ଲୀଳା ନିଜ ପତିଙ୍କ ସିଂହାସନ ପାଖରେ ଦଢ଼ିଏ ଦଉଁଡ଼ି ଦରବାରରେ ଉପସ୍ଥିତ ହେଉଛନ୍ତି, ସେଠାରେ ରାଜପୁରୁଷମାନେ, ମନ୍ତ୍ରୀମଣ୍ଡଳୀ ଓ ସମସ୍ତ ସଭ୍ୟଙ୍କୁ ଦେଖିବା ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଛନ୍ତି। ସେ ଭାବିଲେ—"ମୁଁ ଯଦି ଏହି ଭାବରେ ସିଂହାସନ ପାଖରେ ଦଉଁଡ଼ି ଦରବାର ଦେଖିପାରିବି, ତେବେ ମୋର ଜୀବନ ରହିବ; ନହିଁଲେ ମୁଁ ରହିପାରିବି ନାହିଁ।" ଲୀଳାଙ୍କ ଏହି ଉଚ୍ଚାରଣ ସହିତେ, ରାଜଭୃତ୍ୟମାନେ ନିଜ-ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଜାଗୃତ ଓ ସଚେତନ ହେଇ ସମସ୍ତ କାମରେ ଲାଗିଗଲେ। ଦ୍ୱାରପାଳମାନେ ପାଳିକ୍ରମେ ନଗରବାସୀ, ସଭ୍ୟ ଓ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେଂକୁ ଡାକିବାକୁ ଯାଇଲେ, ସୂର୍ଯ୍ୟକିରଣ ଭଳି ସମସ୍ତ ଭୂମିକୁ ଆଲୋକିତ କରିଦେଲେ। ଭକ୍ତିଶୀଳ ଦାସମାନେ ଦରବାର ମଣ୍ଡପକୁ ପରିଷ୍କାର କରିବାରେ ଲାଗିଗଲେ, ମାନେ ଶରତ୍କାଳରେ ଆକାଶ ମେଘମୁକ୍ତ ହେଉଥିବା ପରି। ଦରବାର ଚାରିପାଖରେ ଜଳର ଅନ୍ଧକାର ଦୂର କରିଥିବା ଦୀପମାଳା ଶୋଭା ପାଉଥିଲା, ଯେଉଁଠାରେ ତାରାମାଳା ମାନେ ମଣ୍ଡପକୁ ଅବତରିଛନ୍ତି ବୋଲି ଲାଗୁଥିଲା। ନାଗରିକମାନେ ଦରବାର ଚତୁର୍ଦ୍ଦିକରେ ଏମିତି ଭିଡ଼ କରିଥିଲେ, ଯେପରି ନିମିଷ୍ଟ ପ୍ରଳୟ ପରେ ସୃଷ୍ଟିର ଆରମ୍ଭରେ ଶୁଷ୍କ ସମୁଦ୍ରତଳ ଜଳରେ ପୂରିଯାଏ। ମନ୍ତ୍ରୀ ଓ ଉଚ୍ଚପଦସ୍ଥମାନେ ନିଜ-ନିଜ ସ୍ଥାନକୁ ଫେରିଗଲେ, ଯେପରି ତିନି ଲୋକ ପୁନଃସ୍ଥାପିତ ହେଲେ ବିଶ୍ୱପାଳମାନେ ନିଜ ଆଶ୍ରୟକୁ ଯାଆନ୍ତି। ମଲୟ ପର୍ବତରୁ ଶୀତଳ ବାତାସ ଫୁଙ୍କିଲା, ଯାହାରେ ଚିତ୍ରିତ କପୂର ଓ ମଲୟଜ ଫୁଲର ଗନ୍ଧ ମିଶିଥିଲା। ଦ୍ୱାରପାଳମାନେ ଧଳା ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି, ପ୍ରବେଶଦ୍ୱାରରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଥିଲେ, ଯେପରି ପର୍ବତଶୃଙ୍ଗରେ ମେଘର ଶାରି ରହି ସୂର୍ଯ୍ୟତାପ ଓ ବର୍ଷାର ଶବ୍ଦ ଶମିତ କରେ। ଫୁଲର ଗୁଛ ଆଲୋକରେ ଅନ୍ଧକାର ଦୂର କରି ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଥିଲା, ଯେପରି ତାରାମାଳା ବାୟୁ ଓ ମେଘରେ ଚିଖୁଟି ହୋଇଯାଏ। ରାଜାଙ୍କ ଅନୁଗତମାନେ ଦରବାର ମଣ୍ଡପକୁ ଭରିଦେଇଥିଲେ, ଯେପରି ପଦ୍ମରେ ଆବୃତ ହ୍ରଦକୁ ହନ୍ସମାନେ ଭରିଦେଉଛନ୍ତି। ଲୀଳା ସୁନାର ଦଣ୍ଡ ନିକଟରେ ସିଂହାସନ ପାଖରେ ବସିଥିଲେ, ଯେପରି ଲୀଳା ମନରେ କାମର ଶୃଙ୍ଗାର ଭାବରେ ବସିଯାଏ। ସେ ସମସ୍ତ ରାଜା, ପରିଚାରକ, ବୃଦ୍ଧ, ସଜ୍ଜନ, ବନ୍ଧୁ, ଦାସ, ହିତେଷୀ, ଆତ୍ମୀୟ, ଓ ନିଜ ଜନଙ୍କୁ ଯଥାର୍ଥ ଦେଖିପାରିଲେ। ସମସ୍ତ କିଛି ପୂର୍ବବତ ଦେଖି ତାଙ୍କ ମନ ଅତିଆନନ୍ଦରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲା, ଏବଂ ରାଜା ଓ ପ୍ରଜା ସମସ୍ତେ ବଞ୍ଚିଥିବା ଶୁଣି ସେ ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି ଶୋଭା ବିକାଶ କଲେ। ଏପରି ଭାବି, "ମୋ ଦୁଃଖିତ ମନକୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଉଛି," ଏବଂ ରାଜାଙ୍କୁ ଇଙ୍ଗিত ଦେଇ, ସେ ସଭାରୁ ଉଠିଲେ। ଅନ୍ତଃପୁରକୁ ପ୍ରବେଶ କରି, ପତିଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ, ଏବଂ ପୁଷ୍ପଗୁପ୍ତଙ୍କ ଚମ୍ବରରେ ପ୍ରବେଶ କରି ଚିନ୍ତା କରିଲେ— "ହା! କେତେ ଅଦ୍ଭୁତ ଏହି ମାୟା! ଏହି ନଗରବାସୀମାନେ ଆମ ସ୍ମୃତିର ଆଇନାର ଭିତରେ ଓ ବାହାରେ ଉପସ୍ଥିତ ଦେଖାଯାଉଛନ୍ତି, ଏଠି ଓ ସେଠି ଉଭୟ ଅନୁଭୂତି ହେଉଛି। ଏଠିର ପାଳମ୍ୟ, ତମାଳ, ହିନ୍ତାଳ ପର୍ବତମାନେ ଓଠି ପରି ଅଲଙ୍କୃତ ଅଛନ୍ତି; ଏହି ମାୟା ଦୁଇଠାଏ ବିସ୍ତୃତ। ଯେପରି ଏକ ପର୍ବତ ଆଇନାରେ ଓ ବାହାରେ ଦୁଇଠାଏ ଦେଖାଯାଏ, ତେଣୁ ଏହି ସୃଷ୍ଟି ମଧ୍ୟ ଚେତନା ଆଇନାରେ ଓ ବାହାରେ ଅନୁଭୂତ।" "ଏଠି କେଉଁଟି ସୃଷ୍ଟି ମାୟା ଓ କେଉଁଟି ସତ୍ୟ? ଏହି ଉଚ୍ଚ ନିଶ୍ଚୟ ପାଇଁ ମୁଁ ସରସ୍ୱତୀ ଦେବୀଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କରିବି।" ଏପରି ଧ୍ୟାନ କରି, ସେ ସମୟରେ ଦେବୀଙ୍କୁ ପୂଜା କଲେ, ଏବଂ ଦେଖିଲେ ଦେବୀ ଏକ କନ୍ୟା ରୂପେ ପ୍ରକାଶିତ ହେଲେ। ଶୁଭ ଆସନରେ ବସି, ଭୂମିରେ ଅବସ୍ଥିତ ଥିବା ଲୀଳା ଦେବୀଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ— "ହେ ଦେବୀ, ମହାନ ଲୋକମାନେ କାହାକୁ ଦୟା କରିବା ପାଇଁ ଅଶାନ୍ତ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ; ସୃଷ୍ଟିର ଆରମ୍ଭରେ ଏହି ପ୍ରାଚୀନ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଆପଣିଏ ନିର୍ମାଣ କରିଥିଲେ। ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ ନମ୍ରତା ସହିତ ପଚାରୁଛି—ଦୟାକରି ଏହାର ଉତ୍ତର ଦିଅନ୍ତୁ; ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଆପଣଙ୍କ କୃପାରେ ମୋର ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହେବ।" "ବିଶ୍ୱର ଏକ ଆଇନା ଅଛି, ଯାହା ଆକାଶଠାରୁ ଅଧିକ ପବିତ୍ର, ଯାହାର ଅଂଶ କୋଟି କୋଟି ଯୋଜନା ଆକଳନରେ ଅସମ୍ଭବ। ଏହା ଅଖଣ୍ଡ, ଦୃଢ଼, କୋମଳ, ଚିକ୍କଣ ଓ ଶୀତଳ; ଏହାକୁ 'ଜଡ-ଚେତନ' ନାମରେ ଜଣାଯାଏ, ଏହା ଅଖଣ୍ଡ ଓ ଅଲଗା କରିହେବା ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ।" "ଏହି ଆଇନାରେ ସମସ୍ତେ ପ୍ରତିବିମ୍ବିତ ହୁଅନ୍ତି, ଯେଉଁମାନେ ଦିଗ, କାଳ, ଗଣନା, ଦେଶ, ଆଲୋକ, ଓ ନିୟତିକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିଛନ୍ତି। ମା, ତିନି ଲୋକର ଏହି ପ୍ରତିବିମ୍ବର ମହିମା ବାହାରେ ଓ ଭିତରେ ଉପସ୍ଥିତ; ଏଠି କ'ଣ କୃତ୍ରିମ ଓ କ'ଣ ସ୍ୱାଭାବିକ?" "ହେ ସୁନ୍ଦରି, ତୁମେ ଏହା ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ କହ; ଅକୃତ୍ରିମ ସୃଷ୍ଟିର ସ୍ୱଭାବ କ'ଣ, କୃତ୍ରିମ ସୃଷ୍ଟିର ସ୍ୱଭାବ କ'ଣ? ଏହି ଯଥାର୍ଥ ରୂପେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କର।" "ଯେପରି ମୁଁ ଏଠି ଦଢ଼ିଏ, ଏବଂ ଆପଣ ଦେବୀ ଅମ୍ବିକା ଏଠି ଅଛନ୍ତି, ସେପରି ଅକୃତ୍ରିମ ସୃଷ୍ଟି ମଧ୍ୟ ଅଛି—ଏହି ମୁଁ ଜାଣେ।" "ଯେଉଁଠି ଏବେ ମୋ ପତି ଅଛନ୍ତି, ସେଠିର ସୃଷ୍ଟି କୃତ୍ରିମ ମନେ ହୁଏ, କାରଣ ଏଠି ଦେଶ, କାଳ ଓ ଅନ୍ୟ ଅଂଶ ନାହିଁ।" "ଏକ କୃତ୍ରିମ ସୃଷ୍ଟି କେବେ ଅକୃତ୍ରିମରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ନାହିଁ; କାରଣ ଏକ ପ୍ରଭାବ କେବେ ଅସଦୃଶ କାରଣରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ନାହିଁ।" "ଅମ୍ବିକା, ଆମେ ଦେଖୁଛୁ ଯେ ପ୍ରଭାବ ତାହାର କାରଣରୁ ଭିନ୍ନ; ମାଟିରୁ ଜଳ ଆସିପାରେ ନାହିଁ, ତେବେ ମାଟିରୁ ମାଟିର ଘଡ଼ା ତିଆରି ହୁଏ ଓ ତାହାର ଉପଯୋଗ ହୁଏ।" "ଯେଉଁ ପ୍ରଭାବ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ସେ ସହଯୋଗୀ କାରଣମାନଙ୍କ ସାହାଯ୍ୟରେ ହୁଏ; ତଥାପି, ତାହିଁରେ ପ୍ରଧାନ କାରଣର ଏକ ବିଶେଷତା ଦେଖାଯାଏ।" "କିନ୍ତୁ ତୁମ ପତିଙ୍କ ସୃଷ୍ଟିରେ, ହେ ସୁନ୍ଦରୀ, ମାଟି ପ୍ରଭୃତି କୌଣସି କାରଣ ନାହିଁ; ସେଠିର ଭୂମି ଏହି ପୃଥିବୀରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇନାହିଁ।