ହେ ରାଜନ୍, ଏହି ସମୟରେ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ରାମଙ୍କୁ ଏପରି ଅନୁସରଣ କରୁଥିଲେ ଯେଉଁପରି ତାଙ୍କର ଅନୁକୃତି ନିଜେ ନିଜେ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ। ସେ ଯେତେବାରି ଦାସ, ରାଜାମାନେ କିମ୍ବା ମାଆମାନେ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଥିଲେ, ସେ ସରଳ ଉତ୍ତର ଦେଉଥିଲେ—"କିଛି ନୁହେଁ"—ଏବଂ ଚୁପଚାପ ବସି ରହୁଥିଲେ, କୌଣସି ଇଛା ବା ସ୍ପୃହା ବିନା। ତାଙ୍କ ସାଙ୍ଗ ନିକଟରେ ବସିଥିବା ପ୍ରିୟ ବନ୍ଧୁକୁ ଉପଦେଶ ଦେଉଥିଲେ: "ମନକୁ ସେଉଁଠି ଆନନ୍ଦରେ ଲଗାଇ ରଖିବ ନାହିଁ, ଯାହା କେବଳ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପାଇଁ ହୃଦୟକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରେ।" ସେ ଦେଖୁଥିଲେ ଯେ, ନାରୀମାନେ ଯେଉଁଠି ଏକାଧିକ ଭୋଗରେ ମଗ୍ନ ଓ ମଣ୍ଡଳୀରେ ଆଲୋଚନା ହୁଏ, ସେସବୁ ମଧୁର ସ୍ନେହ ଦୃଷ୍ଟିଗୋଚର ହେବା ସହିତ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଉଛି। କଉଁ ଯେପରି ଅନେକ ଥର ଅମୃଦୁ, ଅମଧୁର, ଅଯତ୍ନ, ଅନୁଚିତ ଭାବରେ କିଛି କହେ, ସେପରି ସେ କେବଳ ଅଭିନୟ ଦ୍ୱାରା ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ କଥା ହୁଏ। ଏହିପରି ଏକ ନିର୍ଭରଶୀଳ ଜଣେ ନିକଟରେ ଦାଉଡ଼ି "ଚକ୍ରବର୍ତ୍ତି ହୁଅ" ବୋଲି କହିଲେ, ସେ ଅନ୍ୟ କିଛି ଚିନ୍ତାରେ ଲୀନ ଥିବା ଦ୍ୱାରା ହସି ଉଠିଲେ, ଯେପରି ଜଣେ ପାଗଳ ଅସଙ୍ଗତ କଥା କହୁଛନ୍ତି। ସେ କିଛି କହାଯାଏ ନାହିଁ, କିଛି ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ, ସବୁକିଛିକୁ ଅବହେଳା କରିଦିଅନ୍ତି, ଏପରି ମହତ୍ତମ ଜିନିଷକୁ ମଧ୍ୟ। ଆକାଶରେ କମଳ ପୋଖରୀ ବା ବଡ଼ ଜଙ୍ଗଲ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହେଉନାହାନ୍ତି, "ଏହା କିପରି?" ବୋଲି ଚିନ୍ତା କରନ୍ତିନାହିଁ। ଅନେକ ସୁନ୍ଦର ନାରୀମାନେ ଚାରିପାଖରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, କାମବାଣ ସେମାନଙ୍କ ମନକୁ ଆଘାତ କରିପାରେନାହିଁ, ଏହା ଏକ ଭାରି ପାଥର ପରି ଅବିଛିନ୍ନ। କେହି ବିପଦରେ ଥିବା ଲୋକ ଯଦି ପଚାରନ୍ତି, "ତୁମେ ଏକ ଗୃହ ବା ଧନ ଚାହାଁ?" ସେ ସବୁକିଛି ଦେଇଦେଉଛନ୍ତି, ଏକ ଉପଦେଶ ଭାବରେ। "ଏହା ଅଶୁଭ, ଏହା ଶୁଭ"—ଏପରି ଭାବନା ମନର ମୃଗତୃଷ୍ଣା; ଏପରି ମୂଢ଼ତା ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ, ମନ ଦୁଃଖର ଗୀତ ଗାଏ। "ହାୟ, ମୁଁ ନଷ୍ଟ ହୋଇଗଲି, ମୁଁ ଅସହାୟ"—ଏପରି ଭାବେ ଅନୁତାପ କରୁଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଏପରି ଲୋକ ଅନାସକ୍ତ ହେବା ଅପୂର୍ବ। ରାମ, ଶତ୍ରୁନାଶକ ଓ ରଘୁବଂଶର ସିଂହ, ଏପରି ଗଭୀର ଧ୍ୟାନରେ ଲୀନ ଥିବାରୁ, ଆମେ ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ିଛୁ। ହେ ମହାବାହୁ, ଏପରି ମନଅବସ୍ଥା ଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ପାଇଁ କ’ଣ କରିବା ଉଚିତ ଆମେ ଜାଣୁନାହିଁ; ହେ କମଳନୟନ, ତୁମେ ହିଁ ଆମର ଏଠାରେ ଏକମାତ୍ର ଶରଣ। ରାଜା, ବ୍ରାହ୍ମଣ ବା ପ୍ରଧାନ ଗୁରୁ ଯେହେଉଁଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଏକାଇ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଦେଖନ୍ତି, ପଶୁ ବିନା ଚିନ୍ତା ଯେପରି ଅବହେଳା କରେ। ଏହି ବିଶାଳ ବିଶ୍ୱ ଯାହାକୁ ଜଗତ୍ ବୋଲାଯାଏ, ଏଠାରେ ଉପସ୍ଥିତ, କିନ୍ତୁ ଏହା ସତ୍ୟ ନୁହେଁ, ମୁଁ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ ବୋଲି ନିଶ୍ଚିତ କରି ସ୍ଥିର ରହନ୍ତି। ତାଙ୍କର ଦେହ, ଆତ୍ମା, ବନ୍ଧୁ, ରାଜ୍ୟ, ମାଆ, ଶୁଭ-ଅଶୁଭ, ବା ବାହ୍ୟ-ଆନ୍ତରିକ କିଛିରେ ମଧ୍ୟ ସେ ଆଶ୍ରୟ ଦେଉନାହାନ୍ତି। ସେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅନାସକ୍ତ, ନିରାଶା, ନିର୍ବାସନ୍ଧାନ, ଏବଂ ମୂଢ଼ତାରୁ ମୁକ୍ତ; ଏହିକାରଣରୁ ଆମେ ବିପାକ ଅନୁଭବ କରୁଛୁ। "ଧନ କଣ ଦରକାର, ମାଆ କଣ ଦରକାର, ରାଜ୍ୟ କଣ ଦରକାର, ଇଛା କଣ ଦରକାର?"—ଏପରି ଭାବେ ନିଶ୍ଚିତ ହୋଇ ସେ ପ୍ରାଣ ବିସର୍ଜନ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ। ଭୋଗ, ଜୀବନ, ରାଜ୍ୟ, ବନ୍ଧୁ, ପିତା, ମାଆ—ସବୁଠାରେ ସେ ଚାତକ ପକ୍ଷୀ ବର୍ଷା ବିହୀନ ଦୁଃଖରେ ଯେପରି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଅନ୍ତର୍ବେଦନାରେ ଅଛନ୍ତି। ଏପରି ଚିତ୍ତ ଥିବା ଲୋକ ପାଖରେ ସମସ୍ତ ଧନ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସଂସାର ତାଙ୍କୁ ବିଷ ପରି ଲାଗେ। ଏପରି ମହାମନା ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କୁ ସାଧାରଣ ଲୋକ ଚର୍ୟାରେ ନିଷ୍ଠାପିତ କରିପାରିବେ କି? ଏପରି ଶାଖାପ୍ରସାରିତ ଦୁଃଖ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିବାରୁ, ଦୟାମୟ ଜଣେ ଆସି ତାଙ୍କୁ ଉଦ୍ଧାର କରୁନ୍ତୁ। ଯେଉଁଠି ମୂଢ଼ତାକୁ ମନରୁ ଦୂର କରାଯାଏ, ସେଉଁଠି ମହାମନା ଲୋକ ସମସ୍ତ ଦୁଃଖିତଙ୍କୁ ମଙ୍ଗଳରେ ନେଇଯାନ୍ତି, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଯେପରି ଧରାରୁ ଅନ୍ଧକାର ଦୂର କରେ। ଏପରି ଅବସ୍ଥା ଥିଲେ, କେହି କହିଲେ: "ଏହିପରି ହେଲେ, ରଘୁବଂଶୀ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାମଙ୍କୁ ଶୀଘ୍ର ଏଠାକୁ ଆଣ, ମୃଗ ଯେପରି ମୃଗକୁ ଆଣେ।" ଏହି ରଘୁବଂଶୀଙ୍କର ମୂଢ଼ତା ନ ଅଶୁଭ ରୁ, ନ ଆସକ୍ତି ରୁ; ଏହା ନିର୍ବିକାର ଓ ବିବେକ ଜନିତ ମହାଜାଗ୍ରତି। "ରାମ ଏଠାକୁ ଆସନ୍ତୁ, ଏଠାରେ ଏବଂ ଏଖଣି, ଆମେ ତାଙ୍କର ମୂଢ଼ତାକୁ ପରିଶୋଧନ କରିଦେବା, ପବନ ଯେପରି ପାହାଡ଼ ଉପରୁ ମେଘ ଦୂର କରେ।" ଯେତେବେଳେ ଏହି ମୂଢ଼ତା ଉପାୟରେ ଶୁଦ୍ଧ ହେବ, ରଘୁବଂଶୀ ରାମ ସେହି ପରମ ପଦରେ ବିଶ୍ରାମ ପାଇବେ, ଯେପରି ଆମେ ପାଉଛୁ। ସତ୍ୟ, ଆନନ୍ଦ ଓ ଶାନ୍ତି ଲାଭ କରି, ସେ ଦୃଢ଼, ଅଦ୍ଭୁତ ଚାୟାରେ ଦୀପ୍ତିମାନ ହେବେ, ଯେପରି ଅମୃତ ପାନ କରିଥିବା ଲୋକ। ସେ ସ୍ୱଭାବିକ ଓ ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ ଲୋକଧର୍ମ ପାଳନ କରି, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ମନରେ ବ୍ୟବହାର କରିବେ। ସେ ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱକୁ ଜାଣିଥିବା ମହାନ୍ ଆତ୍ମା ହେବେ, ସୁଖ ଦୁଃଖରେ ଅସ୍ପୃଶ୍ୟ, ମାଟି, ପାଥର, ସୁନାରେ ସମଦୃଷ୍ଟି। ଏପରି କଥା କହିବା ପରେ, ମୁଖ୍ୟ ଋଷିଙ୍କ ଉପଦେଶ ଶୁଣି, ରାଜା ଆନନ୍ଦିତ ହୋଇ, ରାମଙ୍କୁ ଆଣିବା ପାଇଁ ଆଉ ଦୂତମାନେ ପଠାଇଲେ। କିଛି ସମୟ ପରେ, ରାମ ଘରରୁ ଉଠି, ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ପାହାଡ଼ ଉପରୁ ଉଦୟ ହେବା ସଦୃଶ, ପିତାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯିବାକୁ ଚାଲିଲେ। ଅଳ୍ପ ସଙ୍ଗୀ ଓ ଭାଇମାନଙ୍କ ସହିତ ସେ ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କ ଶୁଭ ଦରବାରକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ, ଯେପରି ସ୍ୱର୍ଗରେ ଦେବେଶ୍ୱରଙ୍କ ନିବାସକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ। ଦୂରରୁ ରାମ ଦେଖିଲେ ଦଶରଥ, ରାଜସଭାରେ ଅନେକ ରାଜାମାନେ ଘେରି ଅଛନ୍ତି, ଯେପରି ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଦେବମଣ୍ଡଳୀ ଘେରି ରହିଛନ୍ତି। ଦୁଇପାର୍ଶ୍ୱରେ ବସିଛନ୍ତି ଵଶିଷ୍ଠ ଓ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର, ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ରର ତତ୍ତ୍ୱ ଜ୍ଞାନରେ ପାରଙ୍ଗତ ମନ୍ତ୍ରୀମଣ୍ଡଳୀ ରକ୍ଷା କରୁଛନ୍ତି। ମନୋହର ଚାମର ଧରିଥିବା ଶୋଭାମୟ ନାରୀମାନେ ଯଥାଯଥ ସ୍ଥାନରେ ଦଢ଼ିଛନ୍ତି, ଯେପରି ଦିଗ୍ଦେବୀମାନେ ଅବତୀର୍ଣ୍ଣ। ଵଶିଷ୍ଠ, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଓ ଅନ୍ୟମାନେ, ଦଶରଥ ଓ ସମସ୍ତ ସାଥୀମାନେ ଦୂରରୁ ରଘୁବଂଶୀ ରାମଙ୍କୁ ଆସୁଥିବା ଦେଖିଲେ, ଯେପରି ଗୁହା ଆସୁଛନ୍ତି।