ଏହି ଗୃହଟି ଏବଂ ଏହାର ଭିତରେ ଥିବା ଖାଲି ସ୍ଥାନକୁ ଦେଖ, ଏଠାରେ ମୁଁ, ତୁମେ, ଏହି ସମସ୍ତ—ସବୁଠୁ ସବୁ କିଛି—କେବଳ ଆକାଶ ମାତ୍ର ବୋଲି ବୁଝିବାକୁ ହେବ। ସ୍ୱପ୍ନ, ସଂଯୋଗ, ଇଚ୍ଛା ଓ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଅନୁଭୂତି—ଏହିମାନେ ଏଠାରେ ଅନ୍ତର୍ଦ୍ରଷ୍ଟି ଓ ବୁଝିବା ପାଇଁ ଦୀପର ଭଳି ପ୍ରଧାନ ଉପାୟ। ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଗୃହର ଭିତରେ ଥାଏ ଦ୍ୱିଜାତ୍ମା, ତାହାର ଭିତରେ ଏହି ପୃଥିବୀ ସମୁଦ୍ର ଓ ଅରଣ୍ୟ ସହିତ ବସିଥାଏ, ଯେପରି ଏକ ମଧୁମକହି ଗୋଲାପର ଭିତରେ ରହେ। ସେଇ ପୃଥିବୀର ଏକ ଦାନ୍ତିକ ଖୋପରେ, ଏକ ଅତି ସୂକ୍ଷ୍ମ ସ୍ଥାନରେ, ଏହି ସହରଟି ଉପସ୍ଥିତ, ଆକାଶରେ ତିରି ବୁଲୁଥିବା ଚୁଲିର ଟିପ୍ ପରି। ଏହି ସହର ମଧ୍ୟରେ, ହେ ନୀଳା, ତୁମର ଘର ଅଛି; ଏତେ ଲୋକ—କଳାବର୍ଗ ହାତୀମାନଙ୍କ ପରି—ଏତେ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଏକ ସ୍ଥାନରେ କିପରି ରହିପାରିବେ? ପ୍ରତ୍ୟେକ ଅଣୁ ମଧ୍ୟରେ, ହେ ପ୍ରିୟ, ଚେତନା ବସିଥାଏ; ପ୍ରତ୍ୟେକ ଅଣୁ ମଧ୍ୟରେ ଅନେକ ଜଗତ୍ ଅଛି—ଏହାକୁ କିଏ ଗଣନା କରିପାରିବ? ଅଷ୍ଟମୀ ତିଥିରେ, ହେ ପରମେଶ୍ୱରୀ, ସେଇ ବ୍ରାହ୍ମଣ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କଲେ; ଆମ ପାଇଁ ବହୁ ବର୍ଷ ବିତିଗଲା—ଏହା କିପରି ସମ୍ଭବ? ଯେପରି ଆକାଶର କୌଣସି ବ୍ୟାପ୍ତି ନାହିଁ, ସେପରି ସମୟର କୌଣସି ବ୍ୟାପ୍ତି ମଧ୍ୟ ନାହିଁ; ଏହି ତତ୍ତ୍ୱକୁ ମୁଁ ସଠିକ୍ ଭାବେ କହିବି, ଶୁଣ। ଏହି ସୃଷ୍ଟି ଚେତନାର ପ୍ରତିଫଳନ ଭଳି ଦେଖାଯାଏ, ସେପରି ସମୟର ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଓ ଚକ୍ର ମଧ୍ୟ ଚେତନାର ପ୍ରତିଫଳନ ମାତ୍ର। ଜଗତ୍ ସୃଷ୍ଟି, ସମୟ ଚକ୍ର, ଜୀବର ଜନ୍ମ—ଏହି ସବୁ କିଛି ଚେତନାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ—ଏହାର କ୍ରମକୁ ମୁଁ ଏଠାରେ କହୁଛି, ଶୁଣ। ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଅନୁଭବ କରି, ଜୀବ ମୃତ୍ୟୁ ଓ ପୁନରୁତ୍ଥାନର ମାୟାକୁ ଅନୁଭବ କରେ; ଚେତନା ଚକ୍ଷୁ ଖୋଲିଲେ, ସେ ଆକାଶର ଆକାର ଧାରଣ କରେ। ସେ ଭାବେ—"ମୁଁ ଏଠି ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଅଛି; ଏହି ଦେହ ମୋର," ଦେଖିଥାଏ। ଏହି ଦେହ ଭାବିଲେ, ସେ ଭାବେ—"ମୁଁ ଏହି ପିତାଙ୍କ ପୁତ୍ର; ଏତିକି ବର୍ଷ ବଞ୍ଚିଛି।" "ଏହିମାନେ ମୋର ପ୍ରିୟ ଆତ୍ମୀୟ; ଏହି ମୋର ମଧୁର ଗୃହ। ମୁଁ ଜନ୍ମିଲି, ଶିଶୁ ହେଲି, ଏବେ ଏପରି ହୋଇଛି।" ଏହି ସମସ୍ତ ଆତ୍ମୀୟମାନେ ମଧ୍ୟ ଆଗରୁ ଯେପରି ଚଳିଥିଲେ, ଏବେ ମଧ୍ୟ ଚଳିଥାନ୍ତି; ଚେତନାର ଘନ ଆକାଶର ଏକତା ଦ୍ୱାରା ସେମାନେ ତାଙ୍କ ସ୍ୱୟଂ ମନରେ ବସିଥାନ୍ତି। ଏଭଳି, ଏହି ସମସ୍ତ ନାମ ଜଗତ୍ ରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେବା ପୂର୍ବରୁ, କିଛି ମଧ୍ୟ ପ୍ରକଟ ହୋଇନଥିଲା, କେବଳ ଶୁଧ୍ଧ ଆକାଶ ଅଛି। ସ୍ୱପ୍ନରେ ଯେପରି ଚେତନା ଦର୍ଶକ ଓ ଦର୍ଶ୍ୟ ଉଭୟ, ସେପରି ଜାଗ୍ରତ ଜଗତ୍ ମଧ୍ୟରେ କେବଳ ଚେତନା ଅଛି, ସଦା ଏକତାରେ। ତେଣୁ, ସ୍ୱପ୍ନର ଦର୍ଶକ ଓ ଦର୍ଶ୍ୟ ଅନୁଭୂତି ଚେତନା ମାତ୍ର। ସ୍ୱପ୍ନରେ ଯେପରି, ସେପରି ଅନ୍ୟ ଜଗତର ଦୃଶ୍ୟ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ ଚେତନା ଉପଜେ; ଏହିଠାରେ ମଧ୍ୟ ଏପରି ଉପଜେ। ସ୍ୱପ୍ନ, ଅନ୍ୟ ଜଗତ୍, ଏହି ଜଗତ୍—ଯେଉଁଠାରେ ଅସତ୍ କିମ୍ବା ସତ୍, ତାହାର କିଛି ଭିନ୍ନତା ନାହିଁ, ଯେପରି ତରଙ୍ଗ ଜଳରୁ ଭିନ୍ନ ନୁହେଁ। ଏହିଠାରୁ ଏହି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଅଜନ୍ମା, ଯେପରି ଅଜନ୍ମା ଓ ଅବିନାଶୀ, ଏବଂ ଆକାଶ ସଦୃଶ ଅସତ୍ ମାତ୍ର; ଦେଖାଯାଉଥିବା କିଛି ଚେତନା ମାତ୍ର। ଏହା ଦୃଶ୍ୟ ରହିଲେ ମଧ୍ୟ, ଏହି ବ୍ୟବହାର ଶୂନ୍ୟ ଆକାଶର ସ୍ୱରୂପ; ଯେଉଁଠାରେ ଦୃଶ୍ୟ ଅଛି, ଏହି ବ୍ୟବହାର ମଧ୍ୟ ଶୂନ୍ୟ ଆକାଶ ଭଳି ଅଛି। ଦୃଶ୍ୟ ଏହିଠାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ତେଣୁ ଏହାଠାରୁ ଭିନ୍ନ କିଛି ନାହିଁ; ତରଙ୍ଗ ଜଳରୁ ଉପଜେ, ତେଣୁ ତରଙ୍ଗ ଭାବ ମଧ୍ୟ ମିଥ୍ୟା, ଶଶଶୃଙ୍ଗ (ଶଶକର ଶିଙ୍ଗ) ପରି। ଏହି ଚେତନା ଦୃଶ୍ୟ ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ଏହା ସ୍ୱରୂପରେ କେବେ ନଷ୍ଟ ହୁଏନି; ତେଣୁ ଏଠି କୌଣସି ଦୃଶ୍ୟ ନାହିଁ, ତେଣୁ ଦର୍ଶକ ଓ ଦୃଶ୍ୟ ଭାବ କିପରି ଥିବ? ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ମଧ୍ୟରେ, ଜୀବର ମୃତ୍ୟୁ ମୃଷା ଅନୁଭୂତି ପରେ, ତିନି ଲୋକର ଚମତ୍କାର ଦୃଶ୍ୟ ମାତ୍ର ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ। ସ୍ଥାନ, ସମୟ, ଦୀକ୍ଷା, କ୍ରମ, ଉତ୍ପତ୍ତି, ମାତା, ପିତା, ବଂଶ, ବୟସ, ଅନୁଭୂତି, ସ୍ଥଳ, ଇଚ୍ଛା, ଆତ୍ମୀୟ, ଦାସ, ପରିଶ୍ରମ ଆଦିର ଉଦୟ ଓ ଅସ୍ତମୟ ଅନୁଯାୟୀ ଚେତନା ଦେଖେ—"ମୁଁ ଜନ୍ମିଲି, କିନ୍ତୁ ସତ୍ୟରେ କେବେ ଜନ୍ମିନଥିଲି," ସ୍ଥାନ, ସମୟ, କ୍ରିୟା, ଦ୍ରବ୍ୟ, ମନ, ବୁଦ୍ଧି, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ସହିତ। ମୃତ୍ୟୁ ପରେ, ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ, ଦେହ ଯୁବାବସ୍ଥା ଅନୁଭବ କରେ; "ଏହି ମୋର ମା, ଏହି ମୋର ବାପା, ମୁଁ ଶିଶୁ ଥିଲି, ଏବେ ଏହି ଭଳି ଅଛି," ଏଭଳି ଭାବେ। ଅନୁଭୂତ କିମ୍ବା ଅନୁଭୂତ ନହେଲେ ମଧ୍ୟ, ସ୍ମୃତି ଦ୍ୱାରା ଯେଉଁ କ୍ରମ ତିଆରି ହୁଏ, ସେ ପରେ ଫୁଲରୁ ଫଳ ଉପଜିବା ପରି ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ। ଲାଗେ—ସମସ୍ତ କିଛି ଏକ ତିଆରି ଚକ୍ଷୁପଲକରେ ଶେଷ ହେଉଛି; କିନ୍ତୁ ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପାଇଁ ଏକ ରାତି ବାର ଅବଦି ବ୍ୟତୀତ ହେଲା। ପ୍ରିୟ ଜନଙ୍କୁ ଦୂରେ ଦେଖିଲେ ଏକ ଦିନ ବର୍ଷ ହେଉଛି; "ମୁଁ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କଲି, ମୁଁ ଜନ୍ମିଲି, ଅନ୍ୟେ ମୋର ପିତା"—ସ୍ୱପ୍ନ ରାଜ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ଏପରି ଅନୁଭୂତି। ଯାହା ଉପଭୋଗ କରାଯାଇନଥିଲା, ତାହା ଉପଭୋଗ ହେଲା ବୋଲି ଭାବ ଆସେ; ଉପଭୋଗ କଲେ, ଉପଭୋଗ ହେଲା ନାହିଁ ବୋଲି ଭାବ ଆସେ—ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଜୁଆଡି ଓ ଏପରି ଲୋକଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦେଖାଯାଏ। ଶୂନ୍ୟତା ପୂର୍ଣ୍ଣତାରେ ପରିଣତି ହୁଏ, ବିପଦ ଓ ଉତ୍ସବ ଏକ; ବିୟୋଗ ଓ ଲାଭ ମଦ, ସ୍ୱପ୍ନ ଓ ଏପରି ଅବସ୍ଥାରେ ସମାନ। ଯେପରି ତିକ୍ତତା ଏକ ସୋରିଷ ଦାଣାରେ ଥାଏ, କିମ୍ବା ନିଜ ଥମ୍ଭା, କିମ୍ବା ଖେଳ ଶିଶୁମାନେ ତିଆରି କରିଥିବା ଜାଲ; ସେପରି ଏହି ଦୃଶ୍ୟମାନ ଜଗତ୍ ତାହାରୁ ଭିନ୍ନ ନୁହେଁ। ତେଣୁ ଅଜନ୍ମା, ଶାନ୍ତ ଯିଏ, ତାଙ୍କ ପାଇଁ ବନ୍ଧନ କି? ମୋକ୍ଷ କି? କେଉଁଠାରୁ? କ'ଣ? ମୃତ୍ୟୁ ମୃଷା ଅନୁଭୂତି ପରେ ତୁରନ୍ତ ଜଗତ୍ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ, ଯେପରି ଚକ୍ଷୁ ଖୋଲିଲେ ସମସ୍ତ ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ। ସେସବୁ ଦିଗ, ସମୟ, ଗଣନା, ଆକାଶ, ପ୍ରକୃତି, କ୍ରିୟା ଦ୍ୱାରା ତିଆରି, ଅନେକ ରୂପରେ ଚକ୍ର ଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରହେ। ଯାହା ଅନୁଭୂତ କିମ୍ବା ଦେଖାଯାଇନଥିଲା, ମୁଁ କରିଛି ବୋଲି ଭାବିଲି, ସେ ମାତ୍ର ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ସ୍ମୃତି ହୁଏ, ଯେପରି ସ୍ୱପ୍ନରେ ନିଜ ମୃତ୍ୟୁ।