ଲୀଳା ଦୁଃଖରେ ଭାସି ଯାଉଥିବାବେଳେ ସେ ଶୁଦ୍ଧ ଜ୍ଞାନ ଶକ୍ତି ଦେବୀ ଜ୍ଞାପ୍ତିଙ୍କୁ ଡାକିଲେ। ଦେବୀ ଜ୍ଞାପ୍ତି ଉପସ୍ଥିତ ହେବା ସହ ସ୍ନେହପୂର୍ଣ୍ଣ କଣ୍ଠରେ ପଚାରିଲେ, "ମୁଁ କି ତୁମ ମନେ ପଡ଼ିଛି, ଜଣେ ଶିଶୁ? କାହିଁକି ତୁମେ ଏତେ ଦୁଃଖିତ? ଏହି ସଂସାରରେ ମୃଗମରୀଚିକା ପରି ମାୟା ଦେଖାଯାଏ, ଏହା ସବୁ ଅନର୍ଥକ।" ଲୀଳା ଦୁଃଖରେ କହିଲେ, "ମା, ମୋ ସ୍ୱାମୀ କେଉଁଠି? ସେ କ’ଣ କରୁଛନ୍ତି? ସେ କେମିତି ଦେଖାଯାନ୍ତି? ମୋତେ ସେଠାକୁ ନେଉ, ମୁଁ ଏକା ରହିପାରିବିନାହିଁ।" ତେବେ ଜ୍ଞାପ୍ତି ଦେବୀ କହିଲେ, "ମନ ଆକାଶ, ଚେତନା ଆକାଶ ଓ ଭୌତିକ ଆକାଶ—ଏଇ ତିନିଟି ଅଛି; ଏହାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଚେତନା ଆକାଶ ସବୁଠାରୁ ସୂକ୍ଷ୍ମ, ହେ ସୁନ୍ଦରୀ। ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତ୍ ବାସ୍ତବରେ ଶୂନ୍ୟ, ଏଠିରେ ‘ମୁଁ’ ଓ ‘ତୁମେ’ ବେଦାଭାସ ମାତ୍ର, ଦ୍ରଷ୍ଟା ପ୍ରତିତିର ରୂପ, ଏହାର କୌଣସି ସତ୍ତା ନାହିଁ। ଏହି ସଂସାର କଳ୍ପିତ, ଦେଖାଯାଉଥିବା ଚିତ୍ତର ଭାସ୍କର୍ୟ; ଏହିରେ କୌଣସି ଆକାଶିକ ମାପ କିମ୍ବା ବାସ୍ତବ ଅନ୍ତର୍ଗତ ନାହିଁ। ଯାହାର ସ୍ୱରୂପ ହେଉଛି ଚେତନା ଆକାଶ, ତାହାକୁ ଏକତା ଭାବନା ଦ୍ୱାରା ତ୍ୱରିତ ଅନୁଭୂତି ଓ ଦର୍ଶନ ହୁଏ, ଯଦିଓ ତାହା ବାସ୍ତବରେ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନାହିଁ। ଯେତେବେଳେ ଏକ ସ୍ଥାନରୁ ଅନ୍ୟ ସ୍ଥାନକୁ ଯିବା ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟସ୍ଥ ଅବସ୍ଥାରେ ଚେତନା ଅଟୁଟ ରହେ, ହେ ସୁନ୍ଦରୀ, ଏହି ହେଉଛି ଚେତନା ଆକାଶ। ଯଦି ସମସ୍ତ ଧାରଣା ଓ ଇଚ୍ଛାଗୁଡ଼ିକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ନିର୍ମୂଳ କରିପାର, ତେବେ ସେଇ ପରମ ପଦ ଅବଶ୍ୟ ଅନୁଭବ କରିପାରିବ। ଏହା କେବଳ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅନସ୍ତିତ୍ୱର ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରାପ୍ତ; ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଉପାୟ ନାହିଁ। ମୋ ଦୟା ଦ୍ୱାରା ତୁମେ ଏହି ପଦକୁ ଶୀଘ୍ର ଅପେକ୍ଷା ପହଞ୍ଚିବ, ହେ ସୁନ୍ଦରୀ।" ଏପରି କହି ଦେବୀ ତାଙ୍କ ଦିବ୍ୟ ନିବାସକୁ ଚାଲିଗଲେ। ଲୀଳା ଅବ୍ୟାସରହିତ, ଚିନ୍ତାଶୂନ୍ୟ ସମାଧିରେ ଲୀନ ହେଲେ। କିଛି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ସେ ତାଙ୍କର ଦେହ ଓ ଅନ୍ତଃକରଣ ଶୂକ୍ଷ୍ମ ଶରୀର ଛାଡ଼ିଦେଲେ, ଏକ ପକ୍ଷୀ ନିଜ ଘଉଁ ଛାଡ଼ି ଆକାଶକୁ ଉଡ଼ିଯିବାପରି। ସେଠାରେ ସେ ନିଜ ସ୍ୱାମୀ, ଭୂମିର ରକ୍ଷକଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ସେଇ ରାଜସଭାରେ ଅନେକ ରାଜାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ। ସେ ସିଂହାସନରେ ବସିଥିଲେ, ‘ଜୟ! ଦୀର୍ଘାୟୁ!’ ଧ୍ୱନିରେ ପ୍ରଶଂସିତ ହେଉଥିଲେ, ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ସଭାର କାର୍ଯ୍ୟରେ ନିମଗ୍ନ ଥିଲେ। ରାଜମହଳ ବିଭିନ୍ନ ପତାକାମାଳାରେ ଶୋଭିତ, ପୂର୍ବ ଦ୍ୱାରେ ଅନେକ ଋଷି, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ଦର୍ଶନିକ ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ। ଦକ୍ଷିଣ ଦ୍ୱାରେ ସଂଖ୍ୟାହୀନ ନାରୀମାନେ, ପଶ୍ଚିମ ଦ୍ୱାରେ ଅନେକ ରାଜା ଓ ମହାପୁରୁଷମାନେ ଥିଲେ। ଉତ୍ତର ଦ୍ୱାରେ ରଥ, ହାତୀ, ଘୋଡ଼ାର ଭୀଡ଼, ଦକ୍ଷିଣ ମାର୍ଗର ଦାୟିତ୍ୱ ଏକ ବିଶ୍ବାସପାତ୍ର ମନ୍ତ୍ରୀ ଉଠାଇଥିଲେ। ପୂର୍ବ ଅଞ୍ଚଳର କାର୍ଯ୍ୟ କର୍ଣ୍ଣାଟର ଶାସକ ଦେଖୁଥିଲେ, ଉତ୍ତର ସୀମା ସଉରାଷ୍ଟ୍ରର ରାଜା ଦ୍ୱାରା ପାଳିତ ହେଉଥିଲା। ପଶ୍ଚିମ ଅଞ୍ଚଳ ମାଳବ ରାଜା ଶାସନ କରୁଥିଲେ, ଦକ୍ଷିଣ ସମୁଦ୍ରତଟ ଲଙ୍କାର ଦୂତମାନେ ଦ୍ୱାରା ସଜିଥିଲା। ପୂର୍ବ ସମୁଦ୍ରତଟ ସେଉଁଠି ମହେନ୍ଦ୍ର ଋଷି ଦ୍ୱାରା ଆକାଶ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବର୍ଣ୍ଣିତ, ଉତ୍ତର ସମୁଦ୍ରତଟ ଦୂତମାନେ ଅଦ୍ଭୁତ ଭାବରେ ବିବର୍ଣ୍ଣନା କରୁଥିଲେ। ପଶ୍ଚିମ ତଟରେ, ସୂର୍ଯ୍ୟାସ୍ତର ସ୍ଥାନରେ, ପ୍ରାଚୀନ ରାଜମହଳ ଅନେକ ରାଜା ଓ ତାଙ୍କ ସମ୍ପ୍ରଦାୟରେ ଭରିଥିଲା। ଯଜ୍ଞ ମଣ୍ଡପକୁ ଯିବା ରାସ୍ତା ଭାରି ତାଳ, ଶଙ୍ଖ, ମୃଦଙ୍ଗ ଓ ଗାନର ରବେ ଗଞ୍ଜିଉଠିଲା; ଗୁହା ମାନେ କବି ଓ ଗାୟକଙ୍କ ହର୍ଷ ଧ୍ୱନିରେ ଗଞ୍ଜିଉଠିଲା। ଆକାଶ ଗୀତ, ବାଦ୍ୟର ଧ୍ୱନିରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ; ଘୋଡ଼ା, ହାତୀ, ରଥର ଧୂଳି ମେଘପରି ଚାରିପଟେ ଛାଇଯାଇଥିଲା। ପାହାଡ଼ ଫୁଲ, କର୍ପୂର ଓ ଧୂପର ଗନ୍ଧରେ ମହକିଉଠିଲା; ସମସ୍ତ ରାଜ୍ୟର ଶାସନ ନିୟମ ଏଠାରେ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ହୋଇଥିଲା। ସଭା କର୍ପୂର ଓ ସାଗର ଫେନ ପରି ଧଳା ପୋଶାକ ପିନ୍ଧିଥିବା ପରିଚାରକମାନେ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ; ଏହାର ଦ୍ୟୁତି ପୃଥିବୀ ଓ ଆକାଶ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ଦୀପ୍ତିମାନ ଦଣ୍ଡପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା, ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ମଧ୍ୟ ଅତିକ୍ରମ କରୁଥିଲା। ରାଜା ମହାନ କାର୍ଯ୍ୟରେ ବ୍ୟସ୍ତ, ଅନେକ ନଗର ତିଆରି ପାଇଁ ଶିଳ୍ପୀମାନେ ଚାରିପଟେ ଲାଗିଥିଲେ। ଏହି ଦିବ୍ୟ, ଆକାଶ ଗଢ଼ିତ ଅଦ୍ଭୁତ ସଭା ମେଘମାଳା ପରି ଆକାଶରୁ ଅବତରିତ ହେଲା। ଏହା ଚାଲିଯିବା ବେଳେ କେହି ଏହାକୁ ଦେଖିପାରିଲେନି, କାରଣ ଏହା ଅନ୍ୟର ଚିନ୍ତାର ଫଳ। ସ୍ୱପ୍ନରେ ଦେଖାଯାଉଥିବା ନାରୀ ପରି, କିମ୍ବା ନିଜ ସହର ମଧ୍ୟରେ ରହିଲେ ଯେପରି ଦେଖାଯାଏନାହିଁ, ସେମାନେ ଲୀଳାଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଆଗକୁ ଯାଉଥିବା ଦେଖିପାରିଲେନି। ଲୀଳା ତାଙ୍କଠାରେ ପୂର୍ବରୁ ଯେଉଁମାନେ ଗଲେ, ସେମାନଙ୍କୁ ରାଜା ଅନ୍ୟ ନଗରକୁ ପହଞ୍ଚି ଯେପରି ଦେଖନ୍ତି, ସେପରି ଦେଖିଲେ। ସେ ପୂର୍ବର ଦେଖାଯାଉଥିବା ପିଲା, ସେଇ ଯୁବତୀ, ସେମାନେ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ, ସେମାନେ ରାଜା, ପଣ୍ଡିତ, ସମ୍ବନ୍ଧୀ, ଦାସ-ଦାସୀ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ। ତା’ପରେ ସେ ଅନ୍ୟ ନୂତନ ପଣ୍ଡିତ, ମିତ୍ର, କର୍ମଚାରୀ ଓ ନାଗରିକମାନେ ମଧ୍ୟ ଦେଖିଲେ। ସେ ଦିନମଧ୍ୟାନ, ତାପରେ ଆତିତ୍ୟ ଦିଗ, ଆକାଶରେ ଚନ୍ଦ୍ର-ସୂର୍ଯ୍ୟ, ମେଘ, ଜଳ ଓ ପବନର ଧ୍ୱନି ଦେଖିଲେ। ପୃଥିବୀ ଝିଲି, ନଦୀ, ପାହାଡ଼, ନଗର, ଗ୍ରାମ, ବନ ଓ ଅନେକ ନଗର-ଗ୍ରାମ ଭିତରେ ଶୋଭିତ ଥିଲା। ସେ ଦେଖିଲେ ରାଜା, ଯାହା ଦୁଇ ଆଠ ବର୍ଷର, ପୂର୍ବ ଜରାରୁ ମୁକ୍ତ, ପୂର୍ବ ଲୋକମାନେ ଓ ସମସ୍ତ ଗ୍ରାମବାସୀ ମଧ୍ୟ ପୂର୍ବପରି ଅଛନ୍ତି। ଏହି ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଦେଖି ଲୀଳା ଭୟ ଓ ଚିନ୍ତାରେ ଭରିଗଲେ, "ଏହି ସହରର ସମସ୍ତ ଲୋକ ଦୁଃଖ ଭୋଗି ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଛନ୍ତି," ବୋଲି ଭାବିଲେ। ତା’ପରେ ସେ ଆତ୍ମସ୍ଥିତିକୁ ପୁନଃ ପ୍ରାପ୍ତ କରି ନିଜ ପୂର୍ବବତ୍ ଅନ୍ତଃପୁରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ଏବଂ ମଧ୍ୟରାତ୍ରିରେ ସମସ୍ତ କଥା ପୂର୍ବପରି ଦେଖିଲେ। ତାଙ୍କ ସ୍ୱାମୀକୁ ଏକ ଶବ ରୂପେ, ଫୁଲ ଦ୍ୱାରା ଢାକାଯାଇଥିବା ଦେଖିଲେ, ପରିଚାରକମାନେ ତାଳ ଶୟନରେ ଶୁଇ ରହିଥିଲେ।