ସମୟର ଅପାର ଶକ୍ତିରେ, ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ତାଙ୍କର ଦେହ ଛାଡ଼ିଲେ, କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କର ଗୃହର ଆକାଶରେ, ଆତ୍ମାସ୍ଥଳରେ ସେ ଏକ ଉପସ୍ଥିତିରୂପେ ରହିଗଲେ। ତାଙ୍କର ଅଗଣିତ ପୂର୍ବ ସଂକଳ୍ପର ଶକ୍ତିରେ, ସେ ଭୂମିର ନାଥ, ସର୍ବଶକ୍ତିଶାଳୀ ରୂପେ, ଆକାଶର ଏକ ଆକାରରେ ପ୍ରକଟ ହେଲେ। ତାଙ୍କର ପ୍ରଭାବରେ, ସେ ରାଜସିଂହାସନ ଜୟ କଲେ, ତାଙ୍କର ଶକ୍ତି ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ବ୍ୟାପିଲା, ତଳଲୋକକୁ କରୁଣାରେ ରକ୍ଷା କଲେ, ଏବଂ ରାଜା ଭାବେ ତିନୋଟି ଲୋକକୁ ବିଜୟ କଲେ। ସେ ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କ ପାଇଁ କାଳାଗ୍ନି, ନାରୀମାନେ ପାଇଁ କାମଦେବ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟବିଷୟର ପବନ ପାଇଁ ମେରୁ ପର୍ବତ, ଏବଂ ସଦ୍ବିଧବାମାନେ ପାଇଁ ପ୍ରଭାମୟ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଭଲି ଥିଲେ। ସେ ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ରର ଦର୍ପଣ, ଇଛାପୂର୍ଣ୍ଣ କଲ୍ପବୃକ୍ଷ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଚରଣପୀଠା, ଧର୍ମାମୃତର ପ୍ରଭା ପାଇଁ ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର ଭଲି ଥିଲେ। ତାଙ୍କର ଗୃହର ଅନ୍ତଃକାଶରେ, ମନୋମୟ ଆତ୍ମାରେ, ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଦେହ ଛାଡ଼ି ଚାଲିଗଲେ, କିନ୍ତୁ ପଞ୍ଚଭୂତମୟ ଶରୀରରେ ଉପସ୍ଥିତ ରହିଲେ। ତାଙ୍କର ପତ୍ନୀ, ବ୍ରାହ୍ମଣୀ, ଶୋକରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶିଉଁଠି ହୋଇଗଲେ; ଶୁଷ୍କ ଶିମ୍ବି ଭଳି ତାଙ୍କର ହୃଦୟ ଦୁଇ ଭାଗରେ ଭାଙ୍ଗିଗଲା। ସେ ତାଙ୍କ ସ୍ୱାମୀ ସହ ଜୀବନ୍ତ ନ ଥିଲେ, ଦେହ ଛାଡ଼ି ବିରାଟ ଦୂରରେ ତାଙ୍କ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଶରୀର ନେଇ ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ। ସେ, ନଦୀ ନିଜ ମାର୍ଗକୁ ଅନୁସରଣ କରେ ଭଳି, ତାଙ୍କ ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ପଛରେ ଚାଲିଗଲେ ଏବଂ ତାଳ ମାଳିକା ପବନରେ ଯେପରି ଶୋକରୁ ମୁକ୍ତି ଲାଭ କଲେ। ସେଠାରେ, ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଝିଅ ପ୍ରଚୁର ଗୃହ, ଜମି, ଓ ଧନ-ସମ୍ପତ୍ତି ରଖିଥିଲେ; ଏହି ମୃତ୍ୟୁର ଏଠାରେ ଏଠି ଏଠି ଅଷ୍ଟମ ଦିନ ହେବା ସତ୍ୱେ, ତାଙ୍କର ଆତ୍ମା ପର୍ବତ ଗ୍ରାମର ଗୃହରେ ଅଛି। ଏବେ, ତୁମର ସେଇ ସ୍ୱାମୀ ଧନ-ସମ୍ପଦରେ ଶ୍ରୀମାନ୍ତ ହୋଇ ରାଜା ହୋଇଛନ୍ତି; ଏବଂ ତୁମେ, ବ୍ରାହ୍ମଣୀ ଅରୁନ୍ଧତୀ, ଏବେ ତାଙ୍କର ରାଣୀ ହୋଇଛ। ଏଠି ଦୁହେଁ ଏକ ଉତ୍ତମ ଦମ୍ପତି ଭାବେ ରାଜ୍ୟ ଶାସନ କରୁଛ; ନୂତନ ଜନ୍ମ ନେଇ ଚକ୍ରବାକ ପକ୍ଷୀ ଦମ୍ପତି କିମ୍ବା ଶିବ-ପାର୍ବତୀ ଭଳି ପୃଥିବୀରେ ଆସିଛ। ଏଭଳି ତୁମେ ଯେଉଁ ଦୀର୍ଘ ସଂସାର ଭ୍ରମଣ କରିଥିଲ, ସେ ଗଥା କହାଯାଇଛି; ଏହା ମାତ୍ର ମାୟା, ଆକାଶ ଆତ୍ମାର ରୂପ ଭାବେ ପ୍ରକଟ ହୋଇଥିଲା। ଏହି ମାୟାରୁ, ଚେତନାର ଦର୍ପଣରେ ଏହି ଭ୍ରମ ଆଭାସିତ ହୁଏ; ଏହା ଅସତ୍ୟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଏହି ଅସତ୍ୟରୁ ସଂସାର ଶେଷ ହୁଏ। ତେଣୁ, କିଏ ଭ୍ରମିତ, କିଏ ଅଭ୍ରମିତ? ସୃଷ୍ଟି କେବଳ ଅବିରୋଧିତ, ସୀମିତ ଜ୍ଞାନ; ଅନ୍ୟ କିଛି ପ୍ରକଟ ହୁଏ ନାହିଁ। ଏହି କଥା ବହୁ ସମୟ ଧରି ଶୁଣି, ଲୀଳା ଚମତ୍କାର ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଦେଖି, ମୃଦୁ ଶବ୍ଦରେ କହିଲେ—"ହେ ଦେବୀ, ତୁମ ଉକ୍ତି କିପରି ଏଭଳି ଅସତ୍ୟ ହେବ? ମୃତ୍ୟୁପ୍ରାପ୍ତ ଆତ୍ମା ନିଜ ଗୃହରେ କେଉଁଠି, ଆମେ କେଉଁଠି ଏଠି ଦଢ଼ିଆ ପଡ଼ିଛୁ? ସେଇ ଜଗତ, ସେଇ ପୃଥିବୀ, ପର୍ବତ, ଦଶ ଦିଗ—ଏସବୁ କିପରି ମୋ ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ଗୃହରେ ଅଛି? ଏହା ଏମିତି ଯେ, ମଦୋନ୍ମତ ଏରାବତ ଗୋଟିଏ ସୋରିଷ ଦାଣାରେ ବନ୍ଧାଯାଇଛି; କିମ୍ବା ଏକ ମଶା ଅଣୁ ଗୁହାରେ ସିଂହମାନଙ୍କ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କରୁଛି। ମେରୁ ପର୍ବତ ଏକ ପଦ୍ମପତ୍ର ଆଖିରେ ରଖାଯାଇଛି, ମଧୁପାନୀ ତାକୁ ଗିଳିଯାଇଛି; ସ୍ୱପ୍ନ ମେଘର ଗର୍ଜନ ଶୁଣି, ମୟୂର ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ନୃତ୍ୟ କରୁଛି। ଏହା ନିଶ୍ଚୟ ଅଚିନ୍ତ୍ୟ, ହେ ସମସ୍ତ ଦେବୀଙ୍କ ଦେବୀ; ଏପରି ଗୃହ ମଧ୍ୟରେ ପୃଥିବୀ ଓ ପର୍ବତ ଅସମ୍ଭବ ଭାବେ ଅଛି। ଦୟାକରି ଏହି କଥାକୁ ଶୁଦ୍ଧ ବୁଝିବାରେ ଭଲ ଭାବରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କର; କାରଣ ଦୟା ଓ ଶକ୍ତିରେ ନିଶ୍ଚିତ ଥିବାମାନେ କେବେ ଉତ୍ତେଜିତ ହେବେ ନାହିଁ।" ତାପରେ ଦେବୀ କହିଲେ—"ମୁଁ କେବେ ମିଥ୍ୟା କହେ ନାହିଁ; ଶୁଣ, ହେ ସୁନ୍ଦରୀ। ଭାଗ୍ୟର ବିଭାଜନ କି ମୋ ଦ୍ୱାରା କିମ୍ବା ମୋ ପରି ଅନ୍ୟ କାହାରି ଦ୍ୱାରା ହୁଏ ନାହିଁ। ଯେତେବେଳେ ଅନ୍ୟ କେହି ବିଭାଜନ କରେ, ମୁଁ ସେହି ସୀମା ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରେ। ଯଦି ମୁଁ ସେହି ସୀମା ଭାଙ୍ଗିଦେଉଛି, ତେବେ ଏହାକୁ କିଏ ଧାରଣ କରିପାରିବ? ଦ୍ୱିଜାତି ଆତ୍ମା, ତାଙ୍କର ଗୃହ ଓ ଯୁଦ୍ଧକ୍ଷେତ୍ର ସହ, ଏହି ଭୂମି ଓ ରାଜ୍ୟକୁ ଆକାଶର ଭଳି ଦେଖନ୍ତି, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଆକାଶ ଭାବେ ଅନୁଭବନ୍ତି। ପୂର୍ବ ସ୍ମୃତି ହରାଯାଏ, ନୂତନ ସ୍ମୃତି ଉଦୟ ହୁଏ; ଯେପରି ସ୍ୱପ୍ନରେ ଜାଗ୍ରତ ସ୍ମୃତି ଭିନ୍ନ ଥାଏ, ଏମିତି ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ମଧ୍ୟ। ଯେପରି ତିନି ଲୋକ ସ୍ୱପ୍ନରେ କଳ୍ପନାରୁ ଉଦ୍ଭବିତ ହୁଏ, କଥାର ଯୁଦ୍ଧ କିମ୍ବା ମରୁଭୂମିର ପାଣି ଭଳି ଅସତ୍ୟ; ଏହି ଭୂମି, ପର୍ବତ, ଅରଣ୍ୟ, ନଗର ମଧ୍ୟ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଗୃହରେ ଅଛି, ଯେପରି କଳ୍ପନାର ଦର୍ପଣରେ ଆଭାସ ହୁଏ। ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଅସତ୍ୟ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଘନ ପ୍ରକଟିତିରେ ସତ୍ୟ ଭାସେ; ଚେତନାର ଶୂନ୍ୟତା ମଧ୍ୟରେ ଏହି ଅସତ୍ୟ ଆଭାସ ପ୍ରକଟ। ଯାହା ଅସତ୍ୟରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ସ୍ମୃତିରେ ନାମ ଦିଆଯାଏ, ଏହା ମଧ୍ୟ ଅସତ୍ୟ; ମୃଗତୃଷ୍ଣା ନଦୀର ତରଙ୍ଗ ଭଳି ଏହା ସତ୍ୟ ନୁହେଁ। ଏହି ତୁମର ଗୃହ, ଏହି ଗୃହର ଆକାଶ, ମୁଁ, ତୁମେ, ଏହା ସମସ୍ତ—ଏହି ସବୁ କେବଳ ଆକାଶ ମାତ୍ର। ସ୍ୱପ୍ନ, ସମ୍ପର୍କ, ସଂକଳ୍ପ, ଏବଂ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଅନୁଭବ—ଏହି ସବୁ ଏଠାରେ ଜ୍ଞାନ ଓ ପ୍ରକାଶ ପାଇଁ ଦୀପ ଭଳି ମୁଖ୍ୟ ଉପାୟ। ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଗୃହର ଭିତରେ ଦ୍ୱିଜାତି ଆତ୍ମା ବସୁଛନ୍ତି; ସେଠି ଭିତରେ, ସମୁଦ୍ର ଓ ଅରଣ୍ୟ ସହିତ ପୃଥିବୀ ଅଛି, ଯେପରି ପଦ୍ମମଧ୍ୟରେ ମଧୁମକ୍ଷୀ ବସେ। ସେଇ ପୃଥିବୀର ଅତି ସୂକ୍ଷ୍ମ ଗୁହାରେ, ଏହି ସହର ଆଭାସିତ ହୁଏ, ଯେପରି ଆକାଶରେ ଚୁଲିର ଟିପ୍ପା ଭଳି। ଏହି ସହରରେ, ହେ ସୁନ୍ଦରୀ, ତୁମର ଗୃହ ଅଛି; ତେବେ ଏପରି ଅଗଣିତ ଜନ, ହାତୀ ଝୁଣ୍ଡ ଭଳି, ସୂକ୍ଷ୍ମ ଜାଗାରେ କିପରି ଅଛନ୍ତି? ପ୍ରତ୍ୟେକ ଅଣୁ ମଧ୍ୟରେ, ହେ ପ୍ରିୟା, ଚେତନା ବସୁଛି; ପ୍ରତ୍ୟେକ ଅଣୁରେ ଜଗତ ଅଛି—ତେଣୁ ଏହାକୁ କିଏ ଗଣନା କରିପାରିବ? ଅଷ୍ଟମ ଦିନରେ, ହେ ପରାଶକ୍ତି, ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କଲେ; ଆମ ପାଇଁ ବହୁ ବର୍ଷ କଟିଗଲା—ତେବେ ଏହା କିପରି ସମ୍ଭବ? ଯେପରି ଆକାଶର ବିସ୍ତାର ନାହିଁ, ଏମିତି ସମୟର ବିସ୍ତାର ମଧ୍ୟ ନାହିଁ; ମୁଁ ଏହାକୁ ଏଠି ଯଥାର୍ଥ ଭାବେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି।