ଏହି ଗଭୀର ଅବସ୍ଥାରେ ରାମ ନିଜ ମନରେ ଚିନ୍ତା କରିଥିଲେ—"ଧନର କ’ଣ ଉପକାର, ଦୁଃଖର କ’ଣ ଅର୍ଥ, ଘରର କ’ଣ ଆବଶ୍ୟକତା, ଚେଷ୍ଟା ମଧ୍ୟ ଅସାର। ସବୁ କିଛି ଅସତ୍ୟ, ଅସାର।" ଏପରି ଚିନ୍ତା କରି ସେ ନିରବ ଓ ଏକାକୀ ରହିଯାଉଥିଲେ। ହସିବାରେ, ଆନନ୍ଦ ଓ ଭୋଗରେ, କିମ୍ବା କୌଣସି କୃତ୍ୟରେ ସେ ଅଂଶଗ୍ରହଣ କରୁନଥିଲେ—କେବଳ ନିରବତାକୁ ଆଶ୍ରୟ କରିଥିଲେ। ନାରୀମାନେ ଯେଉଁମାନେ ଚମକଦାର କେଶ ଓ ମନୋହର ଚାହାଣି ସହିତ ଖେଳୁଥିଲେ, ସେମାନେ ରାମଙ୍କୁ ଏକ ଦଳ ଉପରେ ବସିଥିବା ଗଛ ପରି କୌଣସି ଆନନ୍ଦ ଦେଉନଥିଲେ। ସେ ଏକାକୀ ଅଞ୍ଚଳ, ପରିଧି, ନଦୀପାର, ଓ ଅରଣ୍ୟରେ ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ନିଜ ଜନମାନେ ପରି ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରୁଥିଲେ। ହେ ରାଜନ୍, ରାମ ବସ୍ତ୍ର, ପାନୀୟ, ଖାଦ୍ୟ, ଓ ଧନରୁ ମୁହଁ ଫେରାଇ, ଏକ ତ୍ୟାଗୀ ସନ୍ନ୍ୟାସୀ ପରି ଚରିତ୍ର ଅନୁସରଣ କରୁଥିଲେ। ସେ ଏକାକୀ ଜଗାରେ ବସି, ମନରେ କେଉଁସି ହସ, ଗୀତ କିମ୍ବା କାନ୍ଦଣ ନଥିଲା। ପଦ୍ମାସନରେ ବସି, ଖାଲି ମନରେ, ବାମ ହାତରେ ଗାଲ ରଖି ନିଃସ୍ଥିର ରହିଯାଉଥିଲେ। ସେ ଗର୍ବ ନ ଧରନ୍ତି, ରାଜ୍ୟ ଚାହିଁନ୍ତି ନାହିଁ; ସଖା ଓ ଦୁଃଖର ଅନୁସୃତିରେ ଆସନ୍ତି-ଯାଆନ୍ତି କରୁନଥିଲେ। ଆମେ ଜାଣିନାହୁଁ—ସେ କେବେ ଜନ୍ମଗ୍ରହଣ କଲେ, କ’ଣ କରୁଛନ୍ତି, କ’ଣ ଇଚ୍ଛା କରନ୍ତି, କ’ଣ ଚିନ୍ତା କରନ୍ତି, କେଉଁଠି ଯାଉଛନ୍ତି, କିମ୍ବା କିପରି କିଏ ପାଇଁ କରନ୍ତି। ପ୍ରତିଦିନ ସେ ଶରୀରରେ କ୍ଷୀଣ ଓ ପୀତ ହେଉଛନ୍ତି, ଦୃଢ଼ ବିରକ୍ତି ଲାଗୁଛି—ଶରଦ୍ ଋତୁ ଶେଷରେ ଗଛ ପରି। ହେ ରାଜନ୍, ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ତାଙ୍କୁ ସାଥି ଦେଉଛନ୍ତି, ଯେପରି ଏକ ଛାୟା ଅନ୍ୟ ଛାୟାର ନିମିତ୍ତରେ ଉପସ୍ଥିତ। ଦାସ, ରାଜା କିମ୍ବା ମାତା ପୁନିପୁନି ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ କେବଳ 'କିଛି ନାହିଁ' ବୋଲି ଉତ୍ତର ଦେଇ ନିରବ ଓ ନିର୍ବାସନ୍ଧି ରହିଯାଉଥିଲେ। ସେ ତାଙ୍କ ଆତ୍ମୀୟ ବନ୍ଧୁଙ୍କୁ ଏହିପରି ଉପଦେଶ ଦେଉଥିଲେ—"ମନକୁ ଏମିତି ଭୋଗରେ ଲଗାଇବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ଯାହା କେବଳ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପାଇଁ ହୃଦୟକୁ ଛୁଇଁଯାଏ।" ସେ ଦେଖୁଛନ୍ତି, ନାରୀମାନେ କିମ୍ବା ସମାଜର କଥାବାର୍ତ୍ତାରେ ଯେଉଁ ସ୍ନେହ ଅଛି, ତାହା ଚକ୍ଷୁସାକ୍ଷାତ୍ ଭାବେ ଶୀଘ୍ର ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଯାଏ। କାଉଁ ଦେଖିବାକୁ, କାଉଁ ଶୁଣିବାକୁ ମଧ୍ୟ ସେ ଇଚ୍ଛା କରୁନଥିଲେ; ସେ ସବୁଠୁ ଅଲଗା, ସବୁଠୁ ଅସଙ୍ଗ। ଏପରି ଅବସ୍ଥାରେ, ଦେଖିଲେ ମଧ୍ୟ ଆକାଶରେ ବଡ଼ ଅରଣ୍ୟ କିମ୍ବା ପଦ୍ମପୁଷ୍କରିଣୀ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ ଚମତ୍କୃତ ହେଉନଥିଲେ। ରମଣୀମାନେ ଚାରିପାଖରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ରତିର ବାଣ ତାଙ୍କ ମନକୁ ଭେଦିପାରୁନଥିଲା—ସେ ଏକ ଦୃଢ଼ ପାଥର ପରି ଅଭେଦ୍ୟ ହୋଇଯାଉଥିଲେ। କିଏ ଦୁଃଖରେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—"ତୁମେ ଏକ ଘର କିମ୍ବା ଧନ ଚାହୁଁଛ?"—ସେ ଅନ୍ୟକୁ ଦାନ କରିଦେଉଥିଲେ, ଏକ ଶିକ୍ଷା ସ୍ୱରୂପ। ଏ ଭାଗ୍ୟ, ଏ ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟ—ଏସବୁ ମନର ମୃଗତୃଷ୍ଣା; ଏହି ମୂଢ଼ତା ଉପଜିଲେ ମନ ଦୁଃଖରେ ଗୀତ ଗାଏ। "ହାୟ, ମୁଁ ନଶ୍ଟ, ମୁଁ ଅସହାୟ"—ଏପରି କାନ୍ଦିଲେ ମଧ୍ୟ, ଏପରି ଲୋକ ବିରକ୍ତି ହୋଇପାରେନାହିଁ—ଏହା ଅଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ। ରାମ, ଶତ୍ରୁନାଶକ ଓ ରଘୁବଂଶର ସିଂହ, ଏପରି ଗଭୀର ଧ୍ୟାନରେ ଲୀନ ହୋଇଥିବାରୁ, ଆମେ ଦୁଃଖିତ ହୋଇଛୁ। ହେ ମହାବାହୁ, ଏମିତି ମନର ଅବସ୍ଥାରେ ଥିବା ଲୋକ ପାଇଁ କ’ଣ କରିବା ଉଚିତ୍, ଆମେ ଜାଣିନାହୁଁ; ହେ ପଦ୍ମନେତ୍ର, ଆପଣଙ୍କୁ ଛଡ଼ି ଆମ ପାଖରେ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଶରଣ ନାହିଁ। ରାମ, ରାଜା, ବ୍ରାହ୍ମଣ କିମ୍ବା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗୁରୁ—ସେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଏକ ସାଧାରଣ ପଶୁ ପରି ଅସଙ୍ଗ ଭାବରେ ଦେଖନ୍ତି। ଏହି ବିଶାଳ ବିଶ୍ୱ ଉଦ୍ଭବ ହୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଏହା ଅସତ୍ୟ, ମୁଁ ମଧ୍ୟ ଅସତ୍ୟ—ଏହି ନିଶ୍ଚୟରେ ସେ ଅବିଚଳ ରହନ୍ତି। ଶରୀର, ଆତ୍ମା, ବନ୍ଧୁ, ରାଜ୍ୟ କିମ୍ବା ମାତା—କିଛିରେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କର ଅନୁରାଗ ନାହିଁ; ସଉଭାଗ୍ୟ, ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟ, ବାହ୍ୟ କିମ୍ବା ଅନ୍ତର୍ଗତ କିଛିରେ ମଧ୍ୟ ଭରସା ନାହିଁ। ସେ ଅନାସକ୍ତ, ନିରାଶା, ନିର୍ବାସନ୍ଧି, ଅନାଶ୍ରୟ ଓ ମୂଢ଼ତାରୁ ମୁକ୍ତ; ଏହି କାରଣରୁ ଆମେ ଦୁଃଖିତ। ଧନ, ମାତା, ରାଜ୍ୟ, କାମନା—ଏହି ସବୁର କ’ଣ ଉପକାର? ଏପରି ନିଶ୍ଚୟ ନେଇ, ସେ ଜୀବନ ତ୍ୟାଗ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୋଇଛନ୍ତି। ଭୋଗ, ଜୀବନ, ରାଜ୍ୟ, ବନ୍ଧୁ, ପିତା, ମାତା—ସବୁଠି ସେ ଏକ ଚାତକ ପଖି ପରି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖରେ ଅଛନ୍ତି। ଏପରି ମନୋଭାବ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସମସ୍ତ ଧନ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଏହି ଜନ୍ମସାଗର ତାଙ୍କୁ ବିଷ ପରି ଲାଗେ। ଏ ଭୂମଣ୍ଡଳରେ କିଏ ଏପରି ଦୃଢ଼ ମନ୍ଦିର ଅଛନ୍ତି, ଯିଏ ତାଙ୍କୁ ସାଧାରଣ ଲୋକ ଚରିତ୍ରରେ ନିମନ୍ତ୍ରଣ କରିପାରିବେ? ଏହି ଚପଳ ଦୁଃଖ ଅବସ୍ଥା ଉପସ୍ଥିତ ହୋଇଥିବାରୁ, ଦୟାମୟ ଜଣେ ଆସି ତାଙ୍କୁ ଏଠାରୁ ଉଦ୍ଧାର କରନ୍ତୁ। ମନର ମୂଢ଼ତାକୁ ଛାଡ଼ି, ଏହି ମହାମନା ଲୋକ ସମସ୍ତ ଦୁଃଖିତଙ୍କୁ ଶ୍ରେୟସରେ ନେଇଯାଆନ୍ତି; ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅନ୍ଧକାର ଦୂର କରି ପୃଥିବୀକୁ ଆଲୋକିତ କରନ୍ତି। ଏହିପରି ଅବସ୍ଥା ଦେଖି, ତୁରନ୍ତ ରଘୁବଂଶୀ ରାମଙ୍କୁ ଏଠାକୁ ଆଣନ୍ତୁ, ଯେପରି ମୃଗମାନେ ଅନ୍ୟ ମୃଗକୁ ଆଣିଥାନ୍ତି। ରଘୁବଂଶୀ ରାମଙ୍କର ଏହି ମୂଢ଼ତା ଦୁଃଖ କିମ୍ବା ଅନୁରାଗରୁ ଉଦ୍ଭବ ନୁହେଁ; ଏହି ଚିତ୍ତବିଭ୍ରାନ୍ତି ବିବେକ ଓ ବିରକ୍ତିର ଫଳ, ଏକ ମହାଜାଗ୍ରତି। ରାମ ଏଠାକୁ ଆସନ୍ତୁ, ଏଠାରେ ଆମେ ତାଙ୍କର ମୂଢ଼ତାକୁ ପବନ ଯେପରି ପର୍ବତରୁ ମେଘକୁ ଦୂର କରେ, ସେପରି ଦୂର କରିଦେବା। ଯେତେବେଳେ ଏହି ମୂଢ଼ତା ସଠିକ ପଦ୍ଧତିରେ ଦୂର ହେବ, ରଘୁବଂଶୀ ରାମ ଆମ ପରି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ସ୍ଥିତିରେ ବିଶ୍ରାମ ଲାଭ କରିବେ। ସତ୍ୟ, ଆନନ୍ଦ ଓ ଶାନ୍ତି ଲାଭ କରି, ରାମ ଦୃଢ଼ ଓ ଦୀପ୍ତିମାନ ହେବେ, ଯେପରି ଅମୃତ ପାନ କରିଥିବା ଲୋକ। ସେ ନିଜ ସ୍ୱଭାବିକ ଓ ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ ଲୋକଧର୍ମକୁ ସମ୍ମାନ କରି, ଏକ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ମନ ସହିତ ଚର୍ଯ୍ୟା କରିବେ।