ରାଜାଙ୍କର ଅନୁୟାୟୀମାନେ ସମ୍ମିଳନୀ ହଲ୍ଟିକୁ ଏମିତି ଭରିଦେଇଥିଲେ, ଯେପରି ଖିଳିଥିବା ପଦ୍ମରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ହ୍ରଦକୁ ହଂସମାନେ ଭରିଦିଅନ୍ତି। ଏହି ସମୟରେ ଲୀଳା ରଜତ ସିଂହାସନ ପାଖରେ ଥିବା ଶୁଭ୍ର ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଦଣ୍ଡ ନିକଟେ ବସିଥିଲେ, ଯେପରି ଖେଳିବା ଭାବନା ଭଲପାଇବାର ମନରେ ବସିଯାଏ। ସେ ଏହି ମହଲରେ ଥିବା ସମସ୍ତ ରାଜା, ସେବକ, ବୃଦ୍ଧ, ଉତ୍ତମ ମନୁଷ୍ୟ, ବନ୍ଧୁ, ଆତ୍ମୀୟ, ନିଜ ଜନମାନେ, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଯଥାସ୍ଥିତିରେ ଦେଖିଥିଲେ। ପୂର୍ବବତ୍ ସମସ୍ତ କଥା ଦେଖି ସେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ; ଏବଂ ଯେପରି ରାଜା ଓ ରାଜ୍ୟବାସୀମାନେ ଏଠାରେ ଜୀବିତ ଅଛନ୍ତି ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ତେଣୁ ସେ ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ଶୋଭାରେ ଅଭିଭୂତ ହେଲେ। ଏଭଳି ଭାବି, "ମୋ ଦୁଃଖିତ ମନକୁ ଅନନ୍ଦ ଦେଖେଇଏ," କହି ରାଜାମାନେ ଙ୍କୁ ଇଶାରା କରି ଶିକ୍ଷା ଦେଇ, ଲୀଳା ସଭାରୁ ଉଠିଗଲେ। ସେ ଅନ୍ତଃପୁରରେ ପ୍ରବେଶ କରି, ପତିଙ୍କର ପାଖକୁ ଗଲେ, ଏବଂ ତାହାଁରେ ପୁଷ୍ପଗୁପ୍ତଙ୍କ ଶୟନକକ୍ଷରେ ପ୍ରବେଶ କରି ଚିନ୍ତା କରିବାକୁ ବସିଲେ। "ଆହା! ଏହି ମାୟା କେତେ ଅଦ୍ଭୁତ! ଆମ ସହରର ଲୋକମାନେ ବାହାରେ ଓ ମନର ଆଇନା ମଧ୍ୟରେ ଏକାଧିକ ସ୍ଥାନରେ ଅଛନ୍ତି, ଏଠାରେ ଓ ସେଠାରେ ଉପସ୍ଥିତ। ଏଠିର ପାହାଡ଼, ତାଳ, ତାମାଳ, ହିନ୍ତାଳ ଆଦି ସମସ୍ତ ଏଠି ଏମିତି ଶୋଭା ପାଇଛି, ଯେପରି ସେଠାରେ ଥିଲେ। ସତ୍ୟିକି, ଏହି ମାୟା ଦୁଇଠି ସ୍ଥାନରେ ବିସ୍ତାରିତ। ଏକ ପାହାଡ଼ କେମିତି ବାହାରେ ଓ ଆଇନା ଭିତରେ ଉଭୟ ସ୍ଥାନରେ ଅନୁଭୂତି ହୁଏ, ସେପରି ସୃଷ୍ଟି ବି ବାହାରେ ଓ ଚେତନା ଆଇନା ଭିତରେ ଅନୁଭୂତି ହୁଏ। ଏଠି କେଉଁ ସୃଷ୍ଟି ମିଥ୍ୟା, କେଉଁଟି ସତ୍ୟ? ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ ମୋର ମନରେ ଉଠିଛି। ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସନ୍ଦେହକୁ ନିବେଦନ କରି, ମୁଁ ସରସ୍ୱତୀ ଦେବୀଙ୍କୁ ପୂଜା କରି ପ୍ରଶ୍ନ କରିଛି।" ଏପରି ନିଶ୍ଚୟ କରି, ସେ ସେଇ ଦେବୀଙ୍କୁ ପୂଜା କଲେ, ଏବଂ ଦେଖିଲେ ଯେ, ଦେବୀ ଏକ କନ୍ୟାର ରୂପେ ପ୍ରକଟ ହେଲେ। ମାଂଗଳିକ ଭାବେ ଦେବୀ ସାମ୍ନାରେ ବସି, ଭୂମିରେ ଅବସ୍ଥିତ ଲୀଳା ସେଇ ପରମଶକ୍ତିକୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ। "ହେ ଦେବୀ, ଉତ୍ତମ ଲୋକେ କେବେ ଦୟା କରିବା ପାଇଁ ଅଶାନ୍ତ ହୁଏନାହାନ୍ତି। ସୃଷ୍ଟିର ଆରମ୍ଭରେ ଆପଣେ ଏହି ପୁରାତନ ବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ସ୍ଥାପିତ କରିଥିଲେ। ତେଣୁ, ହେ ପରାଦେବୀ, ମୁଁ ନମ୍ରତାର ସହିତ ପୂର୍ବରୁ ଥିବା ଏହି ବିଷୟକୁ ପଚାରୁଛି। ଦୟାକରି କହନ୍ତୁ—ନିଶ୍ଚୟ ଆପଣଙ୍କ କୃପାରେ ମୋର ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତର ମିଳିବ।" "ଏହି ସଂସାରର ଏକ ଆଇନା ଅଛି, ଯାହା ଆକାଶଠାରୁ ମଧ୍ୟ ସଫା; ଏହି ଆଇନାର ଅନେକ କୋଟି ଯୋଜନା ଆକାର ଅଛି। ଏହା ଅଖଣ୍ଡ, ମୃଦୁ, ସ୍ନିଗ୍ଧ, ଶୀତଳ, ଏବଂ 'ଜଡ-ଚେତନ' ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଏହି ଆଇନାରେ ସମସ୍ତେ ପ୍ରତିବିମ୍ବିତ ହୁଅନ୍ତି, ଯେଉଁମାନେ ଦିଗ, କାଳ, ଗଣନା, ଅବକାଶ, ଆଲୋକ, ନିୟତି ଆଦିକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିଛନ୍ତି।" "ହେ ମା, ଏହି ତିନି ଲୋକର ପ୍ରତିବିମ୍ବର ମହିମା ଏଠି ଓ ସେଠି ଉଭୟ ସ୍ଥାନରେ ଅଛି; ଏଠି କ'ଣ କୃତ୍ରିମ ଓ କ'ଣ ସ୍ୱାଭାବିକ? ଏହି ଅକୃତ୍ରିମ ସୃଷ୍ଟିର ସ୍ୱରୂପ କ'ଣ, କୃତ୍ରିମର ସ୍ୱରୂପ କ'ଣ, ଏହି ସତ୍ୟକୁ ମୋତେ ଖୋଲି କହନ୍ତୁ।" "ମୁଁ ଯେପରି ଏଠି ଦଣ୍ଡାୟମାନ, ଆପଣେ ମା ଅମ୍ବିକା ଉପସ୍ଥିତ, ସେପରି ଏହି ଅକୃତ୍ରିମ ସୃଷ୍ଟି ମଧ୍ୟ ଅଛି—ଏହି ମୁଁ ଜାଣିଛି। ଯେଉଁଠି ମୋ ପତି ଅଛନ୍ତି, ସେଠିର ସୃଷ୍ଟି କୃତ୍ରିମ; କାରଣ, ସେଠାରେ ଦିଗ, ସମୟ ଓ ଏହିପରି ଯାହା କିଛି ନାହିଁ। କୃତ୍ରିମ ସୃଷ୍ଟି କେବେ ଅକୃତ୍ରିମରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏନାହିଁ; କାରଣ, ଅସଦୃଶ କାରଣରୁ କେବେ ଫଳ ନିସ୍ପନ୍ନ ହୁଏନାହିଁ।" "ଅମ୍ବିକା, ଆମେ ଦେଖୁଛୁ ଫଳ କାରଣରୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭିନ୍ନ; ମାଟିରୁ ପାଣି ଆସେନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ମାଟିରୁ ଘଡ଼ ତିଆରି ହୁଏ, ଯାହା ପାଣି ଧରିବା ପାତ୍ର। ଯେଉଁ ଫଳ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ସେ କ୍ଷୁଦ୍ର କାରଣମାନଙ୍କ ସହଯୋଗରେ ହୁଏ; ତଥାପି, ମୂଳ କାରଣର ବିଶେଷତା ସେଠି ଦେଖାଯାଏ।" "କିନ୍ତୁ, ତୁମ ପତିଙ୍କ ସୃଷ୍ଟିରେ ପୃଥିବୀ ଓ ଏହିପରି କୌଣସି କାରଣ ନାହିଁ; ସେଠିର ପୃଥିବୀ ଏହି ପୃଥିବୀରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇନାହିଁ। ଚେତନା ଏଠାରୁ ଚାଲିଯାଇଛି; ତେଣୁ ଏଠି ପୃଥିବୀ କିପରି ଅଛି? କୌଣସି ସହଯୋଗୀ କାରଣ, କିମ୍ବା କୌଣସି ମୂଳ କାରଣ ଏଠି ଅଛି କି?" "କାରଣ ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଯେଉଁ ପ୍ରଭାବ ଉପକାରକ ଦ୍ୱାରା ଆସେ, ସେଉଁଟି ପୂର୍ବ କାରଣର ଫଳ ବୋଲି ସମସ୍ତେ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି। ମୋ ପତିଙ୍କ ମନର ସେଇ ସ୍ମୃତି ଏପରି ଉପସ୍ଥିତ ହୋଇଛି; ଏବଂ ମୁଁ ଜାଣିଛି ଏହାର କାରଣ—ଏହି ସୃଷ୍ଟି ଏହାର ନିଶ୍ଚୟ।" "ସ୍ମୃତି ଆକାଶ ସ୍ୱରୂପ; ଯେପରି ଏହା ଉପସ୍ଥିତ, ତେପରି ତୁମ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ। ପତିଙ୍କ ସୃଷ୍ଟି ଅନୁଭୂତ ହେଲା, ଏହା ଆକାଶ ପରି ଶକ୍ତିଶାଳୀ। ସ୍ମୃତି ଓ ଆକାଶ ମିଶି ଯେଉଁ ସୃଷ୍ଟି ମୋ ପତି କହିଥିଲେ, ମୁଁ ଏଠିର ସୃଷ୍ଟିକୁ ମଧ୍ୟ ଏହାର ଉଦାହରଣ ଭାବେ ଭାବୁଛି।" "ତେଣୁ, ତୁମ ପତିଙ୍କ ଅସତ୍ୟ ସୃଷ୍ଟି ଚମକିଉଠେ; ଏଠିର ସୃଷ୍ଟି ମଧ୍ୟ ସେପରି ଦେଖାଯାଏ—ମୁଁ ଏହି ଦେଖୁଛି, ହେ ଶିଶୁ। ଯେପରି ଆକାରହୀନ ପତିଙ୍କ ସୃଷ୍ଟିଠାରୁ ଅନ୍ୟ ଏକ ମାୟାମୟ ସୃଷ୍ଟି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଏଠି ମଧ୍ୟ ତେଣୁ—ଏହି ସଂସାର ଭିତି ଦୂର କରିବା ପାଇଁ ମୋତେ କହ।" "ପୂର୍ବରୁ ସ୍ମୃତି ମାୟାମୟ ଥିଲା, ଏହିପରି ଏହି ସୃଷ୍ଟି ଉପସ୍ଥିତ ହେଲା; ଏହା ସ୍୵ପ୍ନ ମାୟା ପରି ଦେଖାଯାଏ, ଏହିପରି କୁହାଯାଏ—ଶୁଣ।" "ଚେତନା ଆକାଶରେ କେଉଁଠି ଏକ ସଂସାର ମଣ୍ଡପ ଅଛି, ଯାହା ଆବରଣ ଓ ଉନ୍ମୋଚନ ରୂପରେ ଅଛି, ଏକ ଆକାଶଜ ପଦ୍ମପତ୍ର ପରି।" "ସେଉଁଠି, ସେ ମେରୁ ପର୍ବତକୁ ଧରିଥିବା ମୂର୍ତ୍ତି ପରି, ଏକ ସହରପତି, ଶୋଭାମୟ ଶାଳଭଞ୍ଜିକା, ଚୌଦ୍ଦ ଲୋକପାଳମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଗୋଟିଏ, ତ୍ରିଗର୍ତ୍ତ ଦେଶର ରାଜା, ଏବଂ ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ଆଲୋକିତ କରୁଥିବା ଦୀପ ପରି।" "ସେ ଏକ ପାହାଡ଼ର ପାଶେ ପିଲାପୋକ ଛାଡ଼ିଥିବା ପର୍ବତଶିଳା ପରି, ଅନେକ ପୁଅ, ବୃଦ୍ଧ, ରାଜା ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ନିବାସସ୍ଥାନ।" "ସେ ନକ୍ଷତ୍ରମାଳାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଧନାଗାର ପରି, ଉପର ଆକାଶରେ ଅନ୍ଧକାର, ସ୍ୱର୍ଗରେ ବସିଥିବା ସିଦ୍ଧମନ୍ଦଳୀମାନଙ୍କ ମହୁମହୁ ଧ୍ୱନି, ଏବଂ ମାଛମାଛିର ଗୁଞ୍ଜନ।