ଚେତନାର ଅବସ୍ଥାରୁ ତାହାର ନିଜ ଶକ୍ତି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଯାହାକୁ ଆମେ 'ମୁଁ' ବୋଧ କୁହୁଁ; ଏହି ଅନୁଭବ ହେଉଛି ଜୀବ, ଯାହାର ସ୍ୱରୂପ ହେଉଛି ସ୍ପନ୍ଦନ ଓ କ୍ରିୟା, ଏବଂ ସେହିପରି ଏହାକୁ ଚିହ୍ନାଯିବ। ଯେଉଁ କିଛିକୁ ଆମେ ଚେତନା ବା ମନ ବୋଲି ଭାବୁ, ସେସବୁ ନିଜ ନାମ ଓ ଅର୍ଥ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ, ବିଭିନ୍ନ ଭେଦ ଓ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଦ୍ୱାରା ବିଭକ୍ତ ହୁଏ; ଏହିପରି ଭାବେ ଏହା ସତ୍ୟରୂପ ନୁହେଁ। କ୍ରିୟାକାରୀ ଓ କ୍ରିୟା ମଧ୍ୟରେ ଚେତନାର ସ୍ପନ୍ଦନରେ କୌଣସି ଭିନ୍ନତା ନାହିଁ; କ୍ରିୟା ମାନେ ସ୍ପନ୍ଦନ, ଏବଂ ସେଉଁଠି ଏହାକୁ ଲୋକେ ଜୀବ ବୋଲି ମନେରଖନ୍ତି। ଜୀବ ହେଉଛି ଚେତନା ଭିତରେ ସ୍ପନ୍ଦନ; ଏହି ସ୍ପନ୍ଦନ ହିଁ ଲୋକଙ୍କ ମନ। ମନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟମୟ ହୋଇ ବିଭିନ୍ନ ଦିଗରେ ଚଳିତ ହୁଏ। ଯଥାର୍ଥରେ, ଚେତନାର ତେଜସ୍ବିତା, ଯାହା ଶାନ୍ତ ଓ ଭେଦହୀନ, ଏହାହିଁ ସଂସାର; ଏହା ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ କୌଣସି କାରଣ ଓ କାର୍ଯ୍ୟ ନାହିଁ। "ମୁଁ ଅଭେଦ୍ୟ, ଅଦାହ୍ୟ, ଅନୋନୀୟ, ଅଶୋଷ୍ୟ; ମୁଁ ନିତ୍ୟ, ସଦାବସ୍ଥିତ, ଅଚଳ—ଏହା ନିଶ୍ଚିତ।" ଲୋକେ ଯେପରି ତର୍କ କରନ୍ତି, ତେଣୁ ସେମାନେ ମୂଢ଼ତାରେ ଯେପରି ଚାହିଁ ତର୍କ କରନ୍ତୁ; ଆମେ ଏଭଳି ଭ୍ରମରେ ଚଳିନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ଯେଉଁମାନେ ଭ୍ରମରୁ ମୁକ୍ତ, ସେମାନେ ଉଦ୍ଭବିଛନ୍ତି। ଦୃଶ୍ୟ ଓ ରୂପରେ ଯେଉଁଠି ଅଜ୍ଞାନ ଗଢ଼ିଯାଏ, ସେଠି ଭେଦ ଓ ପରିଣାମ ଦେଖାଯାଏ; କିନ୍ତୁ ଅରୂପ, ଚେତନାରେ, ତାହାକୁ ଜାଣିଥିବା ଚେତନା ଆକାଶରେ, ସତ୍-ଅସତ୍ ତତ୍ତ୍ୱରେ, ଏହିପରି ଭେଦ ନାହିଁ। ଚେତନାର କିରଣ, ବସ୍ତୁର ରସ ଦ୍ୱାରା, କାଳ ଆଦି ଶକ୍ତି ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ; ଚେତନା ଆକାଶର ଶୁଦ୍ଧତା, ଚେତନାର ମଧୁ, ନିଜ ମାଳା ଫୁଟାଏ। ସ୍ୱତଃସ୍ଫୁର୍ତ୍ତିରେ, ଚେତନାର ଅଦ୍ଭୁତ ଧନୁ ଅପ୍ରହତ ଭାବେ ଜ୍ଵଳିଉଠେ; ସ୍ୱତଃସ୍ଫୁର୍ତ୍ତିରେ, ଚେତନାର ଅଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ମଣି କୌଣସି କାରଣ ଛାଡ଼ି କ୍ରିୟା କରେ। ସ୍ୱତଃସ୍ଫୁର୍ତ୍ତିରେ, ଚେତନାର ଅନନ୍ୟ ସ୍ପନ୍ଦନ ଉପସ୍ଥିତି ହୁଏ, ଚେତନାର ବାୟୁ, ଯାହା ଜଡ଼ ନୁହେଁ; ସ୍ୱତଃସ୍ଫୁର୍ତ୍ତିରେ, ଚେତନାର ବିବିଧ ଚଳନ ଧାରା ପ୍ରବାହିତ ହୁଏ, ଚେତନା ନଦୀର ଜଳ, କୌଣସି ଧାରାରେ ବନ୍ଧା ନୁହେଁ। ସ୍ୱତଃସ୍ଫୁର୍ତ୍ତିରେ, ଚେତନାର ଅଦ୍ଭୁତ ଚୂଡ଼ା ଉଚ୍ଚ ହୁଏ, ଏହା ନିର୍ମିତ ନୁହେଁ; ସ୍ୱତଃସ୍ଫୁର୍ତ୍ତିରେ, ଚେତନାର ଆନନ୍ଦ ତେଜସ୍ବିତା ସଦା ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ। ଚେତନାର ଆଲୋକ, ସ୍ୱୟଂ-ପ୍ରକାଶ ଓ ଶୁଦ୍ଧ ସ୍ୱଭାବରେ, ଜ୍ଞାନୀ ମଧ୍ୟରେ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ସ୍ୱୟଂ ଉଦିତ ହୁଏ, ଏବଂ ଅଜ୍ଞାନରେ ଅସ୍ତ ହେଉଛି ବୋଲି ଦେଖାଯାଏ। ନିଜ ଜଡତା ଦ୍ୱାରା, ଏହା ଜଡ଼ ସ୍ତବ୍ଧତା ମଧ୍ୟରେ ସୁଷୁପ୍ତି ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ; ନିଜ ସ୍ପନ୍ଦନ କିମ୍ବା ନିଶ୍ଚଳତା ଦ୍ୱାରା, ଚେତନାର ବିଶାଳ ଆକାଶ ମନ କିମ୍ବା ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା ରୂପେ ରହିଯାଏ। ଚେତନାର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ହେଉଛି ସେଇ ଆଲୋକ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ସଂସାର ଅଛି ଓ ନାହିଁ; ସଂସାର ଅଛି ଓ ନାହିଁ, କାରଣ ସେ ହେଉଛି ଚେତନା ଆକାଶର ଏକ ଶୂନ୍ୟତା। ସଂସାର, ଚେତନା ଆଲୋକର ମହାରୂପ ଭାବେ, ଅଛି ଓ ନାହିଁ; ଚେତନା ଘନ ବାୟୁର ସ୍ପନ୍ଦନ ଭାବେ, ସଂସାର ଅଛି ଓ ନାହିଁ। ସଂସାର, ଚେତନା ଘନ ଅନ୍ଧକାରର କଳିମା ଭାବେ, ଅଛି ଓ ନାହିଁ; ଚେତନା ସୂର୍ଯ୍ୟର ଦିନାଲୋକ ଭାବେ, ସଂସାର ଅଛି ଓ ନାହିଁ। ଚେତନାର ଧୂଳି ହେଉଛି ପାହାଡ଼ ବା ପରମାଣୁ ରୂପ ମାୟା ସଂସାର; ଚେତନା ଅଗ୍ନିର ତାପ ହେଉଛି ସଂସାରର ତେଜସ୍ବିତା; ଚେତନା ଶଂଖର ଧଳାପଣ ହେଉଛି ସଂସାରର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା। ସଂସାର ହେଉଛି ଚେତନା ପାହାଡ଼ର ଗର୍ଭ; ପାଣିର ଚଳନଶୀଳତା ହେଉଛି ଚେତନାରେ ସଂସାର; ଇଖୁର ମଧୁରତା ହେଉଛି ଚେତନାରେ ସଂସାର; ଦୁଧର ମୃଦୁତା ହେଉଛି ଚେତନାରେ ସଂସାର। ହିମର ଶୀତଳତା, ଅଗ୍ନିର ଦାହ, ଘୃତର ତେଲାନ୍ୱିତତା, ଏବଂ ନଦୀର ତରଙ୍ଗ—ସବୁ ଚେତନା ନଦୀରେ ସଂସାରର ରୂପ। ସଂସାର ହେଉଛି ଚେତନା ମଧୁର ମଧୁରତା; ଚେତନାର ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଆଳଙ୍କାର ଭାବେ ସଂସାର; ଚେତନା ଫୁଲର ସୁଗନ୍ଧ ଭାବେ ସଂସାର; ଚେତନା ଲତାର ଫଳ ଭାବେ ସଂସାର। ଚେତନାର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ହେଉଛି ସଂସାରର ଅସ୍ତିତ୍ୱ; ସଂସାରର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ହେଉଛି ଚେତନାର ରୂପ। ଏଠାରେ ଭେଦ ବା ପରିବର୍ତ୍ତନ ରହେନାହିଁ, ଯେପରି ଆକାଶରେ ଅପବିତ୍ରତା ରହେନାହିଁ। ଏପରି ଭାବେ, ତତ୍ତ୍ୱର ଏକତା ଦ୍ୱାରା ତିନି ଲୋକ—ସତ୍ୟ ଓ ଅସତ୍ୟ—ଅଭେଦ, କାରଣ ସେମାନଙ୍କର ସାର ଏକ; ତେଣୁ, ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଓ ନାସ୍ତିତ୍ୱ ଏହି ଏକତା ଅଟୁଟ। 'ଅଂଶ' ଓ 'ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ' ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥ ହେଉଛି ଖରଗୋଷର ଶିଙ୍ଗା ଭଳି ଏକ ଅନୁମାନ; ଏହିପରି ଅନୁଭୂତିକୁ ଅସ୍ୱୀକାର କରିବାକୁ ଚାହିଁଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ ଦୌଷ୍ୟ ଲାଗୁ। ଯେଉଁଠି ପ୍ରଥିବୀ, ପାହାଡ଼, ନଦୀ ଓ ଇଶ୍ୱର ଭଳି ଜଗତ ନାହିଁ, କାରଣ କେବଳ ଚେତନା ଏକ, ସେଠି କିପରି ଏହା ଓ ସେହା ମଧ୍ୟରେ ଭ୍ରମ ହେବ? ଯଦିଓ ଚେତନା ପାଷାଣ ହୃଦୟ ଭଳି ଘନ, ତଥାପି ତାହା ନିଜ ଆକାଶରେ ନିର୍ମଳ, ଏବଂ ତାହାର ଭିତରେ ସମସ୍ତ ଶାନ୍ତ ବ୍ୟବସ୍ଥା ରହିଥାଏ, ପାଷାଣ ଭଳି। ବସ୍ତୁର ବିସ୍ତୃତିରେ, ତୁମେ ଆକାଶର ଏକ କଣିକା ଭଳି; ତୁମ ପାଇଁ 'ତୁମେ', 'ସେ', 'ମୁଁ', 'ଆତ୍ମା', 'ସତ୍', 'ଅସତ୍' ଭାବନା ନାହିଁ। ପତ୍ର ମଧ୍ୟରେ ବିଭିନ୍ନ ରେଖାର ବ୍ୟବସ୍ଥା ଭଳି, ଏହି ଚେତନା ନିଜ ସ୍ୱଭାବରେ ଭିନ୍ନ ଓ ଅଭିନ୍ନ ଉଭୟକୁ ଧାରଣ କରେ। ସକଳ କାରଣର ମୂଳ ହେଉଛି ଚେତନା, ସେହି ଚେତନା ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତର ମାତୃକା, ଏବଂ ନିଜ ସ୍ୱଭାବରେ ଅକାରଣ। ଏହି ଚେତନା, ଯାହା ବସ୍ତୁ ନୁହେଁ, ତାହାର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଅପ୍ରମାଣିତ; କାରଣ ଯାହା ଅଛି, ତାହା ବିଜରୁ ଅଙ୍କୁର ଭଳି ଉଦ୍ଭବିତ ହୁଏ। ଯେପରି ତିନି ଲୋକ ଆକାଶ ଭିତରେ ଅବିଭକ୍ତ ଓ ଶୂନ୍ୟ ଭାବେ ଅଛି, ସେପରି ମହାଚେତନା ଭିତରେ ଯାହା ଦେଖାଯାଏ, ତାହା ନିଶ୍ଚିତ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅବସ୍ଥା—ଏହି ଅନୁଭୂତିରେ ଦୃଢ଼ ହୁଅ। ଯେତେବେଳେ ମୁନି ଏପରି କଥା କହିଲେ, ଦିନ ଅସ୍ତ ହେବାକୁ ଲାଗିଲା, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅସ୍ତ ହେଲା, ଏବଂ ସଭାସଦସ୍ୟମାନେ ବନ୍ଦନା କରି, ସୂର୍ଯ୍ୟର କିରଣ ହ୍ରାସ ପାଇଁ ନଦୀସ୍ନାନକୁ ଯାଇଲେ।