ସ୍ଵପ୍ନରେ ଥିବା ପର୍ବତ ଯେପରି ଆସଲି ତୁଳାମାନା ଓ ମାପ ନଥାଏ, ଏହି ପ୍ରପଞ୍ଚ ମଧ୍ୟ ତାହା ପରି; ଯାହା ଦୃଶ୍ୟମାନ ତାହା ସବୁ କେବଳ ଖାଲି ଆକାଶ, ମନର କଳ୍ପନା ରେ ଭରିଥିବା, କିନ୍ତୁ ଆସଲି କିଛି ନୁହେଁ। ‘ପ୍ରପଞ୍ଚ’, ‘ବ୍ରହ୍ମ’ ଓ ‘ଆକାଶ’—ଏହି ଶବ୍ଦଗୁଡ଼ିକର ଅର୍ଥରେ ଜଣା ନଥିବାମାନେ ଭିନ୍ନତା ଭାବେ ବୁଝନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଆସଲି ଏମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କୌଣସି ପ୍ରକୃତ ଭିନ୍ନତା ନାହିଁ। ଏଠି ଯେଉଁ ଚେତନ ଓ ଅଚେତନ ଆଲୋକ ଦିଶେ, ସେ ସବୁ ଆକାଶ ସହ ବହୁତ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଭାବରେ ଜଡିତ, ଯେପରି କଳ୍ପନାର ମେଘ ଏକ ଆସଲି ମେଘ ସହ ତୁଳନୀୟ ନୁହେଁ। ସ୍ଵପ୍ନର ଏକ ନଗର ଯେପରି ଜାଗ୍ରତ ନଗର ଠାରୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ଦିଶେ, ଏହି ପ୍ରପଞ୍ଚ ମଧ୍ୟ କଳ୍ପିତ ଜଗତ ଠାରୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ଦିଶେ। ତେଣୁ, ଏହି ଚେତନ ଓ ଜଡ ଭାବରେ ଦିଶୁଥିବା ପ୍ରପଞ୍ଚ ମଧ୍ୟ ଆସଲି ଶୁଦ୍ଧ ଆକାଶ ବ୍ୟତୀତ କିଛି ନୁହେଁ; ‘ଶୂନ୍ୟ’ ଓ ‘ଆକାଶ-ପ୍ରପଞ୍ଚ’ ଏହି ଦୁଇଟି ଶବ୍ଦ ଏକ ଅର୍ଥରେ, ଏହା ସବୁ ଚେତନାର ଏକ ରୂପ। ଏଠି କିଛି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇନାହିଁ—ନ ପ୍ରପଞ୍ଚ, ନ ତାହାର ଆରମ୍ଭ, ନ କିଛି ଦୃଶ୍ୟ; ଯେପରି ଅଛି, ସେପରି ଅନାମା ଓ ଅପ୍ରକାଶିତ ଅଛି। ପ୍ରପଞ୍ଚ ମାନେ ଏହି ବିଶାଳ ଆକାଶ, ଚେତନାର ଆକାଶ, ଯାହାର କୌଣସି ବିଭାଜନ ନାହିଁ; ଏହା ଏକ ଅଣୁର ଅଞ୍ଚଳ କିମ୍ବା ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ତୁଳାମାନା ପରି। ଏହା ଶୁଦ୍ଧ ଆକାଶର ଉପମା, ରୂପ ଧରିବାର ଚେଷ୍ଟା ନଥିବା, ଏହି ଆକାଶ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ଦୃଶ୍ୟ ଦିଶେ, ଯେପରି କଳ୍ପନାର ନଗର ଆକାଶରେ ଉପସ୍ଥିତ। ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ଅର୍ଥକୁ ମନେ ଶାନ୍ତି ଦେବା ପାଇଁ, ଏଠି ଏକ ମଣ୍ଡପର କଥା ଶୁଣ; ଏହି କଥା ଶୁଣିଲେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ଏହି ଅର୍ଥ ସ୍ପଷ୍ଟ ହେବ। ବ୍ରହ୍ମନ୍, ଏହି ମଣ୍ଡପର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କଥା ଅତି ସଂକ୍ଷେପରେ କୁହ, ଯାହା ଦ୍ଵାରା ଜ୍ଞାନ ବଢ଼ିବ। ପୃଥିବୀରେ ଏକ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ କୁଳର ଏକ ନଳିନୀ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୋଇଥିଲା—ସେଠାରେ ଥିଲେ ରାଜା ପଦ୍ମ, ଯିଏ ବିଶିଷ୍ଟ, ଅନେକ ପୁତ୍ର ଓ ବିପୁଳ ଧନର ମାଲିକ। ସେ ସୀମାର ରକ୍ଷାରେ ଏକ ସାଗର, ଶତ୍ରୁମାନେ ପାଇଁ ଅନ୍ଧକାର ହଟାଇବା ସୂର୍ଯ୍ୟ, ପ୍ରିୟଜନଙ୍କ ପାଇଁ ରାତିର କମଳର ଚନ୍ଦ୍ର, ଦୋଷମାନେ ପାଇଁ ଘାସ ଜଳାଇବା ଅଗ୍ନି। ସେ ପଣ୍ଡିତମାନଙ୍କ ସଭାରେ ମେରୁ ପର୍ବତ, କୀର୍ତ୍ତିର ଚନ୍ଦ୍ର ଉଦୟ ହେଉଥିବା ସାଗର, ଗୁଣୀ ହଂସମାନଙ୍କ ପାଇଁ ହ୍ରଦ, କଳାର କମଳ ପାଇଁ ସୂର୍ଯ୍ୟ। ସେ ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କ ସାଗର ଉପରେ ବାୟୁ, ଅଭିମାନୀ ହାତୀମାନେ ମଧ୍ୟରେ ସିଂହ, ସମସ୍ତ ବିଦ୍ୟାର ପ୍ରିୟ, ଅଦ୍ଭୁତ ଗୁଣର ଖଣ୍ଡ। ସେ ମନ୍ଦାର ପର୍ବତ ପରି ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କ ସାଗର କୁ ମଥିଥିଲେ, ଅନେକ ମାଧୁର୍ଯ୍ୟର ମଧୁ, ଶ୍ରୀର ଫୁଲ ଧରିଥିବା କାମଦେବ। ସେ କ୍ରୀଡ଼ା ଲତାର ଖେଳରେ ପବନ, ପ୍ରାକ୍ରମର ଉତ୍ସବରେ ବୀର, ଉଚ୍ଚ କୁଳର ରାତିର କୁମୁଦି ପାଇଁ ଚନ୍ଦ୍ର, ଦୁର୍ଲଭ କ୍ରୀଡ଼ା ଲତା ପାଇଁ ଅଗ୍ନି। ସେଠାରେ ତାଙ୍କ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ଭାର୍ଯ୍ୟା ଥିଲେ—ଲୀଳା, ଯିଏ ସମସ୍ତ ଶୁଭ ଗୁଣର ସମ୍ପନ୍ନ, ମନୋହର ଓ ନୂତନ ଖିଳିଥିବା କମଳପରି ଧରାରେ ଅବତୀର୍ଣ୍ଣ। ସେ ସମସ୍ତ ସମୃଦ୍ଧିରେ ଶୋଭିତ, ମଧୁର କଥାରେ ଚଞ୍ଚଳ, ମୃଦୁ ଆନନ୍ଦ ରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ହସ ହେଉଛି ଦ୍ୱିତୀୟ ଚନ୍ଦ୍ର ଉଦୟ ପରି। ତାଙ୍କର କମଳମୁଖ ଆଲକାପୁରୀର ନିବାସୀମାନଙ୍କର ମନ ଆକର୍ଷଣ କରୁଥିଲା, ଶରୀର ଶୀତଳ ଓ ମନ ଶୁଦ୍ଧ, କମଳର ହୃଦୟ ପରି ପବିତ୍ର। ତାଙ୍କର ହସ ମଲ୍ଲିକା ଗୁଛର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ପରି, ରସରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ହସ୍ତ ନୂତନ ଅଙ୍କୁର ପରି କମଳିନୀ, ଫୁଲରେ ଶୋଭିତ, ମାନବ ରୂପର ଶ୍ରୀଦେବୀ। ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଓ ଶୁଭ ଦେହ ନେଇ, ଲୋକଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଉଥିଲେ, ଗଙ୍ଗା ନଦୀ ପରି ଧରାରେ ପ୍ରବେଶ କରିଥିଲେ, ହଂସମାନଙ୍କ ସାଙ୍ଗରେ ଖେଳୁଥିଲେ। ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଅନ୍ୟ ଏକ ଆନନ୍ଦ ଉଦିତ ହେଲା, ନୂତନ ପ୍ରିୟା ପରି, ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଧରାର ଫୁଲମାନଙ୍କୁ ସେବା କରିବା ନିମିତ୍ତରେ। ସେ ଯେତେବେଳେ ଚିନ୍ତିତ ହୁଅନ୍ତି, ତାଙ୍କ ପତି ମଧ୍ୟ ଚିନ୍ତିତ; ଆନନ୍ଦ ହେଲେ ସେ ମଧ୍ୟ ଆନନ୍ଦିତ; ଅସ୍ଥିର ହେଲେ ସେ ମଧ୍ୟ ଅସ୍ଥିର; ପ୍ରତିବିମ୍ବ ପରି, ପତି କ୍ରୋଧିତ ହେଲେ ମାତ୍ର ଭୟଭୀତ। ଏହି ଧରାର ଦେବାଙ୍ଗନା ସହ ଏଇ ରାଜା, ଅନ୍ୟ କୌଣସି ସ୍ତ୍ରୀ ନଥିବା, ନିଷ୍କଳଙ୍କ ଏକାନ୍ତ ଭାବରେ ଏଇ ଲୀଳା ସହ ଖାଦ୍ୟ-ପାନ, ଖେଳ, ମଧୁର ଆଲୋଚନା ଓ ଅନେକ ଭାବର ଅନନ୍ୟ ପ୍ରେମର ଆନନ୍ଦ ଉପଭୋଗ କରୁଥିଲେ।