ବ୍ରହ୍ମ, ଏହି ମହାଜୀବନ ତତ୍ତ୍ୱ, ଆରମ୍ଭ ଓ ଶେଷ ବିନା ଅସୀମ ଭାବରେ ବ୍ୟାପିତ ଅଛି । ଏହା ଯେତେବେଳେ ଅନେକ ଜୀବର ରୂପ ଧାରଣ କରେ, ଦେଖାକୁ ଏହି ଅନେକ ସମୂହ ଭାବେ ପ୍ରକଟ ହୁଏ, କିନ୍ତୁ ସତ୍ୟରେ ସେ କେବଳ ଏକ ଅପରିବର୍ତ୍ତନଶୀଳ ସ୍ବରୂପ ଅଟୁଟ ରହେ । ବସ୍ତୁଗତ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଜୀବାତ୍ମା ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ ଓ ସଂସାର ଚକ୍ରରେ ବନ୍ଧି ଯାଏ; ଏହି ଜ୍ଞାନ ଶାନ୍ତ ହେଲେ, ଏହାର ରୂପ ଶାନ୍ତିକୁ ଅନୁଭବ କରି ସଂସାର ଛାଡ଼ି ଯାଏ । ଏହିପରି, ଛୋଟ ଆତ୍ମାମାନେ ବଡ଼ ଆତ୍ମାଙ୍କର କ୍ରମିକ କ୍ରିୟା ଦ୍ୱାରା ମୂଳ ଆତ୍ମାର ଅବସ୍ଥାକୁ ପହଞ୍ଚନ୍ତି, ଯେପରି ତମ୍ବା ହେଉଛି ସ୍ବର୍ଣ୍ଣ ରୂପ ଧାରଣ କରିଥାଏ । ଏହି ଅନନ୍ତ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆକାଶରେ ଏହି ସମସ୍ତ ଦେଖାଯାଉଥିବା ଦଳ ପ୍ରକୃତରେ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଚିତ୍ତର ଅଦ୍ଭୁତ ଖେଳ ଭାବରେ ଏହା ଅନୁଭୂତି ହୁଏ; ଏହା ଏକା ଆକାଶ ତତ୍ତ୍ୱ ସମାନ । ଯେ ଅଦ୍ଭୁତ ଭାବ ଚେତନାରେ ସ୍ବୟଂ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ସେହି ଅନୁଭୂତି 'ମୁଁ' ଭାବ ଭାବିତ ହୁଏ, ଯାହା ପରେ ନାମ, ଦେହ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଭାବନା ଆସିଥାଏ । ଯାହା ଚେତନାର ଆଲୋକ, ଚେତନା ସମାନ ଓ ଅନନ୍ତ, ଏହା ହେଉଛି ଏହି ଜଗତର ଭୋଗ; ଏହି ସବୁ ତାହାର ଅନୁକ୍ରମଣ । ଏହି ଅବିନାଶୀ ଚେତନା, ଯଦିଓ ଏକ ଅଖଣ୍ଡ ସ୍ବରୂପ, ତଥାପି ଏହାକୁ ବିଭିନ୍ନ ବଦଳ ଓ ରୂପାନ୍ତର ଭାବରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଏ, ଏବଂ ଏହି ସ୍ବଯଂ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଜଣାଯାଏ । ଚେତନା ଯେଉଁ ଆନନ୍ଦ ନିଜେ ଅନୁଭବ କରେ, ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ ଲୀଳା ଭାବରେ, ସେହି ଅଦୃଶ୍ୟ ଆଲୋକ ରୂପେ ଏହି ଜଗତରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ । ଏହି ଚେତନାର ଶକ୍ତି, ଆକାଶଠାରୁ ଅଧିକ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଓ ସମସ୍ତକୁ ବ୍ୟାପିତ, ସ୍ବାଭାବିକ ଭାବରେ 'ମୁଁ' ଭାବ ଅନୁଭବ କରେ । ଆତ୍ମାରେ, ଆତ୍ମା ଦ୍ୱାରା ଓ ଆତ୍ମା ପାଇଁ ଯାହା ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଏ, ସେହି 'ମୁଁ' ଭାବରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତାହିଁ ଦେଖାଯାଏ । ଯାହା ଉପରେ ଚେତନା ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଅନୁଭବ କରେ, ଯାହା ରୂପ ଓ ସୌନ୍ଦର୍ୟ ଦେଖାଏ, ଏହି ସବୁ ତାହାର ଭିତରେ ସଂସାର ଭାବେ ବିସ୍ତୃତ ହୋଇଛି । ହେ ରାଘବ, ଚେତନା ନିଜେ ମନ, ଅହଂକାର ଓ କଳ୍ପନା; ଏହିପରି ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ସମସ୍ତ କିଛି ଚେତନା ଭିନ୍ନ ନୁହେଁ—ତେଣୁ ଦ୍ୱିତୀୟତା କିମ୍ବା ଏକତା କେଉଁଠି ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ହୁଏ? ତୁମେ ଏହି 'ତୁମେ' ଓ 'ମୁଁ' ଭାବକୁ ବିସର୍ଜନ କର, କିନ୍ତୁ ଅସ୍ତିତ୍ୱକୁ ଛାଡ଼ନି; ଯାହା ଅସ୍ତି ଓ ଅନସ୍ତି ମଧ୍ୟରେ ଅଛି, ସେହି ନିଜେ ଅର୍ଥପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ । ଯେପରି ଚେତନା ପ୍ରଥମେ ନିଜ ଅସ୍ତିତ୍ୱରେ ଧାରଣ କରାଯାଇଥିଲା, ସେହିପରି ଏହା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଏହା ଅଖଣ୍ଡ ଆକାଶ ସମାନ ଦେଖାଯାଏ, ଏବଂ ତାହାର ଅସ୍ତି ଓ ଅନସ୍ତି ମୁଁ ଜାଣେ । ଚେତନା ଆକାଶ, ଆକାଶ, ସଂସାର, ଇଚ୍ଛା, ଆକାଶ, ସାଗର, ଦେବତା, ପାହାଡ଼—ସବୁ ଆକାଶ ଓ ଚେତନାର ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଭାବ; ଏହା ଛଡ଼ା କିଛି ନାହିଁ । ଯାହାଠାରୁ ଯେଉଁ ପ୍ରକାଶ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ସେ କଦାପି ତାହାଠାରୁ ଭିନ୍ନ ନୁହେଁ; ଯଦି ତତ୍ତ୍ୱ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ, ତେବେ ଅଖଣ୍ଡ ଉପରେ କହିବା କ'ଣ ଅବଶ୍ୟକ? ଚେତନା, ଯାହା ସଦା ଅସ୍ପୃଶ୍ୟ ଓ ନିରାକାର, ଏହି ସଂସାରରେ ଯେଉଁ ରୂପ ଦେଖାଯାଏ, ସେମାନେ କେବଳ ଏହି ଚେତନାର ଚମକ । ମନ, ବୁଦ୍ଧି, ଅହଂକାର, ପଞ୍ଚଭୂତ, ପାହାଡ଼, ଦିଗ୍ବଳୟ—ଏହି ସବୁ ଅନ୍ୟ ଅନ୍ୟ ରୂପ; ଜଗତର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଚେତନା ତତ୍ତ୍ୱରେ ଉପସ୍ଥିତ । ଏହି ଜଗତ ହେଉଛି ଚେତନା ଅବସ୍ଥା; ଚେତନା ବିନା ଜଗତ ନାହିଁ । ଯଦି ଚେତନା ବିନା ଜଗତ ଥାଆନ୍ତା, ଚେତନା ନିଷ୍କ୍ରିୟ ହୋଇଯିବା ଦରକାର, କିନ୍ତୁ ଅସ୍ତିତ୍ୱରେ କୌଣସି ଭେଦ ନଥିଲେ, ଜଗତ କେଉଁଠୁ ଆସିବ? ଚେତନାର ଚମତ୍କାର ଲୀଳା, ମୃଗମରୀଚିକା ମନ୍ଦାର ମୂଳ ଭଳି, ସେହି ଜୀବ ଓ ଜଗତର ଏକମାତ୍ର ତତ୍ତ୍ୱ ଭାବରେ ନିଶ୍ଚିତ । ଚେତନା ଅବସ୍ଥାରୁ ତାହାର ସ୍ବଶକ୍ତି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଯାହା 'ମୁଁ' ଭାବ ଭାବିତ; ଏହାକୁ ଜୀବ କୁହାଯାଏ, ଯାହାର ସ୍ବଭାବ ଚଞ୍ଚଳତା ଓ କ୍ରିୟା, ଏହି ଭାବରେ ଏହାକୁ ଜଣାଯିବ । ଯାହା ଚେତନା, ମନ ଭାବିତ, ନିଜ ଉତ୍ପାଦିତ ନାମ ଓ ଅର୍ଥ ସହିତ, ବିଭାଗ ଓ ବଦଳରେ ବିଭକ୍ତ; ତେଣୁ ଏହା ପ୍ରକୃତରେ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନୁହେଁ । କ୍ରିୟାକର୍ତ୍ତା ଓ କ୍ରିୟାର ମଧ୍ୟରେ କୌଣସି ଭେଦ ନାହିଁ, ଚେତନାର ଚଞ୍ଚଳତା ଭିତରେ; କ୍ରିୟା କେବଳ ଚଞ୍ଚଳତା, ଏହି ଚଞ୍ଚଳତାକୁ ଲୋକ ଜଣାନ୍ତି । ଜୀବ ହେଉଛି ଚେତନା ଭିତରେ ଚଞ୍ଚଳତା; ଏହି ମନ ହେଉଛି ଲୋକଙ୍କ ମନ । ମନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟର ସ୍ବଭାବ ଭିତରେ ଅନେକ ଉପାୟରେ ଚଳିଥାଏ । ନିଶ୍ଚୟ, ଚେତନାର ଶାନ୍ତ ଓ ଅଭେଦ ଚମକ ହେଉଛି ଏହି ସଂସାର; ଏହା ଛଡ଼ା କାରଣ-ଫଳ ଭଳି କିଛି ନାହିଁ । ମୁଁ ଅଭେଦ୍ୟ, ଅଦାହ୍ୟ, ଅନିମ୍ନ, ଅନିଶୋଷ୍ୟ; ମୁଁ ନିତ୍ୟ, ସଦା ବର୍ତ୍ତମାନ, ଅଚଳ—ଏହି ନିଶ୍ଚିତ । ଲୋକେ ଯେପରି ଚର୍ଚ୍ଚା କରନ୍ତି, ତେବେ ତେମାନେ ତାଙ୍କର ମୂଢ଼ତା ଭିତରେ ଯିଏପରି ଚାହିଁଲେ ଚର୍ଚ୍ଚା କରନ୍ତୁ; ଆମେ ଏପରି ଭ୍ରମଣ କରୁନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ଯେଉଁମାନେ ସ୍ପଷ୍ଟ ଅବସ୍ଥାରେ ଅଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଉଦ୍ଭବ କରିଛନ୍ତି । ଯେଉଁ ଦେଖାଯାଏ ଓ ରୂପ ଥାଏ, ଏଠାରେ ଅଜ୍ଞାନ ଥିଲେ, ବିଭିନ୍ନ ରୂପାନ୍ତର ଦେଖାଯାଏ; କିନ୍ତୁ ନିରାକାର ଭିତରେ, ଚେତନା ଯେଉଁ ଜାଣିଥାଏ, ଚେତନା ଆକାଶରେ, ଅସ୍ତି ଓ ଅନସ୍ତି ତତ୍ତ୍ୱରେ, ଏମିତି ଭିନ୍ନତା ନାହିଁ । ଚେତନାର କିରଣ, ବସ୍ତୁର ରସ ଦ୍ୱାରା, କାଳ ଓ ଅନ୍ୟ ଶକ୍ତି ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ; ଚେତନା ଆକାଶ, ଚେତନା ମଧୁ, ନିଜର ଫୁଲ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ । ସ୍ବୟଂ, ଚେତନାର ଅଦ୍ଭୁତ ଧନୁ ଅପ୍ରେରିତ ଚମକେ; ସ୍ବୟଂ, ଚେତନାର ଅଦ୍ଭୁତ ମଣି କୌଣସି କାରଣ ବିନା କାର୍ଯ୍ୟ କରେ । ସ୍ବୟଂ, ଚେତନାର ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଚଞ୍ଚଳତା ଉଦ୍ଭବ କରେ, ଚେତନାର ବାୟୁ, ଯାହା ଜଡ଼ ନୁହେଁ; ସ୍ବୟଂ, ଚେତନାର ବିବିଧ ଚଳନ ଧାରା ବହେ, ଚେତନା ଜଳ ଭଳି, କୌଣସି ସୀମା ନାହିଁ । ସ୍ବୟଂ, ଚେତନାର ଅଦ୍ଭୁତ ଶିଖର ଉଚ୍ଚ ହୁଏ, ନିର୍ମିତ ନୁହେଁ; ସ୍ବୟଂ, ଚେତନାର ଆନନ୍ଦମୟ ଚମକ ଚିରସ୍ଥାୟୀ ଭାବରେ ପ୍ରକାଶିତ ।