ସ୍ୱୟଂ ସ୍ଫୁର୍ତ୍ତିରେ ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଚେତନାର ନାଦ ଉଦିତ ହୁଏ—ଏହା ଚେତନାର ପବନ, ଯାହା କେବେ ଜଡ ନୁହେଁ। ଏହି ଚେତନାର ନିଜସ୍ୱ ଚଳନ ଅନେକ ପ୍ରକାରର ଧାରା ଭଳି ପ୍ରବାହିତ ହୁଏ—ଏହି ହେଉଛି ଚେତନାର ଜଳ, ଯାହା କୌଣସି ଚ୍ୟାନେଲ୍ରେ ବନ୍ଧା ନୁହେଁ। ସ୍ୱୟଂ ଚେତନାର ଅଦ୍ଭୁତ ଶିଖର ଉଚ୍ଚ ଭାବେ ଉଦ୍ଭାସିତ ହୁଏ, ଏହା କୌଣସି ନିର୍ମିତି ନୁହେଁ; ଏହି ଚେତନାର ଆନନ୍ଦମୟ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ସ୍ୱୟଂ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ, ଯାହା ସଦା ପ୍ରକାଶମାନ। ଚେତନାର ଆଲୋକ ସ୍ୱୟଂ ପ୍ରକାଶିତ ଓ ଶୁଦ୍ଧ ସ୍ୱରୂପ, ଜ୍ଞାନରେ ଜ୍ଞାନୀଙ୍କ ମନରେ ନିଜେ ଉଦିତ ହୁଏ, ଏବଂ ଅଜ୍ଞାନରେ ମଧ୍ୟ ଅସ୍ତ ହେଉଥିବା ପ୍ରତୀତି ଦିଏ। ଏହି ଚେତନା ନିଜ ଗତିରେ ଜଡ ଦ୍ରବ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସୁଷୁପ୍ତିର ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ; ଏହି ଚେତନା ନିଜ ନାଦ କିମ୍ବା ନିର୍ବିକାରତାରେ ଆକାଶ ଭଳି ଅପାର ମନ କିମ୍ବା ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା ଭାବେ ରହିଥାଏ। ଚେତନାର ପ୍ରକାଶ ହେଉଛି ସେଇ ଆଲୋକ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ସଂସାର ଥାଏ କି ନଥାଏ; ଏହି ସଂସାର ଅଛି ଏବଂ ନାହିଁ, କାରଣ ଏହା ଚେତନା ଆକାଶର ଏକ ଶୂନ୍ୟତା ମାତ୍ର। ସଂସାର, ଚେତନାର ମହାପ୍ରଭାର ଆକାର ଭାବେ, ଅଛି ଓ ନାହିଁ; ଚେତନା ଘନ ପବନର ନାଦ ଭାବେ ମଧ୍ୟ, ସଂସାର ଅଛି ଓ ନାହିଁ। ଚେତନା ଘନ ଅନ୍ଧକାରର କଳିମା ଭାବେ ମଧ୍ୟ, ସଂସାର ଅଛି ଓ ନାହିଁ; ଚେତନା ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦିନାଲୋକ ଭାବେ ମଧ୍ୟ, ସଂସାର ଅଛି ଓ ନାହିଁ। ଚେତନାର ଧୂଳି ହେଉଛି ଗିରି କିମ୍ବା ପରମାଣୁ ଭାବରେ ସଂସାରର ମାୟା; ଚେତନା ଅଗ୍ନିର ତାପ ହେଉଛି ସଂସାରର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା; ଚେତନା ଶଂଖର ଧଳା ହେଉଛି ସଂସାରର ଚମକ। ସଂସାର ହେଉଛି ଚେତନା ପାହାଡ଼ର ଗୁହା, ଜଳର ତରଳତା, ଇଖୁର ମାଧୁର୍ୟ, ଦୁଧର ମୃଦୁତା। ହିମର ଶୀତଳତା ହେଉଛି ଚେତନାରେ ସଂସାର; ଅଗ୍ନିର ତୀବ୍ରତା, ଘୃତର ତୈଳିକତା, ଚେତନା ନଦୀର ତରଙ୍ଗ ସବୁ ଏହି ସଂସାରର ଅନ୍ତର୍ଗତ ଭାବ। ସଂସାର ହେଉଛି ଚେତନା ମଧୁର ମାଧୁର୍ୟ; ଚେତନା ମୂର୍ତ୍ତିର ସୁନା ଅଳଙ୍କାର; ଚେତନା ଫୁଲର ଗନ୍ଧ; ଚେତନା ଲତାର ଫଳ। ଚେତନାର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ହେଉଛି ସଂସାରର ଅସ୍ତିତ୍ୱ; ଏହି ସଂସାରର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ହେଉଛି ଚେତନାର ଦେହ। ଏଠାରେ ଭେଦ ଓ ପରିବର୍ତ୍ତନ ରହେ ନାହିଁ, ଯେପରି ଆକାଶରେ ମଳିନତା ନାହିଁ। ଏହିପରି ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଦ୍ୱାରା ତିନି ଲୋକ—ସତ୍ୟ ଓ ଅସତ୍ୟ—ଅପୃଥକ ହୋଇଯାଉଛି, କାରଣ ତାଙ୍କର ମୂଳ ଅଭିନ୍ନ; ତେଣୁ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଓ ନାସ୍ତିତ୍ୱ ଏକାଇ ଅଟୁଟ। ‘ଅଂଶ’ ଓ ‘ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ’ ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥ ଖରା ଶସକର ଶିଙ୍ଗ ଭଳି କଳ୍ପିତ, ଯେଉଁମାନେ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଅନୁଭୂତିକୁ ଅସ୍ୱୀକାର କରିବାକୁ ଚାହାନ୍ତି, ସେମାନେ ନିନ୍ଦାର ଯୋଗ୍ୟ। ଯେଉଁଠାରେ ପାହାଡ଼, ଭୂମି, ନଦୀ, ଏବଂ ନାୟକମାନେ ଥାନ୍ତି ନାହିଁ, କେବଳ ଚେତନା ଏକାଇ ଅଛି, ସେଠାରେ କେମିତି ଏହା-ସେହାର ଭ୍ରମ ହେବ? ଯଦିଓ ଚେତନା ପାଷାଣ ହୃଦୟ ଭଳି ଘନ ହୁଏ, ତଥାପି ନିଜ ଆକାଶରେ ଏହା ସ୍ୱଚ୍ଛ ଅଟୁଟ ରହେ, ଏବଂ ଏହା ମଧ୍ୟରେ ସମସ୍ତ ଶାନ୍ତିମୟ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଅନ୍ତର୍ଗତ। ବସ୍ତୁମାନଙ୍କର ଅପାର ଆକାଶରେ ତୁମେ ଏକ ଆକାଶ କଣ୍ଣିକା ଭଳି; ଏଠାରେ ‘ତୁମେ’, ‘ସେ’, ‘ମୁଁ’, ‘ଆତ୍ମା’, ‘ସତ୍’, ‘ଅସତ୍’—ଏପରି କୌଣସି ଧାରଣା ନାହିଁ। ପତ୍ର ମଧ୍ୟରେ ଅନେକ ରେଖାର ବ୍ୟବସ୍ଥା ଭଳି, ଏହି ଚେତନା ନିଜ ସ୍ୱଭାବରେ ଭିନ୍ନ ଓ ଅଭିନ୍ନ—ଦୁଇଁକୁ ଧାରଣ କରିଥାଏ। ତୁମେ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଅନୁଭୂତି ଦ୍ୱାରା ଜାଣ, ଚେତନା ସମସ୍ତ କାରଣମାଳାର ମୂଳ କାରଣ, ସେଇ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତାଙ୍କର ମଧ୍ୟ ଉତ୍ପାଦକ, ଏବଂ ନିଜ ସ୍ୱଭାବରେ ଅକାରଣ। ଏହି ଚେତନା ଯାହା ଦ୍ରବ୍ୟ ନୁହେଁ, ତାହାର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଅସ୍ଥିତି କଥା କଥାରେ ମଧ୍ୟ ସ୍ଥାପିତ ହେଉ ନାହିଁ; କାରଣ ଯାହା ଅଛି, ତାହା ମୂଳ ଭଳି ଅଙ୍କୁର ଉପଜିଥାଏ। ଯେପରି ତିନି ଲୋକ ଆକାଶରେ ଅଖଣ୍ଡ ଓ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶୂନ୍ୟ ଭାବେ ଅବସ୍ଥିତ, ସେପରି ମହାଚେତନା ମଧ୍ୟ ଯାହା ଦେଖାଯାଏ, ତାହା ପରମ ପଦ ଅଟୁଟ; ଏହି ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଅନୁଭୂତିରେ ଦୃଢ଼ ହୁଅ। ଏପରି କଥାବାର୍ତ୍ତା ପରେ ମୁନି ଉପସଂହାର କରିଲେ, ଦିନ ଧୀରେ ଧୀରେ ସଂଧ୍ୟା ଦିଗକୁ ବଢ଼ିଲା, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅସ୍ତ ହେଲା, ଏବଂ ସଭାସଦସ୍ୟମାନେ ପ୍ରଣାମ କରି, ସୂର୍ଯ୍ୟର କିରଣ ମଳିନ ହେଉଥିବା ସମୟରେ ସ୍ନାନକୁ ଯାଇଲେ। ଏହି ସଂସାର କେବଳ ଆକାଶ, ଯେପରି ଆକାଶରେ ମୁକୁତ ଦେଖାଯାଏ; ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନାର ଅନନ୍ୟ ଆକାଶରେ ସଂସାର ଏହିପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଏ। ଯେପରି ଦେବାଙ୍ଗନା ଦ୍ୱାରରେ ଉତ୍କୀର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ଅଲଗା ନୁହେଁ, ସେପରି ଚେତନା ଦ୍ୱାରରେ କୌଣସି ଉତ୍କୀର୍ଣ୍ଣ କିମ୍ବା କର୍ତ୍ତା ନାହିଁ। ସାଗର ମଧ୍ୟରେ ତରଙ୍ଗ ଯେପରି ନିଜ ସ୍ୱରୂପରେ ଅଚଳ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସ୍ୱୟଂସ୍ଫୁର୍ତ୍ତିରେ ଉଦ୍ଭାସିତ ହୁଏ, ସେପରି ଜ୍ଞେୟ ଓ ଜ୍ଞାତା ପରମେ ଦେଖାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ସେମାନେ ସତ୍ୟରେ ଅଲଗା ନୁହେଁ। ପାଣିରେ ଦେଖାଯାଉଥିବା ସୂର୍ଯ୍ୟର ଅନ୍ତର୍ଗତ ରୂପ ଯେପରି ଜଗତକୁ ଦୃଢ଼ ଲାଗେ କିନ୍ତୁ ପରମାଣୁ ପାଇଁ ଅସାର, ସେପରି ସଂସାରର ଅସ୍ତିତ୍ୱ। ସଂସାରର ଦେଖାଯାଉଥିବା ରୂପ, ଯାହା ନ ଉପଲବ୍ଧ, ନ ଅନୁପଲବ୍ଧ, ବ୍ରହ୍ମା ସହ ଅପୃଥକ; ଏହା ହେଉଛି ପାଣିରେ ସୂର୍ଯ୍ୟର ଜାଲ ଭଳି ଦେଖାଯାଏ। ପୃଥିବୀ ଓ ଅନ୍ୟ ଭୂତମାନେ ଏହି ସଂସାରରେ ଦେଖାଯାଏ, ଯାହା ଆକାଶ ସ୍ୱରୂପ, ତଥାପି ସେମାନେ ସତ୍ୟରେ ନାହିଁ—ସ୍୵ପ୍ନ କିମ୍ବା କଳ୍ପନା ଭଳି। ଏହି ଆକାଶ ସଦୃଶ ଚେତନାରେ, ଯେଉଁଠାରେ ବସ୍ତୁକୁ ବାସ୍ତବ ବୋଲି ଧାରଣା ହୁଏ, କିଛି ଉପଜେ ନାହିଁ—ଯେପରି ମୃଗତୃଷ୍ଣା ନଦୀରେ ପାଣି ନାହିଁ। ଏହି ସଂସାର, ଯେଉଁଠାରେ ବସ୍ତୁ ଧାରଣା ନାହିଁ, ଗନ୍ଧର୍ବ ନଗର ଭଳି; ଦୃଶ୍ୟମାନ ଜିନିଷମାନେ ମରୁଭୂମିର ନଦୀ ଭଳି ମାୟାମୟ ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ। ସ୍୵ପ୍ନ ପାହାଡ଼ରେ ଯେପରି କୌଣସି ମାପ କିମ୍ବା ତୁଳନା ନାହିଁ, ସେପରି ସଂସାରର ସମସ୍ତ ଦୃଶ୍ୟ ଆକାଶ ମାତ୍ର, କଳ୍ପନା ଦ୍ୱାରା ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଦ୍ରବ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ନୁହେଁ। ‘ସଂସାର’, ‘ବ୍ରହ୍ମ’, ଓ ‘ଆକାଶ’ ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥରେ ଅଜ୍ଞାନୀମାନେ ଛାଡ଼ି, କୌଣସି ଭେଦ ନାହିଁ।