ଏକ ସମୟରେ, ରାଘବଙ୍କ ମନରେ ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ ଉଠିଲା—ଏହି ଜଗତରେ ଜିବଜନ୍ତୁମାନେ ସୀମିତ କି ଅସୀମ? କିମ୍ବା ସମସ୍ତ ଜୀବମାନେ ଏକଠି ହୋଇ ଏକ ଅସୀମ ଆତ୍ମା ଭଳି ଅଚଳ ଥାଆନ୍ତି କି? ବର୍ଷାମେଘରୁ ଝରିଥିବା ଝରଣା, ସମୁଦ୍ରରୁ ଉଠୁଥିବା ଜଳବିନ୍ଦୁ, କିମ୍ବା ତାପିତ ଲୋହାରୁ ଉଡୁଥିବା ଚିଙ୍ଗାରି ପରି, ଏହି ଜୀବମାନେ କାହିଁକି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି? ଏହି ଜୀବଜାଲର ସତ୍ୟ ସ୍ୱରୂପ କ’ଣ, ମୁଁ ଅଧିକାଂଶ ବୁଝିଛି, କିନ୍ତୁ ଆପଣ ମୋତେ ସ୍ପଷ୍ଟ କରନ୍ତୁ। ତେବେ, ପୂଜ୍ୟପାଦ ମୁନି କହିଲେ—ଏଠାରେ କେବଳ ଏକ ଜୀବ ଅଛି, ଅନେକ ଜୀବ କେମିତି ହେବ? ତୁମର ଚିନ୍ତା ମାନେ ଖରଗୋଷର ସିଂଗ ଆସି ଚାଲିଗଲା ବୋଲି କହିବା ସମାନ। ଏଠି କୌଣସି ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଆତ୍ମା ନାହିଁ, ନାହିଁ ଅନେକ ଆତ୍ମା; ଏବଂ କୌଣସି ଏକ ଏଭଳି ଦେହ ନାହିଁ ଯାହା ସମସ୍ତ ଆତ୍ମାଙ୍କର ଏକ ଗଠନ। ‘ଜୀବ’ ବୋଲି ଯେଉଁ ଧାରଣା ଗଠିତ ହୋଇଛି, ସେଗୁଡିକ କେବଳ ଭାବନା ମାତ୍ର; ଏହି ସବୁ ବାସ୍ତବରେ ଅସତ୍ୟ, ଏହି ବିଷୟରେ ତୁମ ନିଶ୍ଚୟ ଅଟୁଟ ରୁହୁ। ଏଠି ସର୍ବତ୍ର ପବିତ୍ର ଚେତନା, ନିର୍ମଳ ବ୍ରହ୍ମା ଅଛନ୍ତି; ତାଙ୍କର ସମସ୍ତ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା, ସେ ଯେଉଁ ରୂପ ଚାହାନ୍ତି, ତାହାକୁ ପ୍ରକାଶ କରନ୍ତି। ଲତା ଯେପରି ଅନୁକ୍ରମରେ ବିକାଶ ହୁଏ, ସେପରି ଚେତନା, ପ୍ରକାଶିତ କିମ୍ବା ଅପ୍ରକାଶିତ, ନିଜ ରୂପରେ ନିଜକୁ ଦ୍ରୁତ ଅନୁଭବ କରିଥାଏ। ‘ଜୀବ’, ‘ବୁଦ୍ଧି’, ‘କ୍ରିୟା’, ‘ଚଳନ’, ‘ମନ’, ‘ଦ୍ୱୟତ୍ୱ’ ଓ ‘ଏକତା’—ଏହି ସବୁ ନିଜ ଅନୁଭୂତି ପାଇଁ ଅସ୍ତିତ୍ୱକୁ ପ୍ରଦର୍ଶିତ କରନ୍ତି। ଏଭଳି ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା, ଏହା ବ୍ରହ୍ମା ହୋଇଯାଏ; ଅଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା, ଏହା ନଶ୍ୱରତାକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରେ, କିନ୍ତୁ ଏହା ଜ୍ଞାନୀ ହୁଏନାହିଁ। ଦୀପ ଆଲୋକରେ ଅନ୍ଧକାର ହରାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ତାହାର ସ୍ୱରୂପ ଜଣାଯାଏନାହିଁ; ଏହିଭଳି ଅଜ୍ଞାନର ମୂଳ ସ୍ୱରୂପ ଅଜ୍ଞାତ ରହିଯାଏ। ଏହିପରି, ଜୀବ ବ୍ରହ୍ମା ହିଁ—ଅଖଣ୍ଡ, ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ, ଅନନ୍ତ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଆଦି ଓ ଅନ୍ତ ଶୂନ୍ୟ, ପରମ ଚେତନାର ସାର ରୂପୀ। ତାଙ୍କର ସର୍ବବ୍ୟାପିତ୍ୱ ଦ୍ୱାରା, ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କୌଣସି ଭେଦ ନାହିଁ; ଯେଉଁ ଧାରଣା ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ, ତାହା କେବଳ ଏକ ଅନୁଭୂତି ମାତ୍ର। ଏହିଭଳି, ଏକ ଜୀବଙ୍କ ଇଚ୍ଛାରେ, ସମସ୍ତ ଜୀବମାନେ ବାସ୍ତବରେ ପୃଥକ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ରଖନ୍ତି ନାହିଁ, କାରଣ ଏହି ମହାଆତ୍ମାର ଏକତା ଅଛି। ଏହି ମହାଆତ୍ମା, ଯିଏ ବ୍ରହ୍ମା, ସମସ୍ତ ଶକ୍ତିର ସ୍ୱରୂପ; ସେ ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ ଏଠାରେ ବିରାଜ କରନ୍ତି, ଅଖଣ୍ଡ ଓ ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ ଭାବରେ। ଏହି ମହାଆତ୍ମା ଯାହା ଇଚ୍ଛା କରନ୍ତି, ତାହା ତାଙ୍କ ପାଇଁ ତୁରନ୍ତ ଘଟିଯାଏ; କିନ୍ତୁ ଯଦି ଏହି ଇଚ୍ଛା ପୂର୍ବରୁ ଶମିତ ହୋଇଯାଏ, ତେବେ ଦ୍ୱୟତ୍ୱ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ। ଏହା ପରେ, ଏହି ଦ୍ୱୟତ୍ୱରେ ବିଭକ୍ତ ଶକ୍ତିମାନେ ନିଜ ନିଜ କ୍ରିୟା ପ୍ରକାଶ କରନ୍ତି; ଏଭଳି ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟା ଦ୍ୱାରା କ୍ରିୟା ସଂପାଦିତ ହୁଏ। ଏହି ଆଦି ଦିବ୍ୟ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା, ଯେଉଁ ନିୟମ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ହୁଏ—ସେ ନିୟମ ବିନା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏନାହିଁ; କେବଳ ପ୍ରାଥମିକ ଇଚ୍ଛା ହିଁ ପ୍ରଭାବୀ। ଏହି ଜୀବ ଶକ୍ତିର ଯେଉଁ ଇଚ୍ଛା ଫଳିତ ହୁଏ, ସେ କେବଳ ଏହି ପ୍ରାଥମିକ ଶକ୍ତିର ନିୟମ ପାଳନ କଲେ ହିଁ ସମ୍ଭବ; ଅନ୍ୟଥା ନୁହେଁ। ଯଦି ଏହି ନିୟମ ଦୃଢ଼ ଭାବେ ବିଧିତ ନ ଥାଏ, ତେବେ ଶକ୍ତିର ଉପସ୍ଥିତି କିମ୍ବା ଅନୁପସ୍ଥିତି ଦ୍ୱାରା, କୌଣସି ଫଳ ହୋଇପାରେ ନାହିଁ। ଏଭଳି, ବ୍ରହ୍ମା, ଏହି ମହାଜୀବ ତତ୍ତ୍ୱ ଆଦି ଓ ଅନ୍ତ ଶୂନ୍ୟ ଅଛନ୍ତି; ଯେତେବେଳେ ଏହି ବହୁ ଜୀବ ଭାବରେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଅନ୍ତି, ତେବେ ଅନେକ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ସତ୍ୟରେ ସେଠି କିଛି ଅନ୍ୟ ନାହିଁ। ବିଷୟ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା, ଜୀବ ଉପସ୍ଥିତ ହୋଇ ସଂସାର ଚକ୍ରରେ ପ୍ରବେଶ କରେ; ଯେତେବେଳେ ଏହି ଜ୍ଞାନ ଶମିତ ହୁଏ, ତାହାର ରୂପ ଶାନ୍ତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରି ସଂସାର ରୁ ମୁକ୍ତି ପାଏ। ଏହିପରି, ଛୋଟ ଆତ୍ମାମାନେ, ବଡ଼ ଆତ୍ମାମାନଙ୍କ କ୍ରମିକ କ୍ରିୟା ଦ୍ୱାରା, ପ୍ରାଥମିକ ଆତ୍ମାର ଅବସ୍ଥାକୁ ପହଁଚନ୍ତି, ଯେପରି ତାମ୍ବା ସୁନା ହେବାକୁ ପାରେ। ଏହି ଅସୀମ ପରମାକାଶ ମଧ୍ୟରେ, ଏହି ଦଳ ଅସତ୍ୟ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଚେତନାର ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଭାବରେ, ଆକାଶ ସ୍ୱରୂପ ଦେଖାଯାଏ। ଏହି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଯାହା ଚେତନା ମଧ୍ୟରେ ନିଜେ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ, ସେହି ହେଉଛି ‘ମୁଁ’ ଭାବନା, ଯାହା ପରେ ନାମ, ଦେହ ଇତ୍ୟାଦି ଧାରଣା ହୁଏ। ଚେତନାର ଏହି ଆଲୋକ, ଚେତନା ସ୍ୱରୂପ ଓ ଅନନ୍ତ, ଏହି ଜଗତର ଭୋଗ—ଏହା ତାହାର ପ୍ରତିଫଳନ ମାତ୍ର। ଏହି ଅବିନାଶୀ ଚେତନା, ସତ୍ୟରେ ଅଖଣ୍ଡ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ବିଭିନ୍ନ ଶବ୍ଦରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୁଏ, ତାହାର ନିଜ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଜଣାପଡ଼େ। ଚେତନା ନିଜେ ମଧ୍ୟରେ ଯେଉଁ ରସ ଅନୁଭବ କରେ, ଏହି ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ ଲୀଳାର ରୂପେ, ସେଠି ଅପ୍ରକାଶିତ ଆଲୋକର ଜଗତ ସ୍ଥିତି ହୁଏ। ଚେତନାର ଏହି ଶକ୍ତି, ଆକାଶଠାରୁ ମଧ୍ୟ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଓ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ, ସ୍ୱାଭାବିକ ଭାବରେ ନିଜକୁ ‘ମୁଁ’ ଭାବରେ ଅନୁଭବ କରେ। ଆତ୍ମାରେ, ଆତ୍ମା ଦ୍ୱାରା, ଆତ୍ମା ପାଇଁ ଯେଉଁ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ, ପ୍ରଥମ ‘ମୁଁ’ ଭାବରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଜଗତର ଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ସେଠି କେବଳ ଏହାକୁ ଅନୁଭବ କରେ। ଚେତନା ଯାହା ଉପରେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ କରେ, ଯାହା ରୂପ ଓ ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟ ଦେଉଛି, ଏହି ସବୁ ତାହାର ମଧ୍ୟରେ ବିସ୍ତୃତ ହୋଇଛି, ଏହିକୁ ‘ଜଗତ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଚେତନା ନିଜେ ମନ, ଅହଂକାର ଓ କଳ୍ପନା; ଏହିଭଳି ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ସମସ୍ତ କିଛି ଚେତନା—ତେବେ ଦ୍ୱୟତ୍ୱ କିମ୍ବା ଏକତା କେଉଁଠି ବିଧିତ ହେବ? ‘ତୁମେ’ ଓ ‘ମୁଁ’ ଭାବନାକୁ ଛାଡ଼ିଦିଅ, ଜୀବର କାରଣରେ, କିନ୍ତୁ ଅସ୍ତିତ୍ୱକୁ ଛାଡ଼ିନାହଁ; ଅସ୍ତି ଓ ନାସ୍ତି ମଧ୍ୟରେ ଯାହା ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିଯାଏ, ସେହି ନିଜେ ଅର୍ଥପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ। ଯେପରି ଚେତନା ପ୍ରଥମେ ନିଜ ଅସ୍ତିତ୍ୱରେ ଧାରଣା ହୋଇଥିଲା, ସେପରି ଏହା ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ; ଏହା ଆକାଶ ଭଳି ଅଖଣ୍ଡ ଦେଖାଯାଏ, ଏବଂ ମୁଁ ତାହାର ଅସ୍ତି ଓ ନାସ୍ତିକୁ ଜାଣିପାରିଛି।