ଏହି ସଂସାର ଚେତନାର ମଧୁରତା, ଏହି ଜଗତ୍ ଚେତନାର ସୁନା ଅଳଙ୍କାର, ଏହି ସଂସାର ଚେତନା ଫୁଲର ସୁଗନ୍ଧ, ଏହି ଜଗତ୍ ଚେତନା ଲତାର ଫଳ। ଚେତନା ଅଛିବାରୁ ଏହି ଜଗତ୍ ଅଛି; ଚେତନା ନଥିଲେ ଜଗତ୍ କେଉଁଠି? ଏଠାରେ ଭିନ୍ନତା ବା ପରିବର୍ତ୍ତନ ରହେନାହିଁ, ଯେପରି ଆକାଶରେ କେବେ ଅଶୁଦ୍ଧି ରହେନାହିଁ। ଏଭଳି, ସତ୍ୟର ଆଧାରରେ ତିନି ଲୋକ—ସତ୍ୟ ଓ ଅସତ୍ୟ—ଅପରିଚ୍ଛିନ୍ନ, କାରଣ ସେମାନଙ୍କର ସାର ଏକ; ଏଠିରେ ସତ୍ ଓ ଅସତ୍ ଏକାଇ; ଭିନ୍ନ କିଛି ନୁହେଁ। ‘ଅଂଶ’ ଓ ‘ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ’ ଭାବନାଗୁଡ଼ିକ ମାନବ ଅନୁଭୂତିକୁ ଅସ୍ୱୀକାର କରିବା ପାଇଁ କଳ୍ପିତ; ସେମାନେ ଯେ ଏଭଳି ଭାବନା କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କୁ ନିନ୍ଦା ହେଉ। ଯେଉଁଠି ଏହି ସଂସାର ନାହିଁ—ପାହାଡ଼, ଭୂମି, ନଦୀ, ପ୍ରଭୁ କିଛି ନାହିଁ—ଏଠି ଚେତନା ମାତ୍ର ଏକ; ତେଣୁ ଏଠି ‘ଏହା’ ଓ ‘ସେହି’ ଭ୍ରମ କେମିତି ହେବ? ଯଦିଓ କେବଳ ଚେତନା ଗଣ୍ଠି ହୋଇ ପାଥର ମନ ପରି ଦୃଢ଼ ହୋଇଯାଏ, ତଥାପି ନିଜ ଆକାଶରେ ସ୍ୱଚ୍ଛ ଅଟୁଟ ରହିଥାଏ, ଏବଂ ସେଠାରେ ସମସ୍ତ ଶାନ୍ତ ଅନୁସୂଚନା ସ୍ଥିତ ଥାଏ, ପାଥର ମଧ୍ୟରେ ଯେପରି। ଦୃଶ୍ୟଗତ ବସ୍ତୁମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ତୁମେ ଆକାଶର ଏକ କଣ ପରି; ତୁମ ପାଇଁ ‘ତୁମେ’, ‘ସେ’, ‘ମୁଁ’, ‘ସ୍ୱ’, ‘ସତ୍’ କିମ୍ବା ‘ଅସତ୍’ ଭାବନା ନାହିଁ। ଏହି ଚେତନା, ଏକ ପତ୍ରର ଅନେକ ରେଖା ପରି, ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଓ ଅସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଦୁହିଁକୁ ଧାରଣ କରେ। ନିଜ ଅନୁଭୂତି ଦ୍ୱାରା ଜାଣ, ଏହି ଚେତନା ସମସ୍ତ କାରଣମାଳାର ମୂଳ କାରଣ, ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତାଙ୍କର ମଧ୍ୟ ଉତ୍ପାଦକ, ଏବଂ ନିଜରେ ଅକାରଣ। ଏହି ଚେତନା ଦୃଶ୍ୟ ନୁହେଁ, ତାହା ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଉପଲବ୍ଧ ହୁଏନାହିଁ, ଯେପରି ତୁଳନା କରିବାକୁ ଥାଏନି; ଯାହା ଅଛି, ସେ ମୂଳରୁ ଅଙ୍କୁର ପରି ଦେଖାଯାଏ। ଯେପରି ତିନି ଲୋକ ଆକାଶରେ ଅବିଭାଜ୍ୟ ଓ ଶୂନ୍ୟ ଭାବେ ଅଛନ୍ତି, ସେପରି ମହାଚେତନା ମଧ୍ୟରେ ସମସ୍ତ ଦୃଶ୍ୟ ଏହି ପରମ ପଦ ଅଟୁଟ ରହିଅଛି—ଏହି ନିଜ ଅନୁଭୂତିରେ ଦୃଢ଼ ହୁଅ। ଏପରି କଥା କହି ସଂନ୍ୟାସୀ ଅବସାନ କଲେ, ଦିନ ଅସ୍ତମିତ ହେଲା, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଲୁଚିଗଲା, ଏବଂ ସଭାସଦସ୍ୟମାନେ ନମସ୍କାର କରି, ସନ୍ଧ୍ୟାର ଅଲୋକରେ ସ୍ନାନ ପାଇଁ ବିଦାୟ ନେଲେ। ଏହି ସଂସାର କେବଳ ଆକାଶ; ଯେପରି ଆକାଶରେ ମୁକ୍ତା ଦେଖାଯାଏ, ସେପରି ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନାର ଆକାଶରେ ଏହି ସଂସାର ଉଦ୍ଭାସିତ। ଯେପରି ଖମ୍ଭରେ ନିର୍ମିତ ଦେବକନ୍ୟା ଦୃଶ୍ୟମାନ ହୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ଖମ୍ଭରୁ ଭିନ୍ନ ନୁହେଁ, ସେପରି ଚେତନା ଖମ୍ଭରେ କୌଣସି କାର୍ଗଦ୍ ବା କାରିଗର ନାହିଁ। ଯେପରି ସମୁଦ୍ରରେ ତରଙ୍ଗ ତାହାର ସ୍ୱଭାବ ଅଟୁଟ ରଖି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ସେପରି ଜ୍ଞେୟ ଓ ଜ୍ଞାତା ମଧ୍ୟ ପରମେ ଦେଖାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ସେମାନେ ଭିନ୍ନ ନୁହେଁ। ଯେପରି ଜଳରେ ସୂର୍ଯ୍ୟକିରଣର ଅନେକ ଆକୃତି ଦେଖାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ତାହା ପ୍ରକୃତ ଅଣୁ ପାଇଁ ଅସାର; ସେପରି ଏହି ସଂସାର ଦୃଶ୍ୟ। ଏହି ସଂସାରର ଦେଖାଯିବା ଏବଂ ଅଦୃଶ୍ୟ ଭାବ, ବ୍ରହ୍ମା ସହ ଅପରିଚ୍ଛିନ୍ନ, ଯେପରି ଜଳରେ ରୂପାଳି କିରଣ ଅନ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ। ଭୂମି ଓ ଅନ୍ୟ ଭୂତମାନେ ଏହି ଆକାଶ ସ୍ୱଭାବ ଜଗତ୍ରେ ଅନୁଭୂତ ହେଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେମାନେ ପ୍ରକୃତରେ ନାହିଁ—ସ୍୵ପ୍ନ କିମ୍ବା କଳ୍ପନା ପରି। ଏହି ଆକାଶ ଚେତନାରେ, ଯେଉଁଠି ଦୃଶ୍ୟକୁ ସତ୍ୟ ଭାବି ଧରାଯାଏ, ପ୍ରକୃତପକ୍ଷରେ କିଛି ଉଦ୍ଭବ ହୁଏନାହିଁ—ଯେପରି ମୃଗମରୀଚିକାରେ ଜଳ ନାହିଁ। ଏହି ସଂସାର, ଯେଉଁଠି କୌଣସି ଦୃଶ୍ୟ ଧରାଯାଏନାହିଁ, ଗନ୍ଧର୍ବ ନଗର ପରି, ଦେଖାଯିବା ଆକୃତି ମୃଗମରୀଚିକା ନଦୀ ପରି, ମାୟା ମାତ୍ର। ସ୍୵ପ୍ନ ପାହାଡ଼ରେ ଯେପରି କୌଣସି ତୁଳନା ବା ମାପ ନାହିଁ, ସେପରି ଏହି ଜଗତ୍ରେ ସମସ୍ତ ଦୃଶ୍ୟ ଆକାଶରେ ମାନସିକ କଳ୍ପନା ମାତ୍ର। ଅଜ୍ଞାନୀମାନେ ଯେଉଁଠି ‘ଜଗତ୍’ ଓ ‘ବ୍ରହ୍ମ’ ଭିନ୍ନ ଭାବନା କରନ୍ତି, ସେଠି ବେଳେ ଏହି ଶବ୍ଦ ତାତ୍ପର୍ୟରେ କୌଣସି ଭିନ୍ନତା ନାହିଁ। ଏହି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା, ଯାହା କେବଳ ଚେତନା ଓ ଅଚେତନାର ଆଭା, ଆକାଶ ସହ ଏପରି ଅନ୍ତଃସ୍ଥ, ଯେପରି କଳ୍ପନା ମେଘ ଏକ ପ୍ରକୃତ ମେଘ ସହ। ଯେପରି ସ୍୵ପ୍ନ ନଗର ଜାଗ୍ରତ ନଗର ତୁଳନାରେ ସ୍ପଷ୍ଟ ଦେଖାଯାଏ, ସେପରି ଏହି ସଂସାର ମଧ୍ୟ କଳ୍ପିତ ଜଗତ୍ ତୁଳନାରେ ସ୍ପଷ୍ଟ। ଏହି ସଂସାର, ଯାହା ଜଡ ଓ ଚେତନ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ, ପ୍ରକୃତରେ ଶୁଦ୍ଧ ଆକାଶ ଛଡ଼ା କିଛି ନୁହେଁ; ଏଠି ‘ଶୂନ୍ୟ’ ଓ ‘ଆକାଶ-ଜଗତ୍’ ଏକାଇ, ଦୁହିଁ ଚେତନା ସ୍ୱରୂପ। ଏଠି କିଛି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇନାହିଁ—ନ ଜଗତ୍, ନ ତାହାର ଆରମ୍ଭ, ନ କିଛି ଦୃଶ୍ୟ; ଏହା ଯେପରି ଅଛି, ତେପରି ଅନାମା, ଅପ୍ରକାଶିତ। ଏହି ସଂସାର ନିଜେ ମହାକାଶ, ଚେତନା ଆକାଶ, କୌଣସି ଭାଗ ନାହିଁ; ଏହା ଅଣୁ ପରି ବା ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ତୁଳା ପରି। ଏହାକୁ ଆକାଶ ସ୍ୱଭାବ ଭାବିବା, ଶୁଦ୍ଧ, ରୂପ ଧାରଣର ଆସକ୍ତି ନାହିଁ; ଏହି ଆକାଶ ଭିତରେ ଆକାଶରେ ନିର୍ମିତ ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ଦୃଶ୍ୟ ଅଛି, ଯେପରି କଳ୍ପନାର ନଗର। ଏଠି, ରଞ୍ଜକ ଗଳ୍ପ ‘ମଣ୍ଡପ’ କଥା ଶୁଣ, ଯାହା ଶ୍ରବଣ କରି ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଏହି ତାତ୍ପର୍ୟ ତୁମ ଚିତ୍ତକୁ ଶାନ୍ତ କରିଦେବ। ହେ ବ୍ରହ୍ମନ୍, ନିଜ ଜ୍ଞାନ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଁ, ଏହି ମଣ୍ଡପ କଥା ସାରାଂଶ ଶୀଘ୍ର କହ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଜ୍ଞାନ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ପୃଥିବୀରେ ଏକ ଅତି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ କୁଳର ଦୀପ୍ତିମାନ ପଦ୍ମ ନାମକ ରାଜା ଥିଲେ, ଯିଏ ଅନେକ ପୁତ୍ର, ଅସୀମ ଧନ ସମ୍ପଦର ମାଳିକ। ସୀମା ରକ୍ଷାରେ ସେ ସାଗର, ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସୂର୍ଯ୍ୟ, ପ୍ରିୟଜନଙ୍କ ପାଇଁ ରାତିର କମଳକୁ ଉଦ୍ଧାରଣ କରୁଥିବା ଚନ୍ଦ୍ର, ଦୋଷ ପାଇଁ ଘାସ ଜଳାଉଥିବା ଅଗ୍ନି। ସେ ପଣ୍ଡିତମାନଙ୍କ ସଭାରେ ମେରୁ ପର୍ବତ, କୀର୍ତ୍ତି ଚନ୍ଦ୍ରକୁ ଉଦ୍ଭାସିତ କରୁଥିବା ସାଗର, ଉତ୍ତମ ଗୁଣର ହଂସ ପାଇଁ ହ୍ରଦ, କଳାର କମଳ ପାଇଁ ସୂର୍ଯ୍ୟ। ଶତ୍ରୁସମୂହକୁ ବିକ୍ଷିପ୍ତ କରୁଥିବା ବାୟୁ, ଅହଂକାରୀ ହାଥୀମାନେ ମଧ୍ୟରେ ସିଂହ, ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ରର ପ୍ରିୟ, ଅଦ୍ଭୁତ ଗୁଣର ଖନି। ମନ୍ଦାର ପର୍ବତ ପରି ଶତ୍ରୁ ସାଗର ମଥନ କରୁଥିବା, ଉତ୍ତମ ଗୁଣର ମଧୁ, ଶ୍ରୀ ଦେବତା ପରି ଶୁଭ ଫୁଲର ଧନୁ ଧାରଣ କରୁଥିଲେ।