ଏକ ସମୟର କଥା, ବଡ଼ ଆତୁର ଶବ୍ଦରେ ଘୂର୍ଣ୍ଣିତ ଏବଂ ଚାରିଦିଗକୁ ଦ୍ରୁତ ଭାବେ ବହୁଥିବା ଏକ ଅଞ୍ଚଳ ଥିଲା, ଯେଉଁଠାରେ ସୁନା ଓ ରତ୍ନର ହାର, ବାହୁବନ୍ଧ, କଣସୁତିର ଝିଙ୍କାର ରେ ଶୋଭିତ ହେଉଥିଲା। ସେଠି ଏକ ରାଜାଙ୍କୁ ଦେଖି, ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଚିନ୍ତା କଲେ, "ହାଁ, ରାଜ୍ୟ ଏତେ ଶୁଭ ଭାଗ୍ୟରେ ଦୀପ୍ତିମାନ, କେତେ ଆନନ୍ଦଜନକ!" ସେ ମନେ ମନେ ଭାବିଲେ, "ମୁଁ କେବେ ଏମିତି ରାଜା ହେବି, ଯେଉଁଠାରେ ମୋର ପଦାତି, ରଥ, ହସ୍ତୀ, ଘୋଡ଼ା, ପତାକା, ଛତ୍ର ଓ ବିଶାଳା ଚାମର ଦଶ ଦିଗକୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ କରିଦେବେ? କେବେ ମୋ ଅନ୍ତଃପୁରର ନାରୀମାନେ ମୋତେ ଭଲପାଇ ଖେଳି, ତାଙ୍କ ଶରୀରର ଶ୍ରମ ଘାମ ଚମେଲିର ଗନ୍ଧରେ ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ମୋ ପାଖକୁ ଆସିବ? କେବେ ମୁଁ ସେଇ ସୁନ୍ଦରୀ ମହିଳାମାନଙ୍କ ଚନ୍ଦନ ଓ କପୂର ଲିପ୍ତ ମୁହଁକୁ ଉଦିତ ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି ଦୀପ୍ତ କରିପାରିବି?" ଏହି ପ୍ରକାର ଆଶା ଓ ଆକାଂକ୍ଷାରେ ଏହି ବ୍ରାହ୍ମଣ ସଦା ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟରେ ନିଷ୍ଠା ରଖି, ଜୀବନ ଭରି ପ୍ରୟାସୀ ହେଲେ। କିନ୍ତୁ ଯେମିତି ଶିଶିର ତାରା ଅତି ଉତ୍ସୁକତାରେ ପଦ୍ମକୁ ଶୁଷ୍କ କରିଦିଏ, ସେହିପରି ବୟସ ତାଙ୍କ ହୃଦୟକୁ ଛୁଇଁ ଦ୍ରୁତ ଗତିରେ ଆସିଗଲା। ମୃତ୍ୟୁ ସମୟ ନିକଟ ଆସିଲା, ତାଙ୍କ ଭାର୍ଯ୍ୟା ବି ଶୋକରେ ଶୁଷ୍କ ଲତା ପରି ହେଇଗଲେ। ସେ ମୋତେ ପୂଜା କଲେ, ଯେପରି ତୁମେ କରିଛ, ଏବଂ ଅମରତ୍ୱ ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠିନ ବୋଲି ବୁଝି, ମୋ ପାଖରୁ ଏହି ଦାନ ମାଗିଲେ। ତାଙ୍କ ନିଜ ମଣ୍ଡପରୁ, ସେ ଦେବୀ ତାଙ୍କ ମୃତ ଷ୍ୱାମୀଙ୍କ ଆତ୍ମା ଯାଉ ନାହିଁ ବୋଲି ଅନୁରୋଧ କଲେ, ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ସେଇ ଦାନ ଦେଇଦେଲି। ପରେ, ସମୟର ଚାପରେ ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଦେହ ଛାଡ଼ିଲେ, କିନ୍ତୁ ସେଇ ଘର ମଧ୍ୟରେ, ଆତ୍ମାର ଆକାଶ ରୂପେ ବସି ରହିଲେ। ପୂର୍ବ ଆଶା ଓ ସଂକଲ୍ପର ଶକ୍ତିରେ, ସେ ପୃଥିବୀର ଅଧିପତି ଅତିଶୟ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଆକାଶ ରୂପେ ଦୃଶ୍ୟମାନ ହେଲେ। ତାଙ୍କ ପ୍ରଭାବରେ ସେ ରାଜସିଂହାସନ ଜୟ କଲେ, ତାଙ୍କ ଶକ୍ତି ତିନି ଲୋକକୁ ବ୍ୟାପିଲା, ପାତାଳକୁ କ୍ଷମା ଦ୍ୱାରା ରକ୍ଷା କଲେ, ଏବଂ ରାଜା ଭାବେ ତିନି ଲୋକ ଉପରେ ବିଜୟ ହାସଲ କଲେ। ସେ ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କ ପାଇଁ କାଳାଗ୍ନି, ନାରୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ କାମଦେବ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭୋଗ ପାଇଁ ମେରୁ ପର୍ବତ, ଓ ସତୀ ନାରୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଥିଲେ। ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ର ପାଇଁ ଆଇନା, ଚାହିଁଥିବା ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ କଳ୍ପବୃକ୍ଷ, ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କ ପାଇଁ ପାଦପୀଠ, ଧର୍ମର ଅମୃତ ଚନ୍ଦ୍ରବଦନ ଥିଲେ। ଏହି ଭାବେ ନିଜ ଘର ମଧ୍ୟର ଆକାଶ ମନର ଆତ୍ମାରେ, ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଦେହ ଛାଡି, ପଞ୍ଚଭୂତ ଆକାଶ ଦେହରେ ବସିଲେ। ତାଙ୍କ ଭାର୍ଯ୍ୟା ଶୋକରେ ଏତେ ଶୁଷ୍କ ହେଲେ, ଯେଉଁଠି ଶୁଖି ଗୋଡ଼ି ଚିରିଯାଏ। ସେ ଷ୍ୱାମୀ ସହିତ ଜୀବନ ଶୂନ୍ୟ ହେଇ, ଦେହ ଛାଡ଼ି, ସୂକ୍ଷ୍ମ ଦେହରେ ଷ୍ୱାମୀଙ୍କ ପାଖକୁ ଯାଇଲେ। ସେ ଷ୍ୱାମୀଙ୍କ ପଛ ପଛ ନଦୀ ନିଜ ପଥ ଅନୁସରଣ କରିଥିବା ପରି ଯାଇ, ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇଲେ, ଯେପରି ଫୁଲ ଗୁଛ ବାୟୁ ସହିତ ଶାନ୍ତି ଲଭେ। ସେଠି ବ୍ରାହ୍ମଣ କନ୍ୟା ଘର, ଜମି, ଓ ଅନ୍ୟ ଧନସମ୍ପତି ଅଧିକାର କରିଥିଲେ; ଏହି ଆଜି ତାଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁର ଅଷ୍ଟମ ଦିନ, ତାଙ୍କ ଆତ୍ମା ପର୍ବତ ଗ୍ରାମ ଘରରେ ଅଛି। ଏହିବେଳେ, ତୁମର ସେଇ ଷ୍ୱାମୀ ସମୃଦ୍ଧି ଲାଭ କରି ରାଜା ହୋଇଛନ୍ତି, ଏବଂ ତୁମେ, ଯିଏ ଅରୁନ୍ଧତୀ ବ୍ରାହ୍ମଣ ପତ୍ନୀ ବୋଲି ଖ୍ୟାତ, ଏବେ ରାଣୀ ହୋଇଛ। ଦୁହେଁ ଏଠାରେ ରାଜ୍ୟ ଶାସନ କରୁଛ, ନୂତନ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ଚକ୍ରବାକ ଦମ୍ପତି ବା ଶିବ-ପାର୍ବତୀ ପରି ପୃଥିବୀ ଉପରେ ଅବତୀର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଛ। ଏପରି ତୁମର ସମସ୍ତ ପୂର୍ବ ଜନ୍ମ ଚର୍ଯ୍ୟାକୁ ମୁଁ ଏଠାରେ କହିଦେଲି; ଏହା ସବୁ ମାୟା ମାତ୍ର, ଆକାଶ ଆତ୍ମାର ରୂପ ନେଇ ଦେଖାଯାଏ। ଏହି ମୋହ ଚିତ୍ତର ଆଇନାରେ ପ୍ରତିଫଳିତ ହୁଏ; ଅସତ୍ୟ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଏହି ଅସତ୍ୟ ରୂପ ତୁମ ଜନ୍ମ-ମୃତ୍ୟୁ ଚକ୍ରର ଶେଷ ଆଣିଦିଏ। ସେହିପରି, କିଏ ମୋହିତ ହେବେ, କିଏ ମୋହରୁ ମୁକ୍ତ? ସୃଷ୍ଟି କେବଳ ସୀମିତ ଜ୍ଞାନର ଅବାଧ ପ୍ରବାହ, ତାହା ଛଡ଼ି ଅନ୍ୟ କିଛି ନୁହେଁ। ଏପରି କଥା ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଶୁଣି, ଲୀଳା ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ଚମକିଥିବା ଦୃଷ୍ଟିରେ, ମୃଦୁ ଶବ୍ଦରେ କହିଲେ, "ହେ ଦେବୀ, ଏହି କଥା କେମିତି ଭୁଲ ହେବ? ଯେଉଁଠି ମୋର ମୃତ ଷ୍ୱାମୀ ଘରେ ଅଛନ୍ତି, ଆମେ ତ ଏଠାରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ। ସେଠି ସେ ଜଗତ, ସେ ଭୂମି, ସେ ପର୍ବତ, ସେ ଦଶ ଦିଗ—ଏମିତି ସବୁ କିପରି ଏକ ଘର ମଧ୍ୟରେ ଅଛି? ଏହା ଏମିତି ଅଚିନ୍ତ୍ୟ, ଯେପରି ଏୟରାବତ ଗଜ ଏକ ସୋରିଷ ଦାଣାରେ ବନ୍ଧାଯିବ, କିମ୍ବା ଏକ ମশା ଏକ ପ୍ରମାଣୁ ଗୁହାରେ ସିଂହ ଦଳ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କରିବ। ମେରୁ ପର୍ବତ ଏକ ପଦ୍ମର ଅଞ୍ଜଳିରେ ରଖାଯାଏ, ମଧୁପାନୀ ତାହା ଗିଳିଯାଏ, ସ୍ବପ୍ନ ମେଘ ଗର୍ଜନ ଶୁଣି, ମୟୂର ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ନୃତ୍ୟ କରେ। ଏହା ନିଶ୍ଚୟ ଅଚିନ୍ତ୍ୟ, ଏ ଭୂମି ଓ ପର୍ବତ ଘର ମଧ୍ୟରେ ଅଛି, ଏହା ମଧ୍ୟ ଅଚିନ୍ତ୍ୟ। ଏହି ଅଚିନ୍ତ୍ୟତାକୁ ଦୟାକରି ଶୁଦ୍ଧ ବୁଦ୍ଧିରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କର, ହେ ଦେବୀ; କାରଣ ଦୟା ଓ ଶକ୍ତିରେ ନିଶ୍ଚିତ ଥିବା ଲୋକ ଚଞ୍ଚଳ ହୁଏନାହିଁ।" ତେବେ ଦେବୀ କହିଲେ, "ମୁଁ କେବେ ମିଥ୍ୟା କହେନାହିଁ; ଭଲଭାବେ ଶୁଣ, ହେ ସୁନ୍ଦରୀ। ଏହି ଭାଗ୍ୟର ବିଭାଜନ ମୋ କିମ୍ବା ମୋ ପରି ଅନ୍ୟ କେହି କରନ୍ତିନାହିଁ। ଯଦି ଅନ୍ୟ ଏହାକୁ ବିଭାଜନ କରେ, ମୁଁ ସୀମା ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରେ; ଯଦି ମୁଁ ସେ ସୀମା ଭଙ୍ଗ କରିଦେଉଛି, ଅନ୍ୟ କିଏ ଏହାକୁ ଧାରଣ କରିପାରିବ? ଏହି ଦ୍ୱିଜ ଆତ୍ମା ଘର ଓ ଯୁଦ୍ଧକ୍ଷେତ୍ର ସହିତ ଏହି ଭୂମି ଓ ରାଜ୍ୟକୁ ଆକାଶ ଭିତରେ ଦେଖନ୍ତି, ସେଉଁଠି ଦେଖନ୍ତି। ପୂର୍ବ ସ୍ମୃତି ହରାଯାଏ, ନୂତନ ଉପସ୍ଥିତି ହୁଏ; ସ୍ବପ୍ନରେ ଯେପରି ଜାଗ୍ରତ ସ୍ମୃତି ଅନ୍ୟ, ମୃତ୍ୟୁ ମଧ୍ୟ ଏମିତି। ଯେପରି ତିନି ଲୋକ କଳ୍ପନାରୁ ସ୍ବପ୍ନରେ ଉପଜିଥାଏ, ଯେପରି କଥାର ଯୁଦ୍ଧ, ବା ମରୁଭୂମିରେ ଜଳ; ସେପରି ଏହି ଭୂମି, ପର୍ବତ, ଅରଣ୍ୟ, ନଗର ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଘର ଭିତରେ ଅଛି, କଳ୍ପନା ଆଇନା ଭିତରେ ଅଛି। ଏହା ଅସତ୍ୟ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଘନ ପ୍ରତିତିରେ ସତ୍ୟ ପରି ଦେଖାଯାଏ; ଚିତ୍ତାକାଶର ଗୁହାରେ ଏହି ଅସତ୍ୟ ରୂପ ପ୍ରକାଶିତ।