଭାବନା ଆସେ—ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଜୁଆରି ଓ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦେଖାଯାଏ। ଶୂନ୍ୟତା ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ, ବିପଦ ଉତ୍ସବ ସମାନ ଲାଗେ; ବିଚ୍ଛେଦ ଓ ଲାଭ ଏକ ଭାବରେ ଅନୁଭବିତ ହୁଏ ମଦ, ସ୍ୱପ୍ନ ଓ ଅନ୍ୟ ଅବସ୍ଥାରେ। ଯେପରି ରାଇ ଦାଣାରେ ତୀକ୍ଷ୍ଣତା ଅଛି, ବା ନିଜ ବଂଶୀ ଅନ୍ତରେ, ବା ଶିଶୁମାନେ ତାଲ ଗୁଡ଼ିକୁ ମିଶାଇ ଖେଳ ତିଆରି କରନ୍ତି, ସେପରି ଏହି ଦୃଶ୍ୟଜଗତ ମଧ୍ୟ ତାହାଠାରେ ଅଲଗା ନୁହେଁ; ତେଣୁ ଅଜନ୍ମା, ଶାନ୍ତ ପୁରୁଷ ପାଇଁ ବନ୍ଧନ କିଏ, ମୁକ୍ତି କାହାପାଇଁ, କେଉଁଠୁ, କ’ଣ? ଏହିପରି ଯେପରି ଜୀବନ୍ତ ପ୍ରାଣୀର ମୃତ୍ୟୁ ମୃଗୀକାରଣ ପରେ ତୁରନ୍ତ ନୂତନ ଲୋକ ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ, ତେଁପରି ଚେତନା ଚକ୍ଷୁ ଖୋଲିବା ସହ ଏହି ସମସ୍ତ ଆକାର ଦେଖାଯାଏ। ଏହି ସମସ୍ତ ଦୃଶ୍ୟ ଦିଗ, କାଳ, ଗଣନା, ଆକାଶ, ସ୍ୱଭାବ ଓ କ୍ରିୟାରୁ ଗଠିତ; ଅନେକ ରୂପ ଉପଜି ଚକ୍ରାବାସ ଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରହିଥାଏ। ଯାହା ଅନୁଭବ କରାଯାଇନାହିଁ ବା ଦେଖାଯାଇନାହିଁ, ମୁଁ ଏହା କରିଛି ବୋଲି ଭାବିଲେ, ସେ ମଧ୍ୟ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ସ୍ମୃତି ହୋଇଯାଏ, ସ୍ୱପ୍ନରେ ନିଜ ମୃତ୍ୟୁ ଦେଖିବା ଭଳି। ଏହିପରି ଅନନ୍ତ ମାୟା ଚେତନା ଆକାଶରେ ଦୀପ୍ତିମାନ; ଏହି ଜଗତ ନାମକ ସହର କେବଳ ଏକ ଭାସ୍ମାତ୍ର, ଏହାର କୌଣସି ଦେଉଳ ନାହିଁ। ‘ମୁଁ’ ବୋଧ, ଜଗତ, ସୃଷ୍ଟି ସ୍ମୃତି—ଏସବୁ ଦୂର ଭାବନା ଓ ତାହାର ପୁନରାବୃତ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଉପଜିଥାଏ। ଏପରି ଜ୍ଞାନ ଦୁଇ ପ୍ରକାର—ଅନୁଭୂତ ଓ ଅନନୁଭୂତ; ପ୍ରଥମେ ଏହା କାରଣ ଭାବେ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ, କିନ୍ତୁ ପ୍ରକୃତରେ କେବଳ ଚେତନା ଏହାର ଚାଳକ। ଯାହା ଅନୁଭୂତ ନୁହେଁ, ତାହା ଉପରେ ଚେତନାରେ ଅନୁଭୂତିର ସ୍ଥିତି ଉପଜେନାହିଁ; ଯେପରି କେହି କାହାରି ପୁତ୍ର ନୁହେଁ, ସେ ତାଙ୍କ ପିତାକୁ ସ୍ମରଣ କରିପାରିବେନାହିଁ, ସ୍ୱପ୍ନ କିମ୍ବା ମାୟା ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ। କେବେ କେବେ ସ୍ମୃତି ଅବସ୍ଥାକୁ ଛାଡ଼ି, କେବଳ ଭାସ୍ମାତ୍ର ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ, ପ୍ରଥମେ ସୃଷ୍ଟିପତି ରୂପେ, ପରେ ଅନୁକ୍ରମେ। ଏହି ଦୃଶ୍ୟଜଗତ, ତିନି ଲୋକ ଦ୍ୱାରା ଆରମ୍ଭ, କେହି ଅନୁଭବ କରିଥିବା ସ୍ମୃତି ଭାବରେ ରହିଥାଏ, କେହି ପାଇଁ ଏହି ଅନୁଭୂତି ରହିନଥାଏ। କେହି ପାଇଁ ଏହା କେବଳ ଏକ ଭାସ୍ମାତ୍ର, ସ୍ମୃତି ଛଡ଼ା; କାରଣ ଅଣୁ ଚେତନାର ଶାସନ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ, ଯେପରି କାଉଁ ଓ ତାଳ ଫଳ ଏକାଏକି ମିଳିଯାଏ। ଯାହା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭୁଲିଯିବାକୁ ଦେଖାଯାଏ, ସେଇକୁ ମୁକ୍ତି ବୋଲାଯାଏ; ସେଠାରେ କାହା ପାଇଁ ଚାହିତା କିମ୍ବା ଅଚାହିତା ଅନୁଭୂତି ନାହିଁ। ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅନସ୍ତିତ୍ୱ ଉପଲବ୍ଧି ଛଡ଼ା, ‘ମୁଁ’ ଓ ଜଗତର ଅବିରତ ଧାରଣା ରହିଲେ, ଅନୁତ୍ପାଦ ସ୍ୱରୂପ ମୁକ୍ତି ପ୍ରକୃତରେ ଆସେନାହିଁ। ଯେପରି ରସିରେ ସର୍ପ ଭ୍ରମ ଥାଏ, ଯଦିଓ ସର୍ପର ସ୍ୱରୂପ ଅନୁତ୍ପାଦ ଓ ଶାନ୍ତ, ତଥାପି ଶବ୍ଦ ଓ ଅର୍ଥ ସହିତ ସମ୍ପୃକ୍ତି ରହିଲେ, ଏହି ଭ୍ରମ ଶେଷ ହୁଏନାହିଁ। ଅର୍ଧ ଶାନ୍ତ ଅବସ୍ଥା ପ୍ରକୃତ ଶାନ୍ତି ନୁହେଁ, କାରଣ ଅନ୍ୟ କିଛି ସହିତ ମିଶିଲେ, ପ୍ରଥମ ଭୂତ ଶେଷରେ ଆଉ ଏକ ଭୂତ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ, ଜ୍ଞାନୀଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ। ଏହି ସଂସାର ଦୃଢ଼ ଓ ପରମ ଭାବିତ ହୁଏ, କିନ୍ତୁ ଯଦି ଖୋଜିବାକୁ ଯାଅ, ଏହାର କୌଣସି ପ୍ରକୃତ କାରଣ ନାହିଁ; ଯାହା ଏଠାରେ ଦେଖାଯାଏ, ସେ ଏଠି ଲୁଚିଯାଏ। ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣୀ ରୂପ ସୃଷ୍ଟିରେ ସ୍ମୃତି କାରଣ ବୋଲାଯାଏ; କିନ୍ତୁ ସେହି ସ୍ମୃତି କିପରି ଉପସ୍ଥିତ ହେବ, ଯଦି ସ୍ମରଣ କରିବା ପାଇଁ କିଛି ନାହିଁ? ସେଠି ବିଶ୍ୱପିତା (ବ୍ରହ୍ମା)ଙ୍କ ସ୍ମୃତି କାରଣ, ତାଙ୍କ ସ୍ମୃତି ମଧ୍ୟ; କିନ୍ତୁ ପূର୍ବରୁ ଏହା ରହିପାରେନାହିଁ, କାରଣ ପୂର୍ବ ଜନ୍ମ ମୁକ୍ତି ହୋଇଯାଇଥାଏ। ପୂର୍ବରୁ କୌଣସି ସ୍ମୃତି ଥିବା ସମ୍ଭବ ନାହିଁ; ତଥାପି ଚେତନାର ସ୍ୱଭାବ ଦ୍ୱାରା ପଦ୍ମଜନ୍ମ ଅବସ୍ଥା ଉପଜେ।