ମୃତ୍ୟୁ ଆସିବା ସହିତ, ସେ ଅନ୍ଧକାର ଓ ଅନ୍ଧତାରେ ବନ୍ଧିଗଲେ; ଏକ ଶୋଭାମୟ ଘରର ଦୀପ ଶେଷ ହେଲେ ଯେମିତି ତାହାର ଅଳଙ୍କାର ମ୍ଲାନ ହୋଇଯାଏ, ସେମିତି ସେ ଅନ୍ଧକାରରେ ଡୁବିଗଲେ। କିଛି ମହୁର୍ତ୍ତରେ, ନବଯୁବତୀ ସେଇ ଝିଅ ଦୁର୍ବଳ ଓ ନିର୍ମ୍ମଳ ହୋଇଗଲେ; ଏକ ନଦୀ ଯେମିତି ଶୁଷ୍କ ହୋଇଯାଏ, ତାହାର ଜଳ ଶେଷ ହେଲେ ଧୂଳି ଓ ନିର୍ଜଳ ହୋଇଯାଏ, ସେମିତି ସେ ମ୍ଲାନ ହେଲେ। ସେ ଶୀଘ୍ର ହିଁ କ୍ରନ୍ଦନ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ, ପୁନି ଅତି ଶୀଘ୍ର ନିର୍ବାଚିତ ହୋଇ ଚୁପ୍ଚାପ ହେଲେ, ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ଓ ଗର୍ବିତ ହୋଇ ମୃତ୍ୟୁ ସମ୍ମୁଖୀନ ଚକ୍ରବାକୀ ପକ୍ଷୀ ପରି। ଏପରି ଭୟଙ୍କର ବେଦନାରେ ଡୁବିଥିବା ବେଳେ, ଆକାଶଜନନୀ ସରସ୍ୱତୀ ତାଙ୍କୁ ଦେଖି କରୁଣାବିହ୍ୱଳ ହେଲେ; ଯେମିତି ପ୍ରଥମ ବର୍ଷା ଶୁଷ୍କ ହ୍ରଦରେ ଦୁଃଖିତ ମାଛକୁ ଦୟା କରେ। ସରସ୍ୱତୀ କହିଲେ, “ଓ ଶିଶୁ, ତୁମ ଏହି ସ୍ୱାମୀ, ଏବେ ଶବ ହୋଇଯାଇଛନ୍ତି, ତାଙ୍କୁ ଫୁଲର ଚାଦର ଦେଇ ଢାକି ଏଠାରେ ରଖ; ତୁମେ ପୁନି ତାଙ୍କୁ ପାଇବେ। ଫୁଲ ମୁଝିଯିବ, କିନ୍ତୁ ସେ ନଷ୍ଟ ହେବେ ନାହିଁ; ଶୀଘ୍ର ତୁମ ସ୍ୱାମୀ ପୁନି ତୁମର ହେବେ। ତାଙ୍କର ଆତ୍ମା ଯେଉଁପରି ଆକାଶ ପରି ସ୍ଫଟିକ୍ ଏବଂ ସ୍ୱଚ୍ଛ, ତାହା ଶୀଘ୍ର ଏହି ଅନ୍ତଃପୁର ଛାଡ଼ି ଯିବ ନାହିଁ।” ତାଙ୍କ ପାଦଧ୍ୱନି ମଧୁମକୁମ୍ଭ ପଙ୍କ୍ତି ପରି ଶୁଣି, ତାଙ୍କର ଆତ୍ମୀୟମାନେ ତାଙ୍କୁ ଶାନ୍ତ୍ବନା ଦେଲେ, ଯେପରି ଜଳ ଦେଇ ପଦ୍ମକୁ ପୁନଃ ପ୍ରାଣ ଦିଆଯାଏ। ସେ ତାଙ୍କ ସ୍ୱାମୀଙ୍କୁ ଫୁଲ ଦେଇ ଢାକି ରଖି, ଏକ ଦୁଃଖିନୀ ଧନୀନୀ ପରି ତାଙ୍କ ଧନ ରଖିଦେଇ ଏକ ମହୁର୍ତ୍ତ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ରହି, କିଛି ସାନ୍ତ୍ୱନା ଅନୁଭବ କଲେ। ସେଇ ଦିନ ଅତି ପବିତ୍ର ଅନ୍ତଃପୁରରେ, ଆସପାସର ସମସ୍ତ ସେବକ ମଧ୍ୟରାତ୍ରିରେ ଘୁମେ ଅନ୍ତର୍ଭୂତ ହେଉଥିବା ବେଳେ, ସେ ତାଙ୍କ ଦୁଃଖରୁ ଦେବୀ ଜ୍ଞାପ୍ତିଙ୍କୁ ଡାକିଲେ। ଯେତେବେଳେ ଦେବୀ ଦର୍ଶନ ଦେଲେ, ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “ମୋତେ ମନେ ପକାଇଛ କି, ଶିଶୁ? କାହିଁକି ଏତେ ଦୁଃଖିତ? ଏହି ଜଗତରେ ମୃଗମରୀଚିକା ପରି ମାୟା ଦେଖାଯାଏ, ଏହି ସବୁ ଅନର୍ଥକ।” ଲୀଳା କହିଲେ, “ମା, ମୋ ସ୍ୱାମୀ କେଉଁଠି? ସେ କ’ଣ କରୁଛନ୍ତି ଓ କେମିତି ଦେଖାଯାନ୍ତି? ମୋତେ ତାଙ୍କ ପାଖକୁ ନେଇଯାଅ; ମୁଁ ଏକା ରହିପାରିବି ନାହିଁ।” ତାହାପରେ ଦେବୀ କହିଲେ, “ଚେତନା ଆକାଶ, ମନ ଆକାଶ ଓ ଭୌତିକ ଆକାଶ—ଏହି ତିନିଟି ଅଛି; ତାହାରୁ ଚେତନା ଆକାଶ ସବୁଠାରୁ ସୂକ୍ଷ୍ମ, ଓ ସୁନ୍ଦରୀ। ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତ ପ୍ରକୃତରେ ଶୂନ୍ୟ, ଏଠିରେ ‘ମୁଁ’ ଓ ‘ତୁମେ’ ଭିନ୍ନତା ମାନେ ଚେତନାର ଆଭାସ, କେବଳ ଭିନ୍ନତାର ରୂପ, ଯାହାର ସତ୍ୟ ନାହିଁ। ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତ କଳ୍ପନାମୟ, ଦେଖାଯାଉଥିବା ଆଭାସ ଛଡ଼ା, ଏହା ଚେତନାର ଅଭିବ୍ୟକ୍ତି, ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଓ ଆକାଶର ମାପ ନାହିଁ। ଯାହାର ସ୍ୱଭାବ ଚେତନା ଆକାଶ, ତାହା ଶୀଘ୍ର ଅନୁଭୂତ ହୁଏ, ଯଦ୍ୟପି ଏହା ପ୍ରକୃତରେ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନାହିଁ, କାରଣ ଏହି ଏକତାର ଧ୍ୟାନରେ ଅନୁଭୂତି ହୁଏ। ଯେତେବେଳେ ଏକ ସ୍ଥାନରୁ ଅନ୍ୟ ସ୍ଥାନକୁ ଯିବାର ମଧ୍ୟବର୍ତ୍ତୀ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଚେତନା ଅବିଚଳିତ ରହିଥାଏ, ଓ ସୁନ୍ଦରୀ, ଏହି ଚେତନା ଆକାଶ ବୋଲି ଜାଣ। ଯଦି ତୁମେ ଏହି ସ୍ଥିତିକୁ ଅନୁଭବ କର, ଯେଉଁଠାରେ ସମସ୍ତ ଧାରଣା ଓ ଇଚ୍ଛା ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଗଲିଯାଏ, ତେବେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ସମସ୍ତର ସାର ଅବସ୍ଥାକୁ ଅନୁଭବ କରିପାରିବ। ଏହି ଅବସ୍ଥା କେବଳ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅସ୍ତିତ୍ୱଶୂନ୍ୟତାର ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଲାଭ ହୁଏ; ଅନ୍ୟ କୌଣସି ପଥ ନାହିଁ। ମୋ କୃପାରେ ଶୀଘ୍ର ଏହାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିପାରିବୁ, ଓ ସୁନ୍ଦରୀ।” ଏପରି କହି ଦେବୀ ତାଙ୍କ ଦିବ୍ୟ ନିବାସକୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ, ଲୀଳା ଅନାୟାସ, ନିର୍ବିଚାର ସମାଧିରେ ଲୀନ ହେଲେ। କିଛି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ, ସେ ତାଙ୍କ ଦେହ ଓ ଅନ୍ତଃକରଣ ପଞ୍ଜର ଛାଡ଼ି, ଏକ ପକ୍ଷୀ ନିଜ ଘଉଁ ଛାଡ଼ି ଆକାଶକୁ ଉଡ଼ିଯିବା ପରି, ଶୂନ୍ୟରେ ବିଲୀନ ହେଲେ। ସେଉଁଠାରେ, ସେ ନିଜ ସ୍ୱାମୀଙ୍କୁ, ମହୀର ରକ୍ଷକଙ୍କୁ, ସେଇ ରାଜସଭାରେ ଅନେକ ରାଜାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦେଖିଲେ। ସେ ସିଂହାସନରେ ବସି, ‘ଜୟ! ଦୀର୍ଘାୟୁ!’ ଧ୍ୱନିରେ ପ୍ରଶଂସିତ ହେଉଥିଲେ, ଏବଂ ଅନେକ ସଭାର କାର୍ଯ୍ୟରେ ମନୋନିବେଶ କରୁଥିଲେ। ରାଜମହଳ ବିଭିନ୍ନ ପତାକାମାଳାରେ ଶୋଭିତ ଥିଲା, ପୂର୍ବ ଦ୍ୱାରରେ ଅନେକ ଋଷି, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଦର୍ଶନିକଙ୍କ ଦଳ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଥିଲେ। ଦକ୍ଷିଣ ଦ୍ୱାରରେ ଅସଂଖ୍ୟ ନାରୀମାନେ ଥିଲେ, ପଶ୍ଚିମ ଦ୍ୱାରରେ ଅନେକ ରାଜା ଓ ମହାନ ଶାସକମାନେ ଜମା ହୋଇଥିଲେ। ଉତ୍ତର ଦ୍ୱାରରେ ରଥ, ହାତୀ, ଘୋଡ଼ା ଦଳ ଥିଲେ; ଦକ୍ଷିଣ ମାର୍ଗ ଏକ ବିଶ୍ୱାସପାତ୍ର ମନ୍ତ୍ରୀ ଦ୍ୱାରା ପରିଚାଳିତ ହେଉଥିଲା। ପୂର୍ବ ଅଞ୍ଚଳର କାର୍ଯ୍ୟ କର୍ଣ୍ଣଟ ରାଜା ଦ୍ୱାରା ଚାଲିଥିଲା, ଉତ୍ତର ସୀମା ସଉରାଷ୍ଟ୍ର ଶାସକଙ୍କ ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ ଥିଲା। ପଶ୍ଚିମ ଅଞ୍ଚଳ ମାଳବ ରାଜା ଚାଲାଉଥିଲେ, ଦକ୍ଷିଣ ସମୁଦ୍ରତଟ ଲଙ୍କା ଦୂତମାନେ ଆନନ୍ଦମୟ କରୁଥିଲେ। ପୂର୍ବ ସମୁଦ୍ରତଟ ମହେନ୍ଦ୍ର ଋଷି ଦ୍ୱାରା ଆକାଶକୁ ଛୁଉଥିବା ବର୍ଣ୍ଣନା ହୋଇଥିଲା, ଉତ୍ତର ସମୁଦ୍ରତଟ ଦୂତମାନେ ଅଦ୍ଭୁତ ଭାବେ ଏହାକୁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରୁଥିଲେ। ପଶ୍ଚିମ ତଟରେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅସ୍ତ ହେଉଥିବା ସ୍ଥଳରେ ଏକ ପ୍ରାଚୀନ ରାଜମହଳ ଅନେକ ରାଜା ଓ ତାଙ୍କର ସମ୍ବଲ ଦ୍ୱାରା ଭିଡ଼ ହୋଇଥିଲା। ଯଜ୍ଞମଣ୍ଡପ ପଥରେ ବିଜୟ ଶଙ୍ଖ ଓ ବାଦ୍ୟ ବିଜୟଧ୍ୱନି କରୁଥିଲା, ଗୁହାଗୁଡ଼ିକୁ ଗାନ୍ଧର୍ବ ଓ ଗାୟକମାନଙ୍କ ଅନନ୍ଦ ଗଞ୍ଜନ ପୂରଣ କରୁଥିଲା। ଆକାଶ ଗୀତ ଓ ବାଦ୍ୟର ଧ୍ୱନିରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଥିଲା, ଘୋଡ଼ା, ହାତୀ, ରଥ ଉଠାଇଥିବା ଧୂଳି ମେଘ ପରି ଘନ ହୋଇଥିଲା। ପାହାଡ଼ ଫୁଲ, କପୂର, ଧୂପର ସୁଗନ୍ଧରେ ମହକିଯାଉଥିଲା; ସମସ୍ତ ରାଜ୍ୟର ଶାନ୍ତି ଓ ବ୍ୟବସ୍ଥା ପାଇଁ ନିୟମ ଓ ନିର୍ଦ୍ଦେଶନାମା ରହିଥିଲା। ସଭା କମ୍ପୂର ଓ ସାଗରଫେଣ ପରି ଧଳା ପୋଶାକ ପିନ୍ଧିଥିବା ସେବକମାନେ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ ହୋଇଥିଲା, ତାହାର ଔଜ୍ଯ୍ୟ ଭୂମି ଓ ଆକାଶ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ଏକ ଦ୍ୱାରସ୍ଥମ୍ଭ ପରି, ସୂର୍ଯ୍ୟର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତାକୁ ମଧ୍ୟ ଅତିକ୍ରମ କରିଥିଲା। ରାଜା ବିଭିନ୍ନ ନଗର ତିଆରି କରିବା ପାଇଁ ପ୍ରମୁଖ ଶିଳ୍ପୀମାନଙ୍କ ସହିତ ମହାପ୍ରୟାସରେ ଲାଗିଥିଲେ।