ଏହି ଜଗତ ଏକ ଅବିନାଶୀ ସ୍୵ପ୍ନ ପର୍ବତ ପରି, ଏକ ସ୍ଥିର ସ୍୵ପ୍ନ ନଗରୀ ଭଳି ଦେଖାଯାଏ। ଏହାର ଆକୃତି ମନରେ ଗଠିତ ଏକ ବିଶାଳ ସେନା ପରି, ଚେତନାର ସୃଜନଶୀଳ କ୍ରିୟା ଦ୍ୱାରା ଏହି ସବୁ ଗଠିତ। ଏହା ଏମିତି ଏକ ମହାନ୍ ଖମ୍ଭା ଓ ତାହାର ସମସ୍ତ ଶାଖା-ପ୍ରଶାଖା ପରି, ଯାହା ମାଟି ଭିତରେ ଗାଁଡ଼ା ହୋଇନାହିଁ; ଏହି ଅନନ୍ତ ବ୍ରହ୍ମ ଆକାଶରେ, ସ୍୵ୟଂ ଆତ୍ମା ଏକ ମୁର୍ତ୍ତି ପରି ନିଜ ଖମ୍ଭା ଉପରେ ଅଖଣ୍ଡ ଅଟୁଟ ଅବସ୍ଥିତ। ପ୍ରଥମ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ସ୍୵ୟଂଭୂ, ସବୁଠାରୁ ପୁରୁଣା ଓ ବିଖ୍ୟାତ; ସେ କୌଣସି ପୂର୍ବ ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ ବା କାରଣ ବିନା, କାରଣ ସେ ପୂର୍ବରୁ କୌଣସି କର୍ମ କରିନଥିଲେ। ମହା ପ୍ରଳୟ ପରେ ପ୍ରଥମ ପୂର୍ବଜମାନେ ମୁକ୍ତ ହେଉଛନ୍ତି, ତେଣୁ ସେମାନଙ୍କ ପୂର୍ବ କର୍ମ କେଉଁଠୁ ଆସିପାରିବ? ଆତ୍ମା ଏକ ଦେଖାଯାଉଥିବା ଓ ଅଦୃଶ୍ୟ ପ୍ରାଚୀର ପରି, ଏହାକୁ ଛାଡ଼ିଦେବା ଉଚିତ; କାରଣ, ଏଠାରେ ଦେଖୁଥିବା, ଦେଖୁଥିବା ଓ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା—କିଛି ଅଲଗା ନାହିଁ, ସବୁଠି ସେଠି ସେଇ ଅଛନ୍ତି। ସେ ସମସ୍ତ ବସ୍ତୁର ପ୍ରତିବିମ୍ବ, ତାଁଠାରୁ ଜୀବ ଧାରା ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ, ଯେପରି ଏକ ଦୀପରୁ ଅନେକ ଦୀପ ଆଲୋକିତ ହୁଏ। କଳ୍ପନା ମାତ୍ର କଳ୍ପନାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ମାଟି ଓ ଅନ୍ୟ ମହାଭୂତ ନାହିଁ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଏହା ମାଟି ଓ ଅନ୍ୟ ଭଳି ଦେଖାଯାଏ, ଯେପରି ଏକ ସ୍୵ପ୍ନରୁ ଅନ୍ୟ ସ୍୵ପ୍ନ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ। ଏହି ପ୍ରତିବିମ୍ବରୁ ଏହି ସମସ୍ତ ଜୀବ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ; ଯେତେବେଳେ ସାହାୟକ କାରଣ ନାହିଁ, ସେମାନେ ପୁନି ସେଇ ଏକତାରେ ଲୀନ। ସାହାୟକ କାରଣ ନଥିଲେ କାରଣ ଓ କାର୍ଯ୍ୟ ଏକାକାର, ଏହିଭଳି ସୃଷ୍ଟିର ମାୟା ଆଉ କୌଣସି ଅନ୍ୟ ସ୍ତ୍ରୋତ ନାହିଁ। ବ୍ରହ୍ମା ଏକମାତ୍ର ଆଦି, ତାଙ୍କର ଆକୃତି ବିଶ୍ୱମୁର୍ତ୍ତି; ବିଶ୍ୱମୁର୍ତ୍ତିରୁ ସୃଷ୍ଟି ଉଦ୍ଭବ, ତେଣୁ ଏହି ଜୀବସମୂହର ସ୍ଥାନ ଏହି ବ୍ରହ୍ମା ଅଟୁଟ, କାରଣ ପୃଥିବୀ ଓ ଅନ୍ୟ ମହାଭୂତ ଅସତ୍ୟ। ଏହି ଜୀବସମୂହ ସୀମିତ, କିମ୍ବା ଅସୀମ? କିମ୍ବା ଏକ ଅସୀମ ଆତ୍ମା, ସମସ୍ତ ଜୀବର ଏକତ୍ୱ, ଏକ ପର୍ବତ ପରି ଅଚଳ? ବର୍ଷାମେଘରୁ ଝରିଥିବା ଧାରା, ସାଗରରୁ ଝରିଥିବା ତରଙ୍ଗ, ଅଥବା ତାପିତ ଲୋହାରୁ ଉଡ଼ୁଥିବା ଚିଙ୍ଗାରି ପରି, କାହିଁକି ଜୀବ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ? ଏହି ଜୀବଜାଳର ସତ୍ୟ ସ୍ୱରୂପ କ'ଣ, ମୋତେ କହ, ମୁଁ ବୁଝିପାରିଛି କିନ୍ତୁ ଏହାକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ କର। ଆସଲେ, କେବଳ ଏକ ଜୀବ ଅଛି; କିପରି ଅନେକ ଜୀବ ଥାଇପାରେ? ଏହି ଦାବି ଏମିତି, ଯେପରି ଖରା ଖରଗୋଷ ଶିଙ୍ଗ ଆସିଗଲା ଓ ଚାଲିଗଲା। କୌଣସି ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଆତ୍ମା ନାହିଁ, ନାହିଁ ଜୀବସମୂହ, ରାଘବ; ଏକ ପର୍ବତ ପରି ଜୀବ ଦଳ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ। 'ଜୀବ' ବୋଲି ଯେଉଁ ସମସ୍ତ ଧାରଣା ରହିଛି, ସେମାନେ କେବଳ ମନଘଡ଼ା; ଏହି ସବୁ କେବଳ ମାୟା, ଏହି ଉପରେ ଅଟୁଟ ବିଶ୍ୱାସ ରଖ। ଏଠାରେ କେବଳ ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା, ନିର୍ମଳ ବ୍ରହ୍ମ ଅଛନ୍ତି; ସେ ତାଙ୍କର ସମସ୍ତ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଯେଉଁ ରୂପ ଚାହାନ୍ତି, ତାହାକୁ ପ୍ରକାଶ କରନ୍ତି। ଯେପରି ଏକ ବେଳି ଆଲୋକରେ ଦେଖାଯାଏ, ସେପରି ଚେତନା ନିଜେ ନିଜକୁ ଶୀଘ୍ର ଅନୁଭବ କରେ, ଚାହେ ସେ ପ୍ରକାଶିତ ହୋଇଥାଉ କିମ୍ବା ଅପ୍ରକାଶିତ। 'ଜୀବ', 'ବୁଦ୍ଧି', 'କ୍ରିୟା', 'ଚଳନ', 'ମନ', 'ଦ୍ୱୈତ', 'ଏକତ୍ୱ'—ଏହି ସମସ୍ତ ଶବ୍ଦ ନିଜ ଅନୁଭୂତିକୁ ଅନୁସରଣ କରେ। ଜ୍ଞାନ ଥିଲେ ସେ ବ୍ରହ୍ମ ହୁଏ; ଅଜ୍ଞାନ ଥିଲେ, ଦୃଷ୍ଟି ଦ୍ୱାରା ସେ ନଶ୍ୱରତାକୁ ଅନୁଭବ କରେ, କିନ୍ତୁ ଜ୍ଞାନ ଉପଲବ୍ଧି ହୁଏନାହିଁ। ଯେପରି ଦୀପ ଆଲୋକରେ ଅନ୍ଧାରି ଲୁଚିଯାଏ, କିନ୍ତୁ ତାହାର ସ୍ୱରୂପ ଅଜ୍ଞାତ, ସେଉଁପରି ଅଜ୍ଞାନର ସ୍ୱଭାବ। ଏଭଳି ଜୀବ ମାନେ ବ୍ରହ୍ମ ହିଁ, ଅଖଣ୍ଡ ଓ ଅଟୁଟ, ସମସ୍ତ ଶକ୍ତିର ସ୍ୱାମୀ, ଆଦି ଓ ଅନ୍ତ ନାହିଁ, ଚେତନାର ପରମ ସ୍ୱରୂପର ଧାରକ। ତାଙ୍କର ସର୍ବବ୍ୟାପିତ୍ୱ ଦ୍ୱାରା କୌଣସି ଭେଦ ନାହିଁ; ଯେଉଁ ଧାରଣା ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ, ସେ କେବଳ ଅନୁଭୂତି ମାତ୍ର। ଏହିପରି, ହେ ବ୍ରହ୍ମନ୍, ଏକ ଜୀବଙ୍କ ଇଚ୍ଛାରେ, ସମସ୍ତ ଜୀବ ଅଲଗା ଭାବେ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନେଇନାହିଁ, କାରଣ ସେମାନଙ୍କର ମହାଆତ୍ମା ଏକତା। ସେଇ ମହାଆତ୍ମା, ଯିଏ ବ୍ରହ୍ମ, ସମସ୍ତ ଶକ୍ତିର ସ୍ୱରୂପ, ଏଠାରେ ତାଙ୍କର ଇଚ୍ଛା ଅନୁଯାୟୀ ଅଖଣ୍ଡ ଓ ଅଟୁଟ ଅବସ୍ଥିତ। ଯେଉଁ ଇଚ୍ଛା ଏହି ମହାଆତ୍ମା କରନ୍ତି, ସେ ଶୀଘ୍ର ସଫଳ; କିନ୍ତୁ ଯଦି ଇଚ୍ଛା ପୂର୍ବରୁ ଶାନ୍ତ, ତେବେ ଦ୍ୱୈତ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ। ପରେ, ଏହି ଭିନ୍ନ ଶକ୍ତିମାନେ ନିଜ ନିଜ କ୍ରିୟା ପ୍ରକାଶ କରନ୍ତି; ଏହିପରି ଏହି କ୍ରମରେ କ୍ରିୟା ଘଟେ। ସେଇ ଆଦିଦେବୀ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଯେଉଁ ନିୟମ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ, ତାହା ବିନା କୌଣସି ଅନ୍ୟ କିଛି ଉଦ୍ଭବ ହୁଏନାହିଁ; କେବଳ ପ୍ରାଥମିକ ଇଚ୍ଛା ରହିଥାଏ। ଏହି ଜୀବଶକ୍ତିର ଯେଉଁ ଇଚ୍ଛା ଫଳିତ ହୁଏ, ସେ କେବଳ ପ୍ରାଥମିକ ଶକ୍ତିର ନିୟମକୁ ଅନୁସରି, ଅନ୍ୟଥା ନୁହେଁ। ଯଦି ପ୍ରାଥମିକ ଶକ୍ତିର ନିୟମ ଦୃଢ଼ ନୁହେଁ, ଶକ୍ତି ଥିଲେ କିମ୍ବା ନଥିଲେ, ଅଭିଷ୍ଟ ଫଳ କେଉଁଠି ହୁଏନାହିଁ। ଏଭଳି, ବ୍ରହ୍ମ, ଏହି ମହାଜୀବ ନା ଆରମ୍ଭ ଅଛି, ନା ଶେଷ; ସେ ଅନେକ ଜୀବ ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ସତ୍ୟରେ ଅନ୍ୟ କିଛି ନୁହେଁ। ବସ୍ତୁବିଷୟକ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଜୀବ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ ଓ ସଂସାରରେ ପ୍ରବେଶ କରେ; ଏହି ଜ୍ଞାନ ନାଶ ହେଲେ ତାହାର ସ୍ୱରୂପ ଶାନ୍ତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ ଓ ସଂସାର ଛାଡ଼ିଦିଏ। ଏହିପରି, ଅପରା ଆତ୍ମାମାନେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଆତ୍ମାଙ୍କ କ୍ରମିକ କ୍ରିୟା ଦ୍ୱାରା ମୂଳ ଆତ୍ମାର ଅବସ୍ଥାକୁ ପହଞ୍ଚନ୍ତି, ଯେପରି ତାମ୍ର ସୁନା ହୁଏ। ଏହି ଅନନ୍ତ ପରମ ବ୍ୟୋମରେ, ଏହି ଜୀବସମୂହ ଅସତ୍ୟ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଚେତନାର ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ରୂପରେ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନେଇଥାଏ, ଆକାଶର ସ୍ୱରୂପରେ। ଏହି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଯାହା ଚେତନାରେ ନିଜେ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ, ସେଇ 'ମୁଁ' ଭାବ, ଯାହା ପରେ ନାମ, ଦେହ ଓ ଏହାଦିକ ଧାରଣା ହୁଏ। ଯାହା ଚେତନାର ଆଲୋକ, ଚେତନା ଭଳି ଅନନ୍ତ, ସେଇ ଏହି ଜଗତର ଭୋଗ, ଏହା ସେଠାରୁ ପ୍ରତିବିମ୍ବିତ। ସେଇ ଅବିନାଶୀ ଚେତନା, ଏକାକାର ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ବିଭିନ୍ନ ରୂପ, ବିକାର ବୋଲି କଥାରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ, ଏହା ନିଜ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ପରିଚିତ। ଚେତନା ନିଜେ ଯେଉଁ ରସ ଅନୁଭବ କରେ, ଅଟୁଟ ଲୀଳାର ରୂପ, ସେଇ ଅପ୍ରକାଶ ଆଲୋକର ଜଗତରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ।