ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ଆତ୍ମା, ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତର ସାକ୍ଷୀ, କେବଳ ଏକ ମହୁର୍ତ୍ତ ଅନୁଭବ କରି, ମୃତ୍ୟୁ ଓ ପୁନଃଜନ୍ମର ମାୟାରେ ଆବୃତ ହୁଏ। ତଥାପି, ଜଣା ମାତ୍ରରେ, ସେ ଆକାଶରେ ନିଜ ସ୍ୱରୂପକୁ ପ୍ରକାଶ କରି, ଆକାଶ ସମାନ ହୋଇଯାଏ। ସେ ଭାବେ—“ମୁଁ ଏଠାରେ ଅଛି, ଏଠି ମୋର ଆଧାର”—ଏବଂ ଦେଖେ—“ଏହି ହାତ ଓ ପାଦ ସହିତ ଦେହଟି ମୋର ଅଟୁଟ ସମ୍ପତ୍ତି”। ଦେହ ବିଷୟରେ ଚିନ୍ତା କରିବା ସମୟରେ, ସେ ଏହି ଭାବ ମଧ୍ୟ କରେ—“ମୁଁ ଏହି ପିତାଙ୍କର ପୁଅ, ଏତିକି ବର୍ଷ ଜୀବନରେ ଅଟୁଟ ଅଛି”। ଏହିପରି, ସେ ଭାବେ—“ଏହାମାନେ ମୋର ପ୍ରିୟାତ୍ମୀୟ, ଏହା ମୋର ସୁଖଦାୟକ ଗୃହ। ମୁଁ ଜନ୍ମ ନେଲି, ଶିଶୁ ହେଲି, ଏବେ ଏପରି ହୋଇଛି”। ସେ ଯେଉଁ ଆତ୍ମୀୟମାନେ, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ପୂର୍ବବତ୍ ଚଳାଚଳ କରନ୍ତି; ଚେତନାର ଘନ ଆକାଶର ଏକତାରେ, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅନ୍ତର୍ନିହିତ। ଏହି ନାମଗୁଡ଼ିକ ଜଗତର ଅରଣ୍ୟରେ ଉପସ୍ଥିତ ହେବା ପୂର୍ବରୁ, କିଛି ଉପସ୍ଥିତ କିମ୍ବା ନିର୍ମିତ ହୋଇନଥିଲା—କେବଳ ଶୁଦ୍ଧ ଆକାଶ ଅଛି। ଜେମିତି ସ୍ୱପ୍ନରେ ଚେତନା ଦେଖୁଥିବା ଓ ଦେଖାଯାଉଥିବା ଉଭୟ ହୁଏ, ସେପରି ଜାଗ୍ରତ ଜଗତରେ ମଧ୍ୟ କେବଳ ଚେତନା ଏକତାରେ ଅଛି। ସ୍ୱପ୍ନରେ ଦେଖୁଥିବା ଓ ଦେଖାଯାଉଥିବା ଅନୁଭୂତି କେବଳ ଚେତନା ହିଁ। ଯେପରି ସ୍ୱପ୍ନରେ ଚେତନା ଉଦୟ ହୁଏ, ସେପରି ପରଲୋକର ଦୃଶ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ଏହା ଉଦୟ ହୁଏ; ଏବଂ ଯେପରି ପରଲୋକରେ ଉଦୟ ହୁଏ, ସେପରି ଏଠି ମଧ୍ୟ ଉଦୟ ହୁଏ। ଏହିପରି, ସ୍ୱପ୍ନ, ପରଲୋକ, ଏହି ଲୋକ—ସତ୍ୟ କିମ୍ବା ଅସତ୍ୟ—ମଧ୍ୟରେ କୌଣସି ପ୍ରଭେଦ ନାହିଁ, ଯେପରି ତରଙ୍ଗ ଓ ଜଳରେ ପ୍ରଭେଦ ନାହିଁ। ଏହି ଜଗତ ଅଜନ୍ମା, କାରଣ ଏହା ଜନ୍ମ ଓ ବିନାଶ ହୀନ; ଏହା ଆକାଶ ସମାନ ଥିବାରୁ ଏହାର ସତ୍ୟ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନାହିଁ। ଦେଖାଯାଉଥିବା କେବଳ ଚେତନା ମାତ୍ର। ଏହିପରି, ଯଦ୍ୟପି ଏହା ବସ୍ତୁ ଶୂନ୍ୟ ନୁହେଁ, ଏହାର ସ୍ୱଭାବ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଆକାଶ ସମାନ; ବସ୍ତୁ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଆକାଶ ତାଲେ ଅଟୁଟ ରହିଥାଏ। ବସ୍ତୁମାନେ ଏହିଠାରୁ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ, ତେଣୁ ଏହିଠାରୁ ଅଲଗା କିଛି ନାହିଁ; ଯେପରି ତରଙ୍ଗ ଜଳରୁ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ, ଏବଂ ତରଙ୍ଗ ଭାବ ମଧ୍ୟ ତାଲେ ସତ୍ୟ ନୁହେଁ, ମୃଗଶୃଙ୍ଗ ସମାନ। ଏହା ନିଜେ ବସ୍ତୁ ଭାବେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ, ତଥାପି ସ୍ୱଭାବରେ କେବେ ହରାଯାଏ ନାହିଁ; ତେଣୁ ଏଠି ବସ୍ତୁ ଦେଖିବା ପ୍ରସଙ୍ଗ ନାହିଁ, ତେବେ ଦ୍ରଷ୍ଟା ଓ ଦୃଶ୍ୟର କଥା କେଉଁଠୁ ଆସିବ? କେବଳ ଏକ ମହୁର୍ତ୍ତରେ, ଜୀବର ମୃତ୍ୟୁ ମାୟା ପରେ, ତିନି ଲୋକର ଜ୍ଞାନର ତେଜ ମାତ୍ର ଆଭାସ ହିସାବରେ ଉଦୟ ହୁଏ। ସ୍ଥାନ, କାଳ, ଦୀକ୍ଷା, କ୍ରମ, ଉଦ୍ଭବ, ମାତା, ପିତା, ବଂଶ, ବୟସ, ଜ୍ଞାନ, ଅବସ୍ଥାନ, ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ, ଆତ୍ମୀୟ, ଦାସ, ପରିଶ୍ରମର ଉଦୟ ଓ ଅସ୍ତମୟ—ଏପରି ବିଭିନ୍ନ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଚେତନା ଦେହ ଅନୁଭବ କରେ: “ମୁଁ ଜନ୍ମ ନେଲି, ଯଦ୍ୟପି ମୁଁ କେବେ ଜନ୍ମ ନେଇନି”—ସହିତ ସ୍ଥାନ, କାଳ, କ୍ରିୟା, ଦ୍ରବ୍ୟ, ମନ, ବୁଦ୍ଧି, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ। ମୃତ୍ୟୁ ଶେଷରେ ଅତି ତ୍ୱରିତ ଭାବେ, ଦେହ ଯୁବାବସ୍ଥାକୁ ଅନୁଭବ କରେ; “ଏହି ମୋର ମାତା, ଏହି ମୋର ପିତା, ମୁଁ ଶିଶୁ ଥିଲି, ଏବେ ଏପରି”—ଏପରି ଭାବନା ହୁଏ। ଭୋଗ କିମ୍ବା ଅଭୋଗ ଯାହା କି ଅନୁଭବ କରାଯାଇନାହିଁ, ସେଥିରେ ମଧ୍ୟ ସ୍ମୃତିର କ୍ରମ ତିଆରି ହୁଏ, ପରେ ଏହା ଫୁଲରୁ ଫଳ ହେବା ପରି ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ। ସମସ୍ତ କିଛି ଏକ ଦୃଷ୍ଟିପାତରେ ଅତିତ ହୁଏ ଭାବି ଲାଗେ; କିନ୍ତୁ ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପାଇଁ ଗୋଟିଏ ରାତି ବାରଷ ବର୍ଷ ହେଇଥିଲା। ପ୍ରିୟଜନରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହେଲେ ଗୋଟିଏ ଦିନ ବର୍ଷ ହେଉଥାଏ; “ମୁଁ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କଲି, ମୁଁ ଜନ୍ମ ନେଲି, ଅନ୍ୟ ମୋର ପିତା”—ସ୍ୱପ୍ନ ଜଗତରେ ମଧ୍ୟ ଏପରି ଭାବନା ହୁଏ। ଯାହା ଭୋଗ କରାଯାଇନଥିଲା, ତାହାର ଭୋଗ ଭାବନା ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ; ଯାହା ଭୋଗ କରାଯାଇଛି, ତାହାର ଅଭୋଗ ଭାବନା ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ—ଏହିପରି ଜୁଆରୀମାନେ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ ଦେଖାଯାନ୍ତି। ଶୂନ୍ୟତା ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ, ଦୁଃଖ ଓ ଉଲ୍ଲାସ ସମାନ ଲାଗେ; ବିଚ୍ଛେଦ ଓ ଲାଭ ମାଦକତା, ସ୍ୱପ୍ନ ଓ ଏପରି ଅବସ୍ଥାରେ ଏକାକାର ହୁଏ। ଯେପରି ରାଇ ଦାଣାରେ ତୀକ୍ଷ୍ଣତା ରହିଥାଏ, କିମ୍ବା ନିଜ ଥମ୍ଭ ଭିତରେ, କିମ୍ବା ଖେଳନା ଶିଶୁମାନେ ତିଆରି କରିଥିବା ଜାଲରେ; ସେପରି ଏହି ଦୃଶ୍ୟମାନ ଜଗତ ତାହାରୁ ଅଲଗା ନୁହେଁ। ତେଣୁ, ଅଜନ୍ମା, ଶାନ୍ତ ଆତ୍ମା ପାଇଁ ବନ୍ଧନ କିମ୍ବା ମୋକ୍ଷ କାହା ପାଇଁ, କେଉଁଠୁ, ଏବଂ କ’ଣ? ମୃତ୍ୟୁ ମାୟା ପରେ ଲୋକମାନେ ତ୍ୱରିତ ଭାବେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ, ଯେପରି ଜୀବ ଚକ୍ଷୁ ଖୋଲିଲେ ସମସ୍ତ ଆକୃତି ଦେଖାଯାଏ। ଏହି ଲୋକମାନେ ଦିଗ୍, କାଳ, ଗଣନା, ଆକାଶ, ପ୍ରକୃତି ଓ କ୍ରିୟାରୁ ତିଆରି, ଅନେକ ପ୍ରକାର ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ, ଯାଏଁ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏକ ଚକ୍ର ଶେଷ ହୁଏ। ଯାହା ଅନୁଭବ କିମ୍ବା ଦେଖାଯାଇନଥିଲା, ମୁଁ କରିଛି ବୋଲି କହିଲେ ମଧ୍ୟ, ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ସ୍ମୃତି ହୋଇଯାଏ, ଯେପରି ସ୍ୱପ୍ନରେ ନିଜ ମୃତ୍ୟୁ। ଏହିପରି, ଏହି ଅନନ୍ତ ମାୟା ଚେତନାର ଆକାଶରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଏ, ଏବଂ ଜଗତ ନାମକ ନଗରୀ କେବଳ ଏକ ଦିଵାଳ ଶୂନ୍ୟ ପ୍ରତିଛବି। “ମୁଁ”, ଜଗତ, ଏବଂ ସୃଷ୍ଟିର ସ୍ମୃତି—ସବୁ ଦୂର ଭାବନା ଓ ତାହାର ପ୍ରତିପ୍ରତିକ୍ରିୟା ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଏହିପରି, ଜ୍ଞାନ ଦୁଇପ୍ରକାର—ଅନୁଭୂତ ଓ ଅନନୁଭୂତ; ପ୍ରଥମେ ଏହା କାରଣ ଭାବରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ, କିନ୍ତୁ ସ୍ୱରୂପରେ ଏହା କେବଳ ଚେତନା। ଯାହା ଅନୁଭୂତି ହୋଇନାହିଁ, ତାହା ସନ୍ଦର୍ଭରେ ଚେତନା ମଧ୍ୟରେ ଅନୁଭୂତିର ଅବସ୍ଥା ଉଦ୍ଭବ ହୁଏନାହିଁ, ଯେପରି କେହି ତାଙ୍କର ପିତା ନୁହଁ, ତାଙ୍କରେ ପିତାର ସ୍ମୃତି ହୁଏନାହିଁ, ସ୍ୱପ୍ନ କିମ୍ବା ମାୟା ଦ୍ୱାରା। କେବେ କେବେ ସ୍ମୃତିର ଅବସ୍ଥାକୁ ଛାଡ଼ି, କେବଳ ଏକ ଆଭାସ ପ୍ରଥମେ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତାଙ୍କ ଆକୃତି ଭାବେ ଉଦୟ ହୁଏ, ପରେ ଅନୁକ୍ରମରେ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଆଭାସ। ଏହି ଦୃଶ୍ୟମାନ ବିଶ୍ୱ, ତିନି ଲୋକ ଭିତରୁ ଆରମ୍ଭ, କେହି କେହିଙ୍କ ସ୍ମୃତିରେ ଅନୁଭୂତ ଭାବେ ରହିଯାଏ, ଆଉ କେହିଙ୍କ ପାଇଁ ଏହା ସ୍ମୃତି ଭାବେ ରହିନଥାଏ।