ସେ ଭଳି ନିଶ୍ଚୟ କରି, ଲୀଳା ସେ ସମୟରେ ଦେବୀଙ୍କୁ ଭକ୍ତିପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ପୂଜା କଲେ । ଏହା ପରେ, ତାଙ୍କର ସାମ୍ନାରେ ଏକ କନ୍ୟାର ରୂପରେ ସେଇ ଦେବୀ ପ୍ରକଟ ହେଲେ । ଲୀଳା ଭୂମିରେ ବିଶ୍ରାମ କରି, ଶୁଭ ଆସନରେ ବସି, ସେ ଦେବୀଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଶକ୍ତିଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ । ଲୀଳା କହିଲେ, “ହେ ଦେବୀ, ଉତ୍ତମଜନମାନେ କେବେ ଅନୁଗ୍ରହ ପାଇଁ ଅଶାନ୍ତ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ । ସୃଷ୍ଟିର ଆରମ୍ଭରେ ଏହି ପୁରାତନ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଆପଣ ନିଜେ ନିର୍ମାଣ କରିଥିଲେ ବୋଲି କୁହାଯାଏ । ତେଣୁ, ହେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଦେବୀ, ମୁଁ ନମ୍ରତାର ସହିତ ଆପଣଙ୍କୁ ପୂର୍ବ ଦିନର ଏହି ଗୁପ୍ତ ଉପଦେଶ ବିଷୟରେ ପଚାରୁଛି । ଦୟାକରି ଆମକୁ କହନ୍ତୁ, ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ଆପଣଙ୍କ କୃପାରେ ମୋର ପ୍ରଶ୍ନ ଫଳିବ ।” “ଏଠାରେ ଏକ ବିଶ୍ୱର ଦର୍ପଣ ଅଛି, ଯାହା ଆକାଶଠାରୁ ମଧ୍ୟ ପବିତ୍ର, ଯାହାର ଅଂଶ ଅନେକ କୋଟି ଯୋଜନା ଅନ୍ତର୍ଗତ । ଏହା ଅଖଣ୍ଡ, ଭାସ୍କର, କମଳ, ମୃଦୁ, ଶିତଳ ଓ ‘ଜଡ-ଚେତନ’ ନାମରେ ପରିଚିତ । ଏହା ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ ଓ ଅଲଗା କରିବାଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ । ଏହି ଦର୍ପଣରେ ସମସ୍ତେ ପ୍ରତିବିମ୍ବିତ ହୁଅନ୍ତି, ଯେଉଁମାନେ ଦିଗ, କାଳ, ଗଣନା, ଆକାଶ, ଆଲୋକ ଓ ନିୟତି ପାର କରିଯାଆନ୍ତି ।” “ହେ ମା, ଏଠାରେ ତିନି ଲୋକର ପ୍ରତିବିମ୍ବର ମହିମା ବାହାରେ ଓ ଭିତରେ ଅଛି । ଏଠି କ’ଣ କୃତ୍ରିମ, ଏବଂ କ’ଣ ସ୍ୱାଭାବିକ ? ହେ ସୁନ୍ଦରୀ, ଦୟାକରି ସତ୍ୟ କଥା କହନ୍ତୁ—ଅକୃତ୍ରିମ ସୃଷ୍ଟିର ସ୍ୱଭାବ କ’ଣ, କୃତ୍ରିମ ସୃଷ୍ଟି କ’ଣ? ଏହି ସତ୍ୟ ଆକାରେ ମୋତେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତୁ ।” “ଯେପରି ମୁଁ ଏଠାରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ, ଆପଣ ଦେବୀ ଅମ୍ବିକା ଏଠି ଉପସ୍ଥିତ, ସେପରି ଅକୃତ୍ରିମ ସୃଷ୍ଟି ମଧ୍ୟ ଅଛି, ଏହି ମୁଁ ଜାଣେ । ଯେଉଁଠାରେ ମୋ ଭର୍ତ୍ତା ବସିଛନ୍ତି, ସେଠିର ସୃଷ୍ଟି କୃତ୍ରିମ ମନେ ହୁଏ, କାରଣ ଏଠି କୌଣସି ଆକାଶ, କାଳ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଉପାଦାନ ନାହିଁ । କୃତ୍ରିମ ସୃଷ୍ଟି କଦାପି ଅକୃତ୍ରିମରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ନାହିଁ; କାରଣ ଭିନ୍ନ କାରଣରୁ ଫଳ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ନାହିଁ ।” “ଏହି ନିଶ୍ଚିତ, ହେ ଅମ୍ବିକା, ଆମେ ଦେଖୁଛୁ ଯେ ଫଳ ଏବଂ କାରଣ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭିନ୍ନ; ମାଟିରୁ ଜଳ ଆସିପାରେ ନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ମାଟିରୁ ଘଡ଼ା ହୁଏ ଓ ଘଡ଼ା ଜଳ ଧରେ । ଯେଉଁ କୌଣସି ଫଳ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଏହା ଅନେକ ସାହାୟକ କାରଣ ସହ ହୁଏ; ତଥାପି, ସେଠି ମୂଳ କାରଣର କିଛି ବିଶେଷତା ସଦା ଦେଖାଯାଏ ।” “କିନ୍ତୁ ଆପଣଙ୍କ ଭର୍ତ୍ତାଙ୍କ ସୃଷ୍ଟିରେ, ହେ ସୁନ୍ଦର-ମୁଖୀ, ଏପରି ମାଟି ଓ ଏହାଦି ଉପାଦାନ ନାହିଁ; ଏଠି ଭୂମି ଏହି ପୃଥିବୀରୁ ଉଦ୍ଭବ ହୋଇନଥିଲା । ଚେତନା ଏଠାରୁ ବିଦାୟ ନେଇଛି, ଉଡ଼ିଯାଇଛି—ତେଣୁ ଏଠି ପୃଥିବୀ କିପରି ରହିପାରିବ? ସହଯୋଗୀ କାରଣ କି, କି କାରଣ ଅଛି ଏହି ସୃଷ୍ଟିରେ?” “ଯେତେବେଳେ କାରଣ ନାହିଁ, ଯେଉଁ ଦ୍ରବ୍ୟ ସାହାୟକ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ସେଉଁଠି ସେ ପୂର୍ବ କାରଣର ଫଳ ବୋଲି ଅନୁଭବ କରାଯାଏ । ମୋ ଭର୍ତ୍ତାଙ୍କର ସେଇ ସ୍ମୃତି ଏପରି ପ୍ରକଟ ହୋଇଛି; ମୁଁ ଜାଣେ ସେଇ ସ୍ମୃତିର କାରଣ—ଏହି ସୃଷ୍ଟି ଏହାର ନିଶ୍ଚିତତା ।” “ସ୍ମୃତି ଆକାଶ ସ୍ଵଭାବର; ଯେପରି ଏହା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଆପଣଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି । ଭର୍ତ୍ତାଙ୍କ ସୃଷ୍ଟି ନିଶ୍ଚୟ ଅନୁଭୂତ ହୋଇଛି, ଏହା ଆକାଶ ସମ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ।” “ସ୍ମୃତି ଓ ଆକାଶ ମିଶି ଯେଉଁ ସୃଷ୍ଟି ଭର୍ତ୍ତା କହିଥିଲେ, ସେପରି ମୁଁ ଏହି ସୃଷ୍ଟିକୁ ଉଦାହରଣ ଭାବେ ଭାବୁଛି ।” “ଏପରି ଭାବରେ, ଆପଣଙ୍କ ଭର୍ତ୍ତାଙ୍କର ଅସତ୍ୟ ସୃଷ୍ଟି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ; ଏହିଠାରେ ମଧ୍ୟ ଏପରି ଦେଖାଯାଏ—ମୁଁ ଏହି ଦେଖୁଛି, ହେ ସୁତା ।” “ଯେପରି ଭର୍ତ୍ତାଙ୍କ ନିରାକାର ସୃଷ୍ଟିରୁ ଅନ୍ୟ ଏକ ସୃଷ୍ଟି ମାୟା ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଏଠି ମଧ୍ୟ ତେଣ୍ଡି; ଏହି ସାମ୍ବାଧିକ ବାଧା ଦୂର କରିବା ପାଇଁ ମୋତେ କହନ୍ତୁ ।” “ପୂର୍ବରୁ, ସ୍ମୃତି ମାୟା ସ୍ଵଭାବର ଥିଲା, ଏଭଳି ଏହି ସୃଷ୍ଟି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି; ଏହି ସୃଷ୍ଟି ସ୍୵ପ୍ନ ମାୟା ଭଳି ପ୍ରକାଶିତ, ଏହିପରି କୁହାଯାଏ—ଶୁଣନ୍ତୁ ।” “ଚେତନା ଆକାଶର କେଉଁଠି ଏକ ସଂସାର ମଣ୍ଡପ ଅଛି, ଯାହା ଆବରଣ ଓ ଅନାବରଣ ଆକାରର, ଆକାଶର ପଦ୍ମପତ୍ର ଭଳି ।” “ସେଠି ସେ ମେରୁ ପର୍ବତକୁ ଧରିଥିବା ପ୍ରତିମା, ଏକ ନଗରପତି, ଅତି ଶୋଭାମୟ ଶାଲଭଞ୍ଜିକା, ଚୌଦ୍ଦ ଲୋକପାଳଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଜଣେ, ତ୍ରିଗର୍ତ୍ତ ଦେଶର ରାଜା, ଏବଂ ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ଆଲୋକିତ କରୁଥିବା ଦୀପ ଭଳି ।” “ସେ ଏକ ପାହାଡ଼ ଶିଳା ଉପରେ କୋଣାରେ ପିଲାମାଟି ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ, ଅନେକ ପୁଅ, ବଡ଼, ଶାସକ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କର ନିବାସ ସ୍ଥାନ ।” “ସେ ଏକ ତାରାମଣ୍ଡଳର ଧନାଗାର, ଆକାଶର ଉପରିଭାଗରେ ଅନ୍ଧକାର, ସ୍ୱର୍ଗରେ ବସୁଥିବା ସିଦ୍ଧମଣ୍ଡଳର ଝୁଣ୍ଡ, ଏବଂ ମଚ୍ଛର ଗୁଞ୍ଜନ ।” “ସେ ଏକ କୋଣାରେ ମେଘ ମାଳିକାର ଘନ ଧୂଆଁରେ ଆବୃତ, ବାୟୁର ମାର୍ଗର ମହାବାଁଶ ଉପରେ ବସିଥିବା ଏକ ଆକାଶୀୟ ପୋକା ।” “ସେ ଦେବ, ଦାନବ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଶିଶୁମାନଙ୍କ ଖେଳ ଆଲାପରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଏବଂ ନଗର, ପୂର, ଏବଂ ଲୋକମାନଙ୍କ ବାସନା ଓ ଉପକରଣରେ ଭିଡ଼ ।” “ସେଠିର ଭୂମି ନଦୀ, ସମୁଦ୍ର ତରଙ୍ଗ ଓ ହ୍ରଦ ଦ୍ୱାରା ପରିଷ୍କୃତ, ଏବଂ ତଳାତଳ, ପୃଥିବୀ ଓ ସ୍ୱର୍ଗର ଭୋଗ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଗହ୍ୱର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ।” “ସେଠି ଏକ କୋଣାର ଗହ୍ୱରରେ, ପାହାଡ଼ ଶିଳା ଉପରେ, ପାହାଡ଼ ଗ୍ରାମର ଏକ ଛୋଟ ଗଡ଼ିଅଛି ।” “ଏହି ସ୍ଥାନ ନଦୀ, ପାହାଡ଼ ଓ ଜଙ୍ଗଲରେ ଘେରାଯାଇଥିଲା, ଏଠି ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣ ନିତ୍ୟ ତାଙ୍କ ଜନାନୀ ଓ ପୁତ୍ରମାନଙ୍କ ସହ ବସୁଥିଲେ; ସେ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟବାନ୍, ଗାଁଠି, ଦୁଧ ଓ ଗୋଧନ ଅଧିକ, ରାଜାଙ୍କ ଭୟରୁ ମୁକ୍ତ, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଅତିଥି ସ୍ନେହୀ ଓ ଧର୍ମପରାୟଣ ।” “ଧନ, ରୂପ, ବୟସ, କର୍ମ, ଶିକ୍ଷା ଓ ବିଭବରେ ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତି ବସିଷ୍ଠ ସମାନ ହୋଇପାରିବେ, କିନ୍ତୁ ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ଚେତନା ନଥିବେ ।” “ତାଙ୍କ ନାମ ବସିଷ୍ଠ ଥିଲା; ତାଙ୍କ ଜନାନୀ ନାମ ଇନ୍ଦୁସୁନ୍ଦରୀ, କିନ୍ତୁ ପୃଥିବୀ ଓ ସ୍ୱର୍ଗରେ ସେ ଅରୁନ୍ଧତୀ ଭାବେ ପରିଚିତ ।” “ଧନ, ରୂପ, ବୟସ, କର୍ମ, ଶିକ୍ଷା ଓ ବିଭବରେ ସେ ମଧ୍ୟ ଅରୁନ୍ଧତୀ ସମାନ, କିନ୍ତୁ ଚେତନାର ମୂଳ ତତ୍ତ୍ୱରେ ନୁହେଁ ।” “ସେ ନିର୍ମଳ ପ୍ରେମର ଖେଳ ଚଳନାରେ ଚାଲୁଥିଲେ, ତାଙ୍କ ସୌନ୍ଦର୍ୟ ଦୀପ୍ତିମାନ; ସେ ତାଙ୍କର ସମଗ୍ର ଜଗତ, ପଦ୍ମ ଭଳି ବସିଥିଲେ ।