ଏକ ଦିନ ବ୍ରହ୍ମାନ୍ଦର ଗୁପ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ ବିଷୟରେ ଚିନ୍ତନ କରୁଥିବା ବ୍ରହ୍ମନ୍ଙ୍କୁ ଏହିପରି ଅଦ୍ଭୁତ ଜ୍ଞାନ ଦେଖାଗଲା। ଏହା ଏପରି ଥିଲା—ଯେପରି ଅନ୍ଧାର ଏକ ଦୀପର ଆଲୋକରେ ହେଉଁଁ ଉଠିଯାଏ, କିନ୍ତୁ ତାହାର ଗୁଣ ଅଜଣା ରହିଯାଏ, ଏହି ଭାବରେ ଅଜ୍ଞାନର ସ୍ଵଭାବ ଅପରିଚିତ ରହିଯାଏ। ଏହି ଅଜ୍ଞାନ ଭିତରେ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଆତ୍ମା ବ୍ରହ୍ମ ହେଉଛି—ଏକ ଅଖଣ୍ଡ, ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ, ସମସ୍ତ ଶକ୍ତିର ନିଧି, ଆଦି ଅନ୍ତ ନାହିଁ, ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନାର ଆକୃତିରେ ବ୍ୟାପ୍ତ। ତାହାର ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ବ୍ୟାପ୍ତି ଥିବାରୁ କୌଣସି ଭାଗ ନାହିଁ; ଯେଉଁ ଧାରଣା ଉପଜେ, ସେଉଁ ଭାବରେ ଅନୁଭୂତି ହୋଇଯାଏ। ଏହିପରି, ବ୍ରହ୍ମନ୍ଙ୍କୁ କୁହାଯାଏ—ଏକ ଜୀବାତ୍ମାର ଇଚ୍ଛାରେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଏକାକି ଅସ୍ତିତ୍ୱ ରଖିନାହିଁ, କାରଣ ବଡ଼ ଆତ୍ମାର ଏକତା ରହିଛି। ଏହି ବଡ଼ ଆତ୍ମା, ବ୍ରହ୍ମ, ସମସ୍ତ ଶକ୍ତିର ନିଧି, ଏଠି ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ ବ୍ୟାପ୍ତ ଅଖଣ୍ଡ ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ ରହିଥାଏ। ଏ ଆତ୍ମା ଯାହା ଇଚ୍ଛା କରେ, ତାହା ଏହି ଆତ୍ମା ପାଇଁ ଶୀଘ୍ର ଘଟିଯାଏ; କିନ୍ତୁ ଇଚ୍ଛା ପୂର୍ବରୁ ଅପସାରି ଯାଏ ଦେଉଁ, ଦ୍ୱିତୀୟତା ଉପଜିଯାଏ। ଏହା ପରେ, ଦ୍ୱିତୀୟତାରେ ବିଭିନ୍ନ ଶକ୍ତି ନିଜ ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟ ଉପସ୍ଥାପନ କରିଥାଏ; ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ କାର୍ଯ୍ୟ ହୋଇଥାଏ। ପ୍ରାଚୀନ ଦିବ୍ୟ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଏକ ନିୟମ ସ୍ଥାପିତ ହୋଇଛି—ଏହି ନିୟମ ବିନା ଅନ୍ୟ କିଛି ଉପଜିନାହିଁ; ମୂଳ ଇଚ୍ଛା ମାତ୍ର ଚାଲିଥାଏ। ଏହି ଶକ୍ତି ଯାହାକୁ ଜୀବାତ୍ମା କୁହାଯାଏ, ଯେଉଁ ଇଚ୍ଛା ଫଳିତ ହୁଏ, ଏହି ମୂଳ ଶକ୍ତିର ନିୟମ ଅନୁସରଣ କରି ହୁଏ, ଅନ୍ୟଥା ନୁହେଁ। ଯଦି ଏହି ନିୟମ ଦୃଢ଼ ଭାବେ ନିସ୍ଥାପିତ ନୁହେଁ, ଶକ୍ତି ଥିବା ନାଥିବାରୁ, ଉଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଫଳ କୌଣସିଠି ମିଳିନାହିଁ। ଏହିପରି, ବ୍ରହ୍ମାନ୍ଦର ବଡ଼ ଜୀବାତ୍ମା ଆଦି ଅନ୍ତ ହିନ୍, ଅନେକ ଜୀବର ରୂପ ନେଲେ ମଧ୍ୟ, ସତ୍ୟରେ ତାହା ଅନ୍ୟ କିଛି ନୁହେଁ। ଜଡ଼ ବସ୍ତୁର ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଜୀବାତ୍ମା ଉପଜି ଏହି ସଂସାର ଚକ୍ରରେ ପ୍ରବେଶ କରେ; ଏହି ଜ୍ଞାନ ଅପସାରିଲେ, ତାହାର ଆକୃତି ଶାନ୍ତି ପାଇଁ ଏହି ଜଗତରୁ ବିଦାୟ ନେଉଥାଏ। ଏହିପରି, ଛୋଟ ଆତ୍ମାମାନେ ବଡ଼ ଆତ୍ମାମାନଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ କ୍ରମରେ ମୂଳ ଆତ୍ମାର ଦଶାକୁ ପହଞ୍ଚିଯାନ୍ତି, ଯେପରି କାଉଁ ହେଉଁ ଶୁନ୍ୟ ରୁ ସୁନା ହୋଇଯାଏ। ଏହି ଅନନ୍ତ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆକାଶରେ ଏହି ଦଳ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନଥିବା ସତ୍ୱେ ମଧ୍ୟ ବିଦ୍ୟମାନ ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ, ଏହା ଚେତନାର ଅଦ୍ଭୁତ ରୂପ, ଆକାଶର ମୂଳ ଭାବରେ। ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ଚେତନାରେ ନିଜେ ଉପଜିଥିବା ବିସ୍ମୟ 'ମୁଁ' ଭାବର ଅନୁଭୂତି ହେଉଛି, ଯାହା ପରେ ନାମ, ଶରୀର ଓ ଦିଗ ଭାବର ଧାରଣା ଉପଜିଯାଏ। ଏହି ଅନନ୍ତ ଚେତନାର ଆଲୋକ, ଚେତନାର ସ୍ଵଭାବରେ ଅନନ୍ତ, ଏହି ଜଗତର ଭୋଗ ଅଟୁଟ ଭାବରେ ତାହାରୁ ପ୍ରତିଫଳିତ ହୁଏ। ଏହି ଅବିନାଶୀ ଚେତନା, ଏକାକି ରୂପରେ ଅଖଣ୍ଡ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ପରିବର୍ତ୍ତନ ଓ ରୂପାନ୍ତର ଭାବରେ ଉଚ୍ଚାରିତ ହୁଏ, ଏବଂ ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ଜଣାଯାଏ। ଚେତନା ନିଜେ ଯେଉଁ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରେ, ତାହା ଅଟୁଟ ଖେଳର ରୂପରେ ଏହି ଅପ୍ରକାଶ ଆଲୋକର ଜଗତ ଭାବରେ ନିସ୍ଥାପିତ ହୁଏ। ଏହି ଚେତନାର ଶକ୍ତି, ଆକାଶ ଠାରୁ ଅଧିକ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ବ୍ୟାପ୍ତ, ସ୍ଵଭାବିକ ଭାବରେ ନିଜକୁ 'ମୁଁ' ଭାବରେ ଅନୁଭବ କରେ। ଏହି ମୁଁ ଭାବରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଜଗତର ଅନ୍ତ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଯାହା କି ନିଜେ ଉଜାଗର ହୁଏ, ସେଉଁ ମାନି ନିଜେ ଅନୁଭବ କରେ। ଏହି ଚେତନା ଯାହାରେ ବିସ୍ମୟ ଓ ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ, ତାହା ନିଜ ଭିତରେ ଜଗତ ଭାବରେ ବ୍ୟାପ୍ତ। ଚେତନା ନିଜେ ମନ, ଅହଂ, ଓ କଳ୍ପନା; ଏହି ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱ ଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ସମସ୍ତ ଚେତନା—ଏଠି କାହାର ଦ୍ୱିତୀୟତା କିମ୍ବା ଏକତା ନିସ୍ଥାପିତ ହେବ? 'ତୁମେ' ଓ 'ମୁଁ' ଭାବର ଧାରଣାକୁ ଛାଡ଼ିଦିଅ, କିନ୍ତୁ ଅସ୍ତିତ୍ୱକୁ ଛାଡ଼ନି; ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଓ ଅନସ୍ତିତ୍ୱ ମଧ୍ୟରେ ଯାହା ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିଯାଏ, ସେଉଁ ନିଜର ଅର୍ଥ ନେଇଥାଏ। ଚେତନା ଆରମ୍ଭରେ ନିଜ ଅସ୍ତିତ୍ୱରେ ଯେପରି ଉପଜିଥିଲା, ସେଉଁ ପରି ଉପଜିଥାଏ; ଏହା ଆକାଶ ପରି ଅଖଣ୍ଡ ଦେଖାଯାଏ, ପରେ ମୁଁ ତାହାର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଓ ଅନସ୍ତିତ୍ୱକୁ ଜାଣିପାରିଲି। ଚେତନା-ଆକାଶ, ଆକାଶ, ଜଗତ, ଇଚ୍ଛା, ଆକାଶ, ସାଗର, ଦେବତା, ପର୍ବତ—ସମସ୍ତ ଆକାଶ ଓ ଚେତନାର ଅଦ୍ଭୁତତା; ସତ୍ୟରେ ଅନ୍ୟ କିଛି ନାହିଁ। ଯାହାରୁ ଯାହା ଉପଜିଥାଏ, ତାହା ତାହାଠାରୁ ଭିନ୍ନ ନୁହେଁ; ମୂଳ ତତ୍ତ୍ୱ ଭାଗ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଭାଗହୀନ ତତ୍ତ୍ୱର କଥା କେଉଁଠି? ସଦା ଅସ୍ପର୍ଶ୍ୟ ଚେତନା, କୌଣସି ଆକୃତି ନାହିଁ; ଜଗତରେ ଯେଉଁ ଆକୃତି ଦେଖାଯାଏ, ସେଉଁ ତାହାର ଉଜାଗର ମାତ୍ର। ମନ, ବୁଦ୍ଧି, ଅହଂ, ତତ୍ତ୍ୱ, ପର୍ବତ, ଦିଗ—ସମସ୍ତ ଅନ୍ୟ ଅନ୍ୟ ରୂପ; ଜଗତର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଚେତନାର ମୂଳ ଭାବରେ ଥାଏ। ଜଗତକୁ ଚେତନାର ଦଶା ଭାବରେ ଜାଣ; ଚେତନା ବିନା ଜଗତ ନାହିଁ। ଯଦି ଚେତନା ବିନା ଜଗତ ଥାଏ, ଚେତନା ଜଡ଼ ହୋଇଯିବ; କିନ୍ତୁ ସ୍ଵଭାବରେ ଭିନ୍ନତା ନାହିଁ, ତେଣୁ ଜଗତ କେଉଁଠି ଉପଜିପାରିବ? ଚେତନାର ଅଦ୍ଭୁତ ଖେଳ, ମୃଗମାରୀଚିକାର ମୂଳ ଭାବରେ, ଏହି ଜୀବ ଓ ଜଗତର ଏକମାତ୍ର ତତ୍ତ୍ୱ ଭାବରେ ନିସ୍ଥାପିତ। ଚେତନାର ଦଶାରୁ ନିଜ ଶକ୍ତି ଉପଜିଥାଏ, ଯାହା 'ମୁଁ' ଭାବର ଅନୁଭୂତି; ଏହି ଜୀବ ଭାବରେ ଚିହ୍ନିତ, ଯାହାର ନିଜ ଭାବ ଓ କାର୍ଯ୍ୟ ଅଛି। ଯାହା କି ଚେତନା, ମନ, ନିଜ ନାମ ଓ ଅର୍ଥ ଉପଜାଇ ଭାଗ ଓ ବିଭାଜନ କରିଥାଏ, ସେଉଁ ତଥାପି ଏହି ଭାବରେ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନାହିଁ। ଚେତନାର ତରଙ୍ଗର ରୂପରେ କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ ଓ କାର୍ଯ୍ୟର ଭିନ୍ନତା ନାହିଁ; କାର୍ଯ୍ୟ ତରଙ୍ଗ ମାତ୍ର, ଏହି ତରଙ୍ଗ ଜୀବ ଭାବରେ ସ୍ମୃତି ହୁଏ। ଜୀବ ଚେତନାର ତରଙ୍ଗ; ଏହି ମନ ମାନବଙ୍କ ପାଇଁ; ମନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭାବରେ ବିଭିନ୍ନ ଦିଗରେ ଚଳିଥାଏ। ଚେତନାର ଶାନ୍ତ ଓ ଭିନ୍ନତା ହୀନ ଉଜାଗର ଏହି ଜଗତ; ଏହା ବ୍ୟତୀତ କାରଣ-ଫଳ ଭଳି କିଛି ନାହିଁ। ମୁଁ ଅଭେଦ୍ୟ, ଅଦ୍ଦହ୍ୟ, ଅନିର୍ମାଳ୍ୟ, ଅନିଶୁଷ୍କ; ମୁଁ ନିତ୍ୟ, ସଦା ବିଦ୍ୟମାନ, ଦୃଢ଼, ଅଚଳ—ଏହି ନିସ୍ଥାପିତ।