ଏହି ଘଟଣା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଅଦ୍ଭୁତ, ହେ ସମସ୍ତ ଦେବୀମାନଙ୍କର ଦେବୀ! ଯେପରି ସାଧାରଣ ଘର ଭିତରେ ପୃଥିବୀ, ପାହାଡ଼ ଓ ଅନେକ ଅଜଗର ଦୃଶ୍ୟ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ ହୋଇପାରେ, ସେମାନେ ଭିତରେ ଅଦ୍ଭୁତ ଭାବେ ଅନୁଭୂତି ହୁଏ। ଏହି ଅଦ୍ଭୁତତାକୁ ସଠିକ୍ ଭାବରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବାକୁ ମୋତେ କହ, ହେ ଦେବୀ! କାରଣ ଯେଉଁମାନେ କୃପା ଓ ଶକ୍ତିରେ ସ୍ଥିର, ସେମାନେ କଦାପି ଚଞ୍ଚଳ ହୁଏନାହାନ୍ତି। ମୁଁ କେବେ ମିଥ୍ୟା କହେନି; ଏହି କଥାକୁ ଧ୍ୟାନଦେଇ ଶୁଣ, ହେ ସୁନ୍ଦରୀ। ଭାଗ୍ୟ ବିଭାଜନ କେବଳ ମୋ ଦ୍ୱାରା କିମ୍ବା ଆଉ କାହାରେ ଦ୍ୱାରା ହୁଏନାହିଁ। ଯେତେବେଳେ ଅନ୍ୟେ ବିଭାଜନ କରନ୍ତି, ସେତେବେଳେ ମୁଁ ସେହି ସୀମା ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରେ। ଯଦି ମୁଁ ସେହି ସୀମାକୁ ଭାଙ୍ଗିଦେଉଛି, ତେବେ ଆଉ କିଏ ଏହାକୁ ଧାରଣ କରିପାରିବ? ଯେଉଁ ଦ୍ୱିଜାତ୍ମା ଘର ଓ ଯୁଦ୍ଧକ୍ଷେତ୍ର ସହିତ ଅନୁଭବ କରେ, ସେ ଏହି ଭୂମି ଓ ରାଜ୍ୟମାନେ ମାନେ ଆକାଶରେ ଅଛି, ଆକାଶ ଭଳି ଦେଖେ। ପୁରୁଣା ସ୍ମୃତି ହେଉଛି ହାରାଇଯାଏ, ନୂତନ ସ୍ମୃତି ଉଦିତ ହୁଏ; ଯେପରି ଜ୍ୱଳା ଭିତରେ ସ୍ମୃତି ଦୃଷ୍ଟି ଅଲଗା ହୁଏ, ମୃତ୍ୟୁ ସମୟରେ ମଧ୍ୟ ଏହିଭଳି ହୁଏ। ସ୍ୱପ୍ନ ଭିତରେ ଯେପରି ତିନୋଟି ଲୋକ କଳ୍ପନାରୁ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ, ଯେପରି କଥାର ଯୁଦ୍ଧ କିମ୍ବା ମରୁଭୂମିରେ ଜଳ ଦୃଷ୍ୟ ଅସତ୍ୟ ତଥାପି ଦୃଢ଼ ଦେଖାଯାଏ, ସେପରି ଏହି ଭୂମି, ପାହାଡ଼, ଅରଣ୍ୟ, ନଗର ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଘର ଭିତରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ, ଜଣେ କଳ୍ପନାର ଆଇନା ଭିତରେ ଯେପରି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ। ଏହି ସବୁ ଅସତ୍ୟ, କିନ୍ତୁ ଏତେ ଦୃଢ଼ ଭାବେ ପ୍ରକଟ ହୁଏ ଯେ ସତ୍ୟ ଭାବରେ ଅନୁଭୂତି ହୁଏ; ଏହି ସମସ୍ତ ଚେତନା ଆକାଶର ଖାଲି ଗହ୍ୱର ଭିତରେ ଗଢ଼ିଉଠିଛି। ଯେଉଁଠାରୁ ଅସତ୍ୟ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ, ସେଉଁଠି ସ୍ମୃତି ଦ୍ୱାରା ନାମ ଦିଆଯାଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଏହା ଅସତ୍ୟ; ଯେପରି ମରୁଭୂମି ଝରଣାର ତରଙ୍ଗ ଅସତ୍ୟ। ତୁମର ଏହି ଘର, ଘର ଭିତରର ଖାଲି ସ୍ଥାନ—ଏହା ସବୁ, ମୁଁ, ତୁମେ, ସମସ୍ତେ—ସେଇ ଆକାଶ ଅଟୁଟ ରୂପେ ଅଛି। ସ୍ୱପ୍ନ, ସଂଯୋଗ, ଇଚ୍ଛା, ଏବଂ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଅନୁଭୂତି—ଏମାନେ ଏଠାରେ ଅନୁଭୂତିର ମୁଖ୍ୟ ଦୀପ, ଯେଉଁଠାରୁ ଜ୍ଞାନ ଆସେ। ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଘର ଭିତରେ ଦ୍ୱିଜାତ୍ମା ବସିଛି; ସେଉଁଠି ଭିତରେ ପୃଥିବୀ, ସାଗର, ଅରଣ୍ୟ ଏମିତି ଅନ୍ତର୍ଗତ, ଯେପରି ପଦ୍ମ ଭିତରେ ମଧୁମକ୍ଷୀ ବସେ। ସେହି ପୃଥିବୀର ଏକ ଗୁପ୍ତ ଗହ୍ୱର ଭିତରେ, ଏକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୂକ୍ଷ୍ମ ସ୍ଥାନରେ ଏହି ନଗର ଦେଖାଯାଏ, ଯେପରି ଆକାଶରେ ଏକ କେଶର ଟିପ୍। ଏହି ନଗର ଭିତରେ, ହେ କୃଶାଙ୍ଗୀ, ତୁମର ଘର ଅଛି; ଏତେ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଅଞ୍ଚଳରେ କିପରି ଏତେ ଲୋକ, ଯେପରି ହାତୀ ଦଳ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ ହୋଇପାରିବ? ପ୍ରତ୍ୟେକ ଅଣୁ ଭିତରେ, ହେ ପ୍ରିୟେ, ଚେତନା ବସିଛି; ପ୍ରତ୍ୟେକ ଅଣୁ ଭିତରେ ଲୋକ ଅଛନ୍ତି—ଏହି ଗଣନା କିଏ କରିପାରିବ? ଅଷ୍ଟମୀ ତିଥିରେ, ହେ ପରମେଶ୍ୱରୀ, ସେଇ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଚଳିଗଲେ; ଆମ ପାଖରେ ବହୁ ବର୍ଷ କଟିଗଲା—ଏହି ଅନ୍ତର କିପରି? ଯେପରି ଆକାଶର କୌଣସି ବାସ୍ତବ ଆୟାମ ନାହିଁ, ସେପରି ସମୟର ମଧ୍ୟ ନାହିଁ; ଏହି କଥାକୁ ମୁଁ ସଠିକ୍ ଭାବେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରୁଛି, ଧ୍ୟାନଦେଇ ଶୁଣ। ଏହି ସୃଷ୍ଟି ଚେତନାର ପ୍ରତିଛବି ଭଳି ଦେଖାଯାଏ, ସେପରି କ୍ଷଣ, ବର୍ଷ, ଜନ୍ମ ମଧ୍ୟ ଚେତନାର ଆଭାସ। ଏହି ସୃଷ୍ଟି, କ୍ଷଣ, ବର୍ଷ, ଜନ୍ମ—ସବୁ ଚେତନାରୁ ଉଦ୍ଭବ; ଏହା କିପରି ଆସିଛି, ମୁଁ ଏହି କ୍ରମ କୁ ଏଠି ଖୋଲାସା କରୁଛି। ଏକ କ୍ଷଣ ଅନୁଭବ କରି ଜୀବ ମୃତ୍ୟୁ ଓ ପୁନଃଜନ୍ମର ମାୟା ଅନୁଭବ କରେ; ଚେତନା ଉନ୍ମୁକ୍ତ ହେଲେ, ଆକାଶରେ ମଧ୍ୟ ଆକାଶ ଭଳି ରୂପ ଧାରଣ କରେ। ସେ ଭାବେ—"ମୁଁ ଏଠାରେ ଅଛି, ଏହି ଶରୀର ମୋର, ଏହି ହାତ ପାଉଁ ମୋର"। ଶରୀର ଭାବିଲେ ସେ ଭାବେ—"ମୁଁ ଏହି ପିତାଙ୍କ ପୁତ୍ର, ଏତେ ବର୍ଷ ବଞ୍ଚିଛି"। "ଏମାନେ ମୋର ଆତ୍ମୀୟ, ଏହି ମୋର ଘର; ମୁଁ ଜନ୍ମଗ୍ରହଣ କରିଥିଲି, ଶିଶୁ ଥିଲି, ବଢ଼ି ଏଭଳି ହୋଇଯାଇଛି"। ସେଉଁଠି ସମସ୍ତ ଆତ୍ମୀୟ ମଧ୍ୟ ପୂର୍ବବତ୍ ଚଳିଚାଲି କରନ୍ତି; ଚେତନାର ଏକତାରୁ ସେମାନେ ତାଙ୍କର ଅନ୍ତଃସ୍ଥ ଅଂଶ। ଏହି ନାମଗୁଡ଼ିକ ଜଗତ ଜଙ୍ଗଲରେ ଉଦ୍ଭବ ପୂର୍ବରୁ, କିଛି ମଧ୍ୟ ଉପସ୍ଥିତ ନଥିଲା—କେବଳ ଶୁଦ୍ଧ ଆକାଶ ଅଛି। ସ୍ୱପ୍ନରେ ଯେପରି ଦ୍ରଷ୍ଟା ଓ ଦୃଶ୍ୟ ଦୁହିଁ ଚେତନା, ସେପରି ଜାଗ୍ରତ ଜଗତରେ ମଧ୍ୟ କେବଳ ଚେତନାର ଏକତା ଅଛି। ଏହିଠି ସ୍ୱପ୍ନର ଅନୁଭୂତି, ଦ୍ରଷ୍ଟା ଓ ଦୃଶ୍ୟ କେବଳ ଚେତନା ମାତ୍ର। ସ୍ୱପ୍ନ ଭଳି, ପରଲୋକର ଦୃଶ୍ୟ ଚେତନା ଦ୍ୱାରା ଉଦ୍ଭବ; ଯେପରି ଏଠି ଉଦ୍ଭବ, ସେପରି ସେଉଁଠି ମଧ୍ୟ। ସ୍ୱପ୍ନ, ପରଲୋକ, ଏହି ଲୋକ—ଏହି ସବୁ ଅସତ୍ୟ କିମ୍ବା ସତ୍ୟ ହେଉ, ମଧ୍ୟରେ କିଛି ଭିନ୍ନତା ନାହିଁ, ଯେପରି ତରଙ୍ଗ ଜଳ ଠାରୁ ଅଲଗା ନୁହେଁ। ଏହି ଯୁଗ ଅଜନ୍ମା, କାରଣ ଏହା ଅଜନ୍ମା ଓ ଅବିନାଶୀ; ଏହା ଆକାଶ ଭଳି, ତେଣୁ ବାସ୍ତବରେ ଏହା ଅଛିନାହିଁ। ଯାହା ପ୍ରକଟ ହୁଏ, ତାହା କେବଳ ଚେତନା। ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଏହି ଶୁନ୍ୟ ଆକାଶର ଗୁଣରେ ଅଛି; ଯେଉଁଠାରୁ ଦୃଶ୍ୟ ଉଦ୍ଭବ, ତାହାଠାରୁ ଅଲଗା କିଛି ନାହିଁ, ଯେପରି ତରଙ୍ଗ ଜଳରୁ ଉଦ୍ଭବ, ତେବେ ତରଙ୍ଗର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ମଧ୍ୟ ମୃଗଶୃଙ୍ଗ ଭଳି ଅସତ୍ୟ। ଏହି ଚେତନା ଦୃଶ୍ୟ ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ତାହାର ସ୍ୱରୂପ କଦାପି ହରାଯାଏନାହିଁ; ତେଣୁ ବାସ୍ତବରେ କିଛି ଦୃଶ୍ୟ ନାହିଁ, ତେବେ ଦ୍ରଷ୍ଟା ଓ ଦୃଶ୍ୟ ଭାବ କିପରି ହେବ? କେବଳ ଏକ କ୍ଷଣରେ, ଜୀବର ମୃତ୍ୟୁ ମାୟା ପରେ, ତିନି ଲୋକର ଅଭିମାନ ଏକ ଭ୍ରମ ଭଳି ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ। ସ୍ଥାନ, ସମୟ, ଦୀକ୍ଷା, କ୍ରମ, ଉତ୍ପତ୍ତି, ମାତା, ପିତା, ବଂଶ, ବୟସ, ଜ୍ଞାନ, ସ୍ଥିତି, ଇଚ୍ଛା, ଆତ୍ମୀୟ, ଦାସ, ପରିବେଶ, ପ୍ରୟାସର ଉଦୟ ଓ ଅସ୍ତମୟ—ଏହି ସବୁ ଅନୁସାରେ ଚେତନା ଭାବିଥାଏ: "ମୁଁ ଜନ୍ମିଛି, ଯଦିଓ କେବେ ଜନ୍ମିନଥିଲି", ସ୍ଥାନ, ସମୟ, କ୍ରିୟା, ଦ୍ରବ୍ୟ, ମନ, ବୁଦ୍ଧି, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ସହିତ। ମୃତ୍ୟୁ ସମାପ୍ତି ସହିତ ସେ ଯୁବକ ଶରୀର ଅନୁଭବ କରେ; "ଏହି ମୋର ମା, ଏହି ମୋର ବାପା, ମୁଁ ଶିଶୁ ଥିଲି, ଏହି ଭଳି ଅଛି", ଏହିପରି ଭାବେ।