ହେ ପ୍ରଭୁ, ଆମେ ଏହି ଦେହକୁ କେବଳ ଜୀବନ୍ତ ରଖିଛୁ, କିନ୍ତୁ ଏହି ଦୁଃଖ ଓ କ୍ଲାନ୍ତିର କାରଣ ହେଉଛି ଆପଣଙ୍କ ପୁତ୍ର ରାମ। ଯେତେବେଳେ ରାମ, ଯାହାଙ୍କର ଚକ୍ଷୁ ପଦ୍ମ ପତ୍ର ପରି, ମୁନିମାନଙ୍କ ସହିତ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାରୁ ଫେରିଲେ, ସେଠାରୁ ସେ ମନରେ ଅଶାନ୍ତି ଅନୁଭବ କରୁଛନ୍ତି। ଆମେ ଅନେକ ପ୍ରୟାସ କଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ ସନ୍ଧ୍ୟା ବେଳେ ଦୈନିକ କାର୍ଯ୍ୟ କ୍ରିୟା କଲେ ମଧ୍ୟ ମୁଖ ଅନନ୍ଦ ହୁଏନାହିଁ, କିମ୍ବା କେବେ କେବେ କିଛି କରନ୍ତି ନାହିଁ। ସେ ସ୍ନାନ କରି, ଦେବତାଙ୍କୁ ପୂଜା କରି, ଶିଷ୍ଟାଚାର ଅନୁସରଣ କଲେ ମଧ୍ୟ କ୍ଲାନ୍ତ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି; ଆମେ ବାରମ୍ବାର ଅନୁରୋଧ କଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ଖାନ୍ତି ନାହିଁ। ଅନ୍ତଃପୁରର ନାରୀମାନେ ଯେଉଁମାନେ ତାଙ୍କୁ ଦୋଳାୟମାନ କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ସହ ଖେଳନ୍ତି ନାହିଁ, ଚାତକ ପକ୍ଷୀ ପୃଥିବୀର ଆନନ୍ଦ ଅଗ୍ରହ କରିନଥିବା ପରି। ରତ୍ନ ଓ ମୁକ୍ତା ଭରିତ କଙ୍କଣ ଓ ବାହୁବଳୟ ମଧ୍ୟ ସେଉଁଠି ଆନନ୍ଦ ଆଣିନଥାଏ, ଯେପରି ଆକାଶ ପ୍ରଭାତ ପୂର୍ବକ ଅପତିତ ହେବାକୁ ଯାଉଥିବା ଜଣେ ଲୋକଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଇପାରେନାହିଁ। ଖେଳାଳି ଚଞ୍ଚଳା ନାରୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ମଲୟାଚଳ ମଲୟବାତାସ ଓ ଲତାବିତାନ ମଧ୍ୟରେ ସେ ଗଭୀର ବିଷାଦରେ ଡୁବିଯାନ୍ତି। ଯେଉଁ କିଛି ଆନନ୍ଦଦାୟକ, ଉଚିତ, ଆକର୍ଷକ କିମ୍ବା ମନୋହର, ସେ ସେଗୁଡିକୁ ଦୃଷ୍ଟିଗତ କରି ଦୁଃଖିତ ହୁଅନ୍ତି, ମନେ ହୁଏ ତାଙ୍କ ଚକ୍ଷୁ ଜଳରେ ଭରିଯାଇଛି। ନୃତ୍ୟ ଓ ହାସ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ, ସେ ନାରୀମାନଙ୍କୁ ଉପାଳମ୍ଭ କରନ୍ତି, କହନ୍ତି, "ଏହି ଦୁଃଖ ଦେଉଥିବା ମାନେ ମୋ ସମ୍ମୁଖରେ କାହିଁକି?" ଖାଦ୍ୟ, ଶୟନ, ସ୍ନାନ, ବିନୋଦ, ପାନ, ବସିବା—ଏସବୁ ଉପରେ ସେ କୌଣସି ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରୁନାହାନ୍ତି; ଏଗୁଡିକୁ ପ୍ରମାଦୀ ଲୋକଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ବୋଲି ଭାବି, ସେ ସେମାନଙ୍କୁ ନ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି, ନ ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି। ସେ କହନ୍ତି, "ଧନର କଣ ଦରକାର, ବିପଦର କଣ ଉପଯୋଗ, ଘରର କଣ ଉପଯୋଗ, ପ୍ରୟାସର କି କାମ?"—ଏମିତି ବିଚାର କରି ସେ ନିରବ ଏବଂ ଏକାକି ରହନ୍ତି। ସେ ହସନ୍ତି ନାହିଁ, ଆନନ୍ଦରେ ଲୀନ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ, କିମ୍ବା କର୍ତ୍ତବ୍ୟରେ ଲାଗିନ୍ତି ନାହିଁ; ସେ କେବଳ ନିରବତା ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି। ଖୋଲା କେଶ, ଚଞ୍ଚଳ ନୟନ ମଧୁର ନାରୀମାନେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଇପାରନାହାନ୍ତି, ଯେପରି ହରିଣ ଜଣେ ବନବୃକ୍ଷକୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଇପାରିନାହିଁ। ଏକାକି ସ୍ଥାନ, ପାର୍ଶ୍ଵବନ୍ଧୁ, ନଦୀତଟ, ଅରଣ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ସେ ପ୍ରକୃତି ପଶୁମାନଙ୍କ ସହିତ ଅନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି, ଯେପରି ସେମାନେ ତାଙ୍କର ନିଜ ଜାତି। ହେ ରାଜନ୍, ପୋଷାକ, ପାନ, ଖାଦ୍ୟ ଓ ଧନ ଉପରେ ଅନାସକ୍ତ ମନଭାବ ନେଇ, ସେ ଉନ୍ମୁକ୍ତ ସନ୍ନ୍ୟାସୀଙ୍କ ଚରିତ୍ର ଅନୁସରଣ କରି, ତପସ୍ୟାର ପଥ ଚାଲିଛନ୍ତି। ଜଣେକି ଏକାକି ଶୂନ୍ୟ ସ୍ଥାନରେ ବସି, ହେ ନରପତି, ନିଜ ମନେ ନ ହସନ୍ତି, ନ ଗାଉନ୍ତି, ନ ଅଶ୍ରୁପାତ କରନ୍ତି। ପଦ୍ମାସନରେ ବସି, ମନ ଶୂନ୍ୟ କରି, ବାମ ହାତରେ ଗାଳ ରଖି, ସେ ଏଭଳି ଅବସ୍ଥାରେ ଅବସ୍ଥିତ ଅଟୁଟ ରହନ୍ତି। ସେ ଅହଂକାର ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି ନାହିଁ, ରାଜ୍ୟ ଅଭିଲାଷା କରନ୍ତି ନାହିଁ; ସେ ଆନନ୍ଦ ଓ ବିପଦର ଚକ୍ରରେ ନ ଉଠନ୍ତି, ନ ପଡନ୍ତି। ଆମେ ଜାଣିନାହୁଁ ସେ କେବେ ଜନ୍ମ ନେଲେ, କ’ଣ କରନ୍ତି, କ’ଣ ଚାହାନ୍ତି, କ’ଣ ଚିନ୍ତା କରନ୍ତି, କେଉଁଠି ଯାଆନ୍ତି, କିମ୍ବା କିପରି କିଏ ପାଇଁ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି। ପ୍ରତିଦିନ ସେ ଦେହରେ କ୍ଷୀଣ ହେଉଛନ୍ତି, ଚାମ୍ପର ଶେଷ ଋତୁର ଗଛ ପରି ଦିନକୁ ଦିନ ଫିକା ହେଉଛନ୍ତି, ଦିନକୁ ଦିନ ବିରକ୍ତି ପ୍ରାପ୍ତ କରୁଛନ୍ତି। ହେ ରାଜନ୍, ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସେଉଁଠି ତାଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି, ଯେପରି ତାଙ୍କର ନିଜ ପ୍ରତିବିମ୍ବ ଅଟୁଟ ରହିଛି। ଦାସ, ରାଜା ଓ ମାତାମାନେ ବାରମ୍ବାର ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ କେବଳ "କିଛି ନାହିଁ" ବୋଲି କହି, ନିର୍ବିକାଙ୍କ ଭାବେ ବସି ରହନ୍ତି। ସେ ନିଜ ପ୍ରିୟ ବନ୍ଧୁକୁ ଉପଦେଶ ଦେଇ କହନ୍ତି, "ମନକୁ କ୍ଷଣିକ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥିବା ଭୋଗରେ ଏକାଗ୍ର କରନ୍ତୁ ନାହିଁ।" ସେ ଦେଖନ୍ତି ଯେ, ନାନା ରସରେ ଆନନ୍ଦ ଦେଉଥିବା ନାରୀମାନେ କିମ୍ବା ସଭାର ଆଲୋଚନାରେ ମଧ୍ୟ, ସେ ମମତା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶୀଘ୍ର ହରାଯାଏ। କାକ ଆବାର ଆବାର କେବଳ ଅଭଙ୍ଗୀ, ମଧୁରତା ବିହୀନ, ଚେଷ୍ଟା ବିହୀନ ଓ ନିୟମ ଶୂନ୍ୟ ଭାବେ ଡାକେ। ପାଖରେ ଦାସ ଥିବା ବେଳେ କେହି କହିଦେଇଥିଲେ, "ତୁମେ ଚକ୍ରବର୍ତ୍ତି ହେଉ," ସେ ମନେ ଅନ୍ୟତ୍ର ଲୀନ ଥିବା ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କୁ ପ୍ରମାଦୀ ବୋଲି ହସିଦେଉଛନ୍ତି। ସେ କେଉଁଠି କ’ଣ କୁହାଯାଉଛି, କିମ୍ବା କ’ଣ ଦେଖାଯାଉଛି, ତାହା ଶୁଣନ୍ତି ନାହିଁ, ଦେଖନ୍ତି ନାହିଁ; ସେ ସବୁକିଛି, ବଡ଼ କଥାକୁ ମଧ୍ୟ ଅବହେଳା କରିଦିଅନ୍ତି। ଯଦି ଆକାଶରେ ପଦ୍ମସର କିମ୍ବା ବଡ଼ ଅରଣ୍ୟ ଥାଏ, ତଥାପି ସେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଅନୁଭବ କରିବେ ନାହିଁ, "ଏହା କିପରି?" ବୋଲି ଭାବି। ସୁନ୍ଦରୀ ନାରୀମାନେ ଆସି ଚାରିପାଖରେ ରହିଲେ ମଧ୍ୟ, ରତିର ବାଣ ତାଙ୍କ ମନକୁ ବେଧିପାରେ ନାହିଁ, ଯେପରି ଭାରି ପାଥର ଭାଙ୍ଗିହେବା ଦୁର୍ଲଭ। ଯଦି କେହି ଦୁଃଖିତ ଲୋକ ତାଙ୍କୁ ପଚାରନ୍ତି, "ତୁମେ ଏକ ଘର କିମ୍ବା ଧନ ଚାହାଅ?" ସେ ଚାହିଁଥିବାକୁ ସବୁକିଛି ଦେଇଦିଅନ୍ତି, ଏହା ଏକ ଉପଦେଶ ଭାବେ। "ଏହି ଦୁଃଖ, ଏହି ସୁଖ"—ଏସବୁ କଳ୍ପନାର ରଚନା; ଏପରି ମୋହ ମନରେ ଉଦୟ ହେଲେ, ଏହା ଦୁଃଖର ଗୀତ ହୁଏ। "ହାଁ, ମୁଁ ନଶ୍ଟ ହେଉଛି, ମୁଁ ଅସାହାୟ"—ଏପରି କ୍ରନ୍ଦନ କରିଲେ ମଧ୍ୟ, ଏପରି ବ୍ୟକ୍ତି ବିରକ୍ତି ଅନୁଭବ କରୁନାହାନ୍ତି, ଏହା ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ। ଏହିପରି ରାମ, ଶତ୍ରୁସୂଦନ ଓ ରଘୁବଂଶ ସିଂହ, ଗଭୀର ଅନୁଭୂତିରେ ଲୀନ ରହିବାରୁ, ଆମେ ଦୁଃଖରେ ପଡିଛୁ। ହେ ମହାବାହୁ, ଏପରି ମନଭାବ ଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ପାଇଁ କ’ଣ କରିବା ଉଚିତ ଆମେ ଜାଣିନାହୁଁ; ହେ ପଦ୍ମନୟନ, ଏଠାରେ ଆପଣ ଛଡା ଆମର କେହି ଆଶ୍ରୟ ନାହିଁ। ରାଜା, ବ୍ରାହ୍ମଣ କିମ୍ବା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗୁରୁ—ସେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଉଦାସୀନ ଭାବରେ ଦେଖନ୍ତି, ପଶୁ ଭଳି ଅନାସକ୍ତ ଭାବେ ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି। ଏହି ବିଶାଳ ସୃଷ୍ଟି, ଯାହାକୁ ଜଗତ୍ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଏଠି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି; ଏହା ସତ୍ୟ ନୁହେଁ, ମୁଁ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ ବୋଲି ନିଶ୍ଚିତ କରି ସେ ନିଶ୍ଚଳ ଅବସ୍ଥାରେ ରହନ୍ତି।