ଏଠାରେ ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ଉପାଖ୍ୟାନ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ, ଯେଉଁଠି ଚେତନାର ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଏବଂ ସୌନ୍ଦର୍ୟ ଦେଖି ମନ ହେଉଛି ଭବିତavy, ଏହା ନିଜେ ମଧ୍ୟରେ ବିସ୍ତୃତ ହୋଇଛି ଏବଂ ଏହି ଜଗତ ନାମରେ ପରିଚିତ । ଚେତନା ନିଜେ ମନ, ଅହଂ, ଏବଂ କଳ୍ପନା ରୂପେ ରହିଛି, ରାଘବ; ଏହିପରି ଅତି ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱ ଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ସବୁ କିଛି ଚେତନା ହିଁ । ଏଠାରେ ଦ୍ୱିତ୍ୱ ବା ଏକତା କେଉଁଠି ନିଶ୍ଚିତ ହୁଏ? ‘ତୁମେ’ ଓ ‘ମୁଁ’ ଭାବନାକୁ ଛାଡିଦିଅ, ଏହି ଜୀବ ର କାରଣରେ; କିନ୍ତୁ ଅସ୍ତିତ୍ୱକୁ ଛାଡିନଥିବା ସମୟରେ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଓ ଅନସ୍ତିତ୍ୱ ମଧ୍ୟରେ ଯାହା ରହିଯାଏ, ତାହା ନିଜେ ଅର୍ଥପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଯାଏ । ଚେତନା ଯେପରି ଆରମ୍ଭରେ ନିଜ ଅସ୍ତିତ୍ୱରେ ଉପଜିଥିଲା, ସେପରି ଉପଜେ; ଏହା ଅଖଣ୍ଡ ଆକାଶ ପରି ଦେଖାଯାଏ, ଏବଂ ମୁଁ ଏହାର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଓ ଅନସ୍ତିତ୍ୱକୁ ଜାଣିପାରିଲି । ଚେତନା-ଆକାଶ, ଆକାଶ, ଜଗତ, ଆକାଂକ୍ଷା, ଆକାଶ, ସାଗର, ଦେବତା, ଏବଂ ପାହାଡ଼—ଏସବୁ ଆକାଶ ଓ ଚେତନାର ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱ; ନିଶ୍ଚୟ ଭାବରେ ଏହାଠାରେ ଅନ୍ୟ କିଛି ନାହିଁ । ଯେଉଁଠୁ ଯାହା ଉପଜେ, ଏହା କେବେ ତାହାଠାରୁ ଭିନ୍ନ ନୁହେଁ; ଯଦି ତତ୍ତ୍ୱର ଅଂଶ ଅଛି, ଅଂଶହୀନ ବିଷୟର କଥା କେଉଁଠି ଆସିପାରିବ? ଏହି ଚେତନା କେବେ ଅସ୍ପର୍ଶିତ, ତାହାର କୌଣସି ଆକୃତି ନାହିଁ; ଏହି ଜଗତରେ ଯେଉଁ ଆକୃତି ଦେଖାଯାଏ, ସେ ଚେତନାର ତେଜର ପ୍ରକାଶ । ମନ, ବୁଦ୍ଧି, ଅହଂ, ତତ୍ତ୍ୱ, ପାହାଡ଼, ଦିଗ୍ଗୁଡ଼ିକ—ଏସବୁ ଚେତନାର ବିକଳ୍ପ ରୂପ; ଜଗତର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଚେତନାର ମୂଳରେ ଅଛି । ଜଗତ ଚେତନାର ଅବସ୍ଥା; ଚେତନା ନାହିଁ ଥିଲେ ଜଗତ ନାହିଁ । ଯଦି ଚେତନା ନିର୍ଜୀବ ହେଉଥିଲା, ତେବେ ଜଗତ ଉପଜିପାରିନଥିଲା; ଅସ୍ତିତ୍ୱରେ ଭିନ୍ନତା ନାହିଁ, ତେବେ ଜଗତ କେଉଁଠୁ ଆସିପାରିବ? ଚେତନାର ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଲୀଳା, ମୃଗମରୀଚିକାର ମୁଳ ପରି, ନିଜେ ଜୀବ ଓ ଜଗତର ଏକମାତ୍ର ତତ୍ତ୍ୱ ରୂପେ ଉପସ୍ଥିତ । ଚେତନାର ଅବସ୍ଥାରୁ ତାହାର ଶକ୍ତି ଉପଜେ, ଯାହା ‘ମୁଁ’ ଭାବନା ରୂପେ ଜଣାଯାଏ; ଏହି ଜୀବ ଭାବର ନିଜ ଗତି ଓ କ୍ରିୟା ଅଛି, ଏବଂ ଏହିପରି ଜଣାଯିବାକୁ ଯାଏ । ଚେତନା ମନ ଭାବରେ ଯାହା କଳ୍ପିତ, ନିଜ ନାମ ଓ ଅର୍ଥ ଦ୍ୱାରା ଉପଜିଥିବା, ତାହା ଭିନ୍ନତା ଓ ବିକଳ୍ପ ଦ୍ୱାରା ଭାଗିଯାଏ; ତେଣୁ ଏହା ଏକାଉଁ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନୁହେଁ । କ୍ରିୟାକାର୍ତ୍ତା ଓ କ୍ରିୟାର ଭିନ୍ନତା ଚେତନାର ଗତିରେ ନାହିଁ; କ୍ରିୟା ଏକାଉଁ ଗତି, ଏହି ଜଣାଯାଏ ଜୀବ ଭାବରେ । ଜୀବ ଚେତନା ମଧ୍ୟରେ ଗତି; ଏହି ମନ ଭାବରେ ଲୋକଙ୍କର ମନ; ମନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭାବରେ ନିଜ ଗତିରେ ବହୁ ପଥରେ ଚଳେ । ଚେତନାର ଶାନ୍ତ ଏବଂ ଭିନ୍ନତା ଶୂନ୍ୟ ତେଜ ଏହି ଜଗତ; ଏହାଠାରେ କାରଣ-ଫଳ ବିଷୟ ଅନ୍ୟ କିଛି ନାହିଁ । ମୁଁ ଭାଙ୍ଗିପାରିବି ନାହିଁ, ମୁଁ ଜଳିପାରିବି ନାହିଁ, ମୁଁ ପାଣିରେ ଭିଜିପାରିବି ନାହିଁ, ଶୁଖିପାରିବି ନାହିଁ; ମୁଁ ଚିରଅବଧି, ସଦାଉପସ୍ଥିତ, ଦୃଢ, ଅଚଳ—ଏହି ନିଶ୍ଚିତ ଅସ୍ତିତ୍ୱ । ଲୋକ ଏଠାରେ ଯେପରି ତର୍କ କରନ୍ତି, ତେଣୁ ତାଙ୍କର ଭ୍ରମରେ ଚାହିଁ ତର୍କ କରନ୍ତୁ; ଆମେ ଏପରି ଭ୍ରମରେ ଘୂରିବା ନୁହେଁ, କିନ୍ତୁ ଯେଉଁମାନେ ଭ୍ରମ ଶୂନ୍ୟ, ସେମାନେ ଉପଜିଛନ୍ତି । ଦୃଶ୍ୟ ଓ ଆକୃତିରେ, ଅଜ୍ଞାନ ପ୍ରବଳ ହେଲେ, ବିକଳ୍ପ ଭିନ୍ନତା ଉପଜେ; କିନ୍ତୁ ନିରାକାର ଚେତନା, ଏହାକୁ ଜାଣିଥିବା ଚେତନା ଆକାଶ, ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଓ ଅନସ୍ତିତ୍ୱର ତତ୍ତ୍ୱରେ, ଏହି ବିଭେଦ ନାହିଁ । ଚେତନାର କିରଣ, ଉପାଦାନ ବସ୍ତୁର ସ୍ବାଦ ଦ୍ୱାରା, କାଳ ଆଦି ଶକ୍ତି ଉପଜାଏ; ଚେତନାର ଶୁଦ୍ଧ ଆକାଶ, ଚେତନା ମଧୁ, ନିଜ ଫୁଲ ଉପଜାଏ । ସ୍ୱୟଂ, ଚେତନାର ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଧନୁ ଅପ୍ରହତ ଭାବରେ ଚମକେ; ସ୍ୱୟଂ, ଚେତନାର ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ମଣି କୌଣସି କାରଣ ବିନା କ୍ରିୟା କରେ । ସ୍ୱୟଂ, ଚେତନାର ଅନନ୍ୟ ଗତି ଉପଜେ, ଚେତନାର ବାୟୁ, ଯାହା ନିର୍ଜୀବ ନୁହେଁ; ସ୍ୱୟଂ, ଚେତନାର ବିଭିନ୍ନ ଗତି ଚଳେ, ଚେତନାର ଜଳ, ଯାହା କୌଣସି ନଦୀରେ ବନ୍ଧା ନୁହେଁ । ସ୍ୱୟଂ, ଚେତନାର ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରସ୍ତର ଉଚ୍ଚ ହୋଇଯାଏ, ତାହା ତିଆରି ନୁହେଁ; ସ୍ୱୟଂ, ଚେତନାର ଆନନ୍ଦ ତେଜ ସଦା ପ୍ରକାଶ ହୁଏ । ଚେତନାର ଆଲୋକ, ସ୍ବୟଂ ଉଦ୍ଭାସିତ ଏବଂ ଶୁଦ୍ଧ ସ୍ବଭାବର, ଜ୍ଞାନରୁ ଜ୍ଞାତାରେ ଉପଜେ, ଏବଂ ଅଜ୍ଞାନରେ ବିଲିନ ହୁଏ । ନିଜ ନିର୍ଜୀବତା ଦ୍ୱାରା, ଚେତନା ନିଜେ ଗଭୀର ନିଦ୍ରାର ଅବସ୍ଥାକୁ ପାଏ; ନିଜ ଗତି ବା ନିର୍ବିକଳ୍ପତା ଦ୍ୱାରା, ଚେତନାର ବିସ୍ତୃତ ଆକାଶ ମନ ହେଉଥିବା ବା ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା ରୂପେ ରହିଥିବା ଅବସ୍ଥାକୁ ପାଏ । ଚେତନାର ପ୍ରକାଶ ହେଉଛି ସେଇ ଆଲୋକ ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଜଗତ ଅଛି ଓ ନାହିଁ; ଜଗତ ଅଛି ଓ ନାହିଁ, ଏହା ଏକ ଶୂନ୍ୟତା ଚେତନା ଆକାଶର । ଜଗତ, ଚେତନା ଆଲୋକର ମହା ଆକୃତି ଭାବରେ, ଅଛି ଓ ନାହିଁ; ଚେତନା ଘନ ବାୟୁର ଗତିରେ, ଜଗତ ଅଛି ଓ ନାହିଁ । ଜଗତ, ଚେତନା ଘନ ଅନ୍ଧାରର କଳା ଭାବରେ, ଅଛି ଓ ନାହିଁ; ଚେତନା ସୂର୍ଯ୍ୟର ଦିନାଲୋକରେ, ଜଗତ ଅଛି ଓ ନାହିଁ । ଚେତନାର ଧୂଳି ହେଉଛି ଜଗତର ମାୟା—ପାହାଡ଼ ବା ଅଣୁ ଭାବରେ; ଚେତନା ଅଗ୍ନିର ତାପ ହେଉଛି ଜଗତର ତେଜ; ଚେତନା ଶଂଖର ଧଳା ହେଉଛି ଜଗତର ଚମକ । ଜଗତ ହେଉଛି ଚେତନା ପାହାଡ଼ର ଗଭ୍ବ; ପାଣିର ଦ୍ରବ୍ୟତା ହେଉଛି ଚେତନାରେ ଜଗତ; ଇଁ ଚେତନାରେ ଜଗତ; ଦୁଧର ନମ୍ରତା ହେଉଛି ଚେତନାରେ ଜଗତ । ତୁଷାରର ଶୀତଳତା ହେଉଛି ଚେତନାରେ ଜଗତ; ଅଗ୍ନିର ତାପ ହେଉଛି ଚେତନାରେ ଜଗତ; ଘିର ତେଳିୟତା ହେଉଛି ଚେତନାରେ ଜଗତ; ନଦୀର ତରଙ୍ଗ ହେଉଛି ଚେତନା ନଦୀରେ ଜଗତ । ଜଗତ ହେଉଛି ଚେତନା ମଧୁର ମାଧୁର୍ୟ; ଚେତନାର ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଆଭୁଷଣ ହେଉଛି ଜଗତ; ଚେତନା ଫୁଲର ଘ୍ରାଣ ହେଉଛି ଜଗତ; ଚେତନା ଲତାର ଫଳ ହେଉଛି ଜଗତ । ଚେତନାର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ହେଉଛି ଜଗତର ଅସ୍ତିତ୍ୱ; ଜଗତର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ହେଉଛି ଚେତନାର ଆକୃତି । ଏଠାରେ ଭିନ୍ନତା ଓ ବିକଳ୍ପ ରହି ନାହିଁ, ଯେପରି ଆକାଶରେ ଅପବିତ୍ରତା ରହି ନାହିଁ ।