ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ, ପାହାଡ଼ର ଏକ ସୁନ୍ଦର କୋଣର ଗଭୀର ଗୁହାରେ, ପାହାଡ଼ ଗ୍ରାମର ଏକ ଛୋଟ ଗଡ଼ିଆ ଥିଲା। ଏହି ସ୍ଥାନଟି ସିନ୍ଧୁ, ପାହାଡ଼ ଏବଂ ଅରଣ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଘିରିଥିଲା। ସେଠାରେ ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣ ନିଜ ସ୍ତ୍ରୀ ଓ ପୁଅମାନଙ୍କ ସହ ସୁସ୍ଥ ଓ ସମୃଦ୍ଧିଶାଳୀ ଜୀବନ ବ୍ୟତୀତ କରୁଥିଲେ। ତାଙ୍କ ପାଖରେ ଗାଈ ଓ ଦୁଧ ଥିଲା, ରାଜାଙ୍କ ଭୟ ନଥିଲା, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଆତିଥ୍ୟ ଦେବାରେ ସେ ସଦା ପ୍ରସ୍ତୁତ ଓ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଥିଲେ। ଧନ, ରୂପ, ବୟସ, କାର୍ଯ୍ୟ, ଶିକ୍ଷା ଓ ଉତ୍କୃଷ୍ଟତାରେ ଅନେକେ ବିଶିଷ୍ଟ ବ୍ରାହ୍ମଣ ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ପରି ହୋଇପାରନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ଅନୁଭୂତିର ଗଭୀରତା ଥାଏ ନାହିଁ। ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ନାମ ବସିଷ୍ଠ ଥିଲା, ତାଙ୍କର ସ୍ତ୍ରୀଙ୍କ ନାମ ଇନ୍ଦୁସୁନ୍ଦରୀ ଥିଲା, କିନ୍ତୁ ପୃଥିବୀ ଓ ସ୍ୱର୍ଗରେ ସେ ଅରୁନ୍ଧତୀ ଭାବେ ପରିଚିତ ଥିଲେ। ଧନ, ରୂପ, ବୟସ, କାର୍ଯ୍ୟ, ଶିକ୍ଷା ଓ ଉତ୍କୃଷ୍ଟତାରେ ସେଉଁଠି ଅରୁନ୍ଧତୀଙ୍କ ପରି ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ତାଙ୍କ ଅନ୍ତଃସାର ଆତ୍ମବୋଧ ଏପରି ନଥିଲା। ସେ ନିର୍ମଳ ପ୍ରେମର ମଧୁର ଚଳନାରେ ଚଲୁଥିଲେ, ତାଙ୍କର ରୂପ ଦେଖି ଅନ୍ୟମାନେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହେଉଥିଲେ। ସେ ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ସମସ୍ତ ସଂସାର ଥିଲେ, ପଦ୍ମରେ ବସିଥିବା ଦେବୀ ପରି ଶୋଭା ପାଉଥିଲେ। ଏକ ଦିନ, ସେ ଋଷି ପାହାଡ଼ର ଏକ ଘାସ ଛାଡ଼ିଆ ଢାଳରେ, ଏକ ଝିଲିକ ପାଖରେ ବସିଥିଲେ, ତଳେ ଏକ ରାଜାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ। ସେଇ ରାଜା ତାଙ୍କ ସମସ୍ତ ସେବକମାନେ ସହିତ ଶିକାର କରିବାକୁ ବିପୁଳ କ୍ଲାନ୍ନ ଓ ଉତ୍ସାହରେ ଯାଉଥିଲେ, ସେମାନଙ୍କ ମହାସେନାର ଧ୍ୱନି ପାହାଡ଼ର ଶିଖର ଜିତିବାକୁ ଚାହୁଁଥିବା ପରି ଲାଗୁଥିଲା। ଯକ୍ ଚାମର, ଚନ୍ଦ୍ରପ୍ରଭା ଧ୍ୱଜା ଓ ଲତାମାଳାରେ ଆକାଶ ଧଳା ଛତାର ମାଳାରେ ଅଳଙ୍କୃତ ହୋଇଥିଲା, ଏକ ରୂପା ମଞ୍ଚ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା। ଘୋଡ଼ା ଓ ରଥମାନଙ୍କ ତୁଳି ଧୂଳି ମେଘର ମେଳା ଲାଗୁଥିଲା, ଏବଂ ଉଚ୍ଚ ମହଳ ଓ ଦ୍ୱାରମାନେ ସହରକୁ ଆଡ଼କରି ଦେଉଥିଲେ। ସମସ୍ତ ଦିଗ ଉତ୍କଳାନ୍ତ ହୋଇ ବିଭିନ୍ନ ଦିଗକୁ ବେଗରେ ବହୁଥିଲା, ସୁନା ଓ ମାଣିକ୍ୟର ହାର, ବାହୁଳୀ ଓ କଣ୍ଠା ତାହାକୁ ଅଳଙ୍କୃତ କରୁଥିଲା। ଏମିତି ରାଜାଙ୍କୁ ଦେଖି ବ୍ରାହ୍ମଣ ମନେ ଭାବିଲେ—“ହାଁ, ରାଜ୍ୟ ଦେଖି କିମ୍ବା ଏତେ ସମୃଦ୍ଧି ଦେଖି କେତେ ଆନନ୍ଦ ହୁଏ!” ସେ ଚିନ୍ତା କଲେ, “କେବେ ମୁଁ ଏମିତି ରାଜା ହେବି, ଦଶ ଦିଗ ମଧ୍ୟରେ ପଦାତି, ରଥ, ହାତୀ, ଘୋଡ଼ା, ଧ୍ୱଜା, ଛତା, ଚାମର ଭରିଦେବି? କେବେ ମୋ ରଂଗମହଳର ନାରୀମାନେ ମୋ ପ୍ରେମର ଖେଳରେ ଅଳସ ଘମର ସୁଗନ୍ଧ ମୋ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବହିଆସିବ? କେବେ ମୁଁ ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି ମହିଳାମାନଙ୍କ ମୁହଁକୁ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ କରିପାରିବି?” ଏହିପରି ଆଶା ଓ ଅଭିଲାଷା ତାଙ୍କ ମନରେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ବସିଗଲା, ଯଦିଓ ସେ ସ୍ୱଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠା ରଖିଥିଲେ। ଯେପରି ତୁଷାର ପଦ୍ମକୁ ଶୀଘ୍ର ମୁର୍ଝାଇଦିଏ, ସେପରି ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ତାଙ୍କ ହୃଦୟକୁ ଆକ୍ରମଣ କରି ଶୀଘ୍ର ଆସିଗଲା। ମୃତ୍ୟୁ ସମୀପେ ଆସିଥିବାବେଳେ, ତାଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀ ଗ୍ରୀଷ୍ମ ର ତାପରେ ମୁର୍ଝାଯାଇଥିବା ଲତା ପରି ଶୋକାକୁଳ ହୋଇଯାଇଥିଲେ। ସେ ମୋତେ ପୂଜିଥିଲେ, ଓ ଏହି ଅମରତ୍ୱ କେତେ କଷ୍ଟସାଧ୍ୟ ବୁଝି, ମୋ ପାଖରେ ଏକ ଅନୁଗ୍ରହ ପ୍ରାର୍ଥନା କଲେ। ତାଙ୍କର ନିଜ ମଣ୍ଡପରୁ, ସେ ଦେବୀ ତାଙ୍କର ପତିର ଆତ୍ମା ଦେହ ଛାଡ଼ି ଯାଉ ନାହିଁ ବୋଲି ଚାହିଲେ, ଏହି ଇଚ୍ଛାକୁ ମୁଁ ପୂରଣ କରିଦେଲି। ପରେ କାଳର ଚାପରେ ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଦେହ ଛାଡ଼ିଲେ, କିନ୍ତୁ ସେଇ ଘରର ଆକାଶରେ ଆତ୍ମାର ଆକାଶରେ ଉପସ୍ଥିତ ରହିଲେ। ତାଙ୍କର ପୂର୍ବ ଆଶା ଓ ସଂକଳ୍ପର ଶକ୍ତିରେ, ସେ ଭୂମିର ନାଥ ରୂପେ ଅପାର ଶକ୍ତିର ସ୍ୱାମୀ ହୋଇ ଆକାଶର ଏକ ରୂପ ଧାରଣ କଲେ। ତାଙ୍କ ପ୍ରଭାବରେ ସେ ରାଜସିଂହାସନ ଜିତିଲେ, ତାଙ୍କର ଶକ୍ତି ସମସ୍ତ ଲୋକକୁ ବ୍ୟାପିଲା, ତଳଲୋକକୁ ଦୟାରେ ରକ୍ଷା କଲେ, ଏବଂ ରାଜା ଭାବେ ତିନି ଲୋକ ଉପରେ ବିଜୟ ହାସଲ କଲେ। ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସେ କାଳାଗ୍ନି, ନାରୀମାନେ ପାଇଁ କାମଦେବ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟର ପବନ ପାଇଁ ମେରୁପର୍ବତ, ଓ ସତୀନାରୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଥିଲେ। ସେ ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ର ପାଇଁ ଦର୍ପଣ, ଚାହିଁଥିବା ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ କଳ୍ପବୃକ୍ଷ, ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମଙ୍କ ପାଇଁ ପାଦପୀଠ, ଓ ଧର୍ମାମୃତର ଚନ୍ଦ୍ରମା ଥିଲେ। ନିଜ ଘରର ଅନ୍ତଃପୃଷ୍ଠରେ, ମନସ୍ପୃତ ଆକାଶର ଆତ୍ମାରେ, ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଦେହ ଛାଡ଼ି ତତ୍ତ୍ୱତଃ ପଞ୍ଚଭୂତମୟ ଆକାଶଦେହରେ ବସିଥିଲେ। ତାଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀ ଅତ୍ୟଧିକ ଶୋକରେ କ୍ଷୀଣ ହୋଇଯାଇଥିଲେ, ଶୁଖିଗଲା ଶିମ୍ବିପରି ହୃଦୟ ଭାଗିଯାଇଥିଲା। ସେ ମଧ୍ୟ, ପତିଙ୍କ ସହ ନିଜ ଦେହ ତ୍ୟାଗ କରି, ସୂକ୍ଷ୍ମ ଦେହରେ ପତିଙ୍କ ସମୀପକୁ ଗଲେ। ପତିଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରି, ନଦୀ ନିଜ ପଥ ଅନୁସରଣ କରିଥିବା ପରି, ସେ ଶୋକରୁ ମୁକ୍ତି ଲାଭ କଲେ, ମାଳାର ଫୁଲ ଝଡ଼ିବା ବେଳେ ପବନ ତାକୁ ଉଡ଼ାଇ ନେଇଯିବା ପରି। ଏଠାରେ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଝିଅ ଘର, ଜମି, ଓ ଅନ୍ୟ ଧନ-ସମ୍ପତି ଅଧିକାର କରିଥିଲେ। ତାଙ୍କର ମୃତ୍ୟୁ ହୋଇ ଆଜି ଏଠି ଅଷ୍ଟମ ଦିନ, ତାଙ୍କ ଆତ୍ମା ଏଉଁଠି ପାହାଡ଼ ଗ୍ରାମର ଘରେ ରହିଛି। ଏହିପରି ତୁମ ପତି ବର୍ତ୍ତମାନ ଶ୍ରୀମତ୍ ରାଜା ହୋଇଛନ୍ତି, ଓ ତୁମେ, ଅରୁନ୍ଧତୀ ବ୍ରାହ୍ମଣ ପତ୍ନୀ, ବର୍ତ୍ତମାନ ତାଙ୍କର ରାନୀ ହୋଇଛ। ଏଠି ତୁମେ ଦୁହେଁ ଏହି ରାଜ୍ୟର ଶାସନ କରୁଛ, ଉତ୍ତମ ଦମ୍ପତି ଭାବେ ନୂତନ ଜନ୍ମ ନେଇ ଚକ୍ରବାକ ଦମ୍ପତି କିମ୍ବା ଶିବ ଓ ପାର୍ବତୀଙ୍କ ପରି ପୃଥିବୀରେ ଆସିଛ। ଏହିପରି ତୁମ ପୂର୍ବ ଜନ୍ମ ଓ ସଂସାର ଭ୍ରମଣର କଥା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କହାଯାଇଛି—ଏହା ମାତ୍ର ଭ୍ରମ, ଆକାଶ ଆତ୍ମାର ରୂପ ଧାରଣ କରିଥିଲା। ଏହି ଭ୍ରମରୁ ଚିତ୍ତର ଦର୍ପଣରେ ଏହି ମାୟା ପ୍ରତିବିମ୍ବିତ, ଏହା ଅସତ୍ୟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଏହି ଅସତ୍ୟରୁ ତୁମ ସଂସାର ଶେଷ ପାଉଛ। ତେଣୁ, କିଏ ଭ୍ରମିତ ଓ କିଏ ଭ୍ରମ ମୁକ୍ତ? ସୃଷ୍ଟି କେବଳ ସୀମିତ ଜ୍ଞାନର ଅବାଧ ପ୍ରବାହ—ଅନ୍ୟ କିଛି ନୁହେଁ। ଏଉଁପରି ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଶୁଣି, ଲୀଳା ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ଚମତ୍କୃତ ଦୃଷ୍ଟିରେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—“ହେ ଦେବୀ, ଏପରି କଥା କିପରି ଅସତ୍ୟ ହୋଇପାରେ? ଘରେ ଥିବା ଆତ୍ମା କେଉଁଠି ଏବଂ ଆମେ ଏଠି ଦଣ୍ଡାୟମାନ କେଉଁଠି?