ସମସ୍ତ ଜଗତ ଯେତେବେଳେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଲୟରେ ବିଲୀନ ହୋଇଯାଏ, ସେଇ ଶୂନ୍ୟ ଅବସ୍ଥାରେ କେବଳ ତାହିଁ ଅବିକଳ ଅବସ୍ଥିତ ରହିଯାଏ । ସେଠାରେ କୌଣସି ଆଧାର ନାହିଁ, କୌଣସି ଆଧାରିତ ବସ୍ତୁ ନାହିଁ, କୌଣସି ଦୃଶ୍ୟ ବା ଦର୍ଶକ ନାହିଁ । ସମସ୍ତ ତ୍ରିଭୁବନ, ବ୍ରହ୍ମା ବା ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, କିମ୍ବା କୌଣସି ଅଣ୍ଡ ନାହିଁ; ପୃଥିବୀ ବା ଜଗତ କିଛି ନାହିଁ—ସମସ୍ତ କିଛି ନିରବ ଶାନ୍ତିରେ ଅବସ୍ଥିତ । ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ କେବଳ ବ୍ରହ୍ମ ନିଜ ନିଜ ସ୍ଵଭାବରେ ସ୍ଵୟଂ ଅନ୍ତଃସ୍ଥ ଅନ୍ତରାତ୍ମା ଭାବେ ଚଳିତ ହୁଏ; ଏହା ଜଳର ପରି ନିଜ ଗୁଣରୁ ଚଞ୍ଚଳ ହୁଏ, ନିଜ ମଧ୍ୟରେ ଘୂର୍ଣ୍ଣିତ ହୁଏ । ଏହି ସମସ୍ତ ଦୃଶ୍ୟ ଅବାସ୍ତବ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଏଠାରେ ସତ୍ୟ ଭାବେ ଅନୁଭୂତି ହୁଏ; ଶେଷରେ ଅବାସ୍ତବ ନଶ୍ୱର ହୁଏ, ସ୍ଵପ୍ନରେ ମୃତ୍ୟୁ ଯେମିତି ଘଟେ । କିମ୍ବା, ଏହି ବସ୍ତୁ ତାହାର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଦ୍ୱାରା ସତ୍ୟ ଓ ଦୁଃଖରହିତ, ଅଖଣ୍ଡ, ଆଦି-ଅନ୍ତ ନାଥିବା, ଏବଂ ଜ୍ଞାନ ମାତ୍ର ତାହାର ବିଶାଳ ମାଣ୍ଡଳ । ଯେପରି ଆକାଶ ନିଜ ଗୁଣରେ ସର୍ବଦା ଚଳିତ ହୁଏ, ସେପରି ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ପ୍ରଥମ ପ୍ରଭୁ ଅତି ସୂକ୍ଷ୍ମ ଦେହ ଧାରଣ କରି, ଭୂମି ଓ ଅନ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱ ଜନ୍ମ ନ ନେଲେ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଥାଏ ନାହିଁ । ଏପରି ଭାବେ, ଯାହା କିଛି ଦେଖାଯାଏ—ଏହି ଜଗତ, ଅହଂକାର ଓ ଆଦି—ସେସବୁ କିଛି ନୁହେଁ; ଯେହେତୁ ସେଗୁଡିକ ଅଜନ୍ମା, ତେଣୁ ତାହାର ସତ୍ୟ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନାହିଁ; ସତ୍ୟ କେବଳ ପରମାର୍ଥ । ସେଇ ପରମ ଆକାଶ ଅନ୍ତର୍ଯାମୀ ଭାବେ ସମସ୍ତ ଜୀବରେ ଚେତନା ଭାବେ ବିଦ୍ୟମାନ, ସେପରି ଜଳ ଅଚଳ ସାଗର ଗର୍ଭରେ ଉତ୍ପ୍ରେମ ହୁଏ । ଚେତନାର ଅନ୍ତର୍ଗତ କ୍ରିୟା ଜଣାପଡ଼େ ଯେପରି ଜ୍ଞାନ ହେଉଛି, ତଥାପି ଏହା ନିଜ ଆକାଶ ସ୍ଵଭାବକୁ ଛାଡ଼େ ନାହିଁ; ଏହା ସ୍ଵପ୍ନ ଓ କଳ୍ପନାର ପାହାଡ଼ ଭିତରେ ଦୃଶ୍ୟ ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ । ଏହି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ମହାପୁରୁଷଙ୍କର ଦେହ ଭୂମି ଓ ଅନ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱ ଶୂନ୍ୟ, ସେକେବଳ ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା ଓ ଆକାଶର ଗଠନ । ଏହା ଅବିନାଶୀ ସ୍ଵପ୍ନ ପାହାଡ଼ ପରି, ସ୍ଥିର ସ୍ଵପ୍ନ ନଗର ପରି; ଏହା ମନରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ସେନା ସମ, ଚେତନାର ସୃଜନାତ୍ମକ କ୍ରିୟା ଦ୍ୱାରା ହିଁ ଏହା ଗଠିତ । ଏହା ପ୍ରଥିବୀରେ ଅପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ଖମ୍ଭ ଓ ତାଙ୍କର ଶିଶୁମାନେ ପରି, ଯେଉଁମାନେ ମାଟିରେ ଗଡ଼ାଯାଇନାହାନ୍ତି; ବ୍ରହ୍ମର ଆକାଶରେ ଆତ୍ମା ଅଗଡ଼ି, ନିଜ ଖମ୍ଭ ଉପରେ ଥିବା ମୂର୍ତ୍ତି ପରି । ପ୍ରଥମ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ସ୍ଵୟଂଭୂ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ସେ କୌଣସି ପୂର୍ବ କାରଣ ନଥିଲେ କାରଣ ନାହିଁ, କାରଣ ତାଙ୍କର କୌଣସି ପୂର୍ବ ଫଳ ନଥିଲା । ମହାପ୍ରଳୟ ପରେ ପ୍ରଥମ ପୂର୍ବଜମାନେ ମୁକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି; ତେଣୁ ସେମାନଙ୍କ ପୂର୍ବ କର୍ମ କେଉଁଠୁ ଆସିପାରିବ? ଏହି ଦୃଢ଼ ଦେହ ଆତ୍ମାକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ୍, କାରଣ ଏହା ଦୃଶ୍ୟ ଓ ଅଦୃଶ୍ୟ ଦୁହେଁ; ଏଠାରେ ଦୃଶ୍ୟ, ଦର୍ଶକ ବା ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା କିଛି ନାହିଁ—ସମସ୍ତ କିଛି ତାହିଁ । ସେ ସମସ୍ତ ବସ୍ତୁର ପ୍ରତିବିମ୍ବ, ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ସମସ୍ତ ଜୀବ ଧାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଯେପରି ଗୋଟିଏ ଦୀପରୁ ଅନେକ ଦୀପ ଜଳିଉଠେ । କଳ୍ପନା ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ କଳ୍ପନା, ଯେଉଁଥିରେ ଭୂମି ଓ ଅନ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱ ନାହିଁ, ତଥାପି ଭୂମି ଓ ଅନ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱ ଥିବା ପରି ଦେଖାଯାଏ, ଯେପରି ଗୋଟିଏ ସ୍ଵପ୍ନରୁ ଅନ୍ୟ ସ୍ଵପ୍ନ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ । ଏହି ପ୍ରତିବିମ୍ବରୁ ଏହି ସମସ୍ତ ଜୀବ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି; ଯେତେବେଳେ ଉପାଦାନ କାରଣ ନଥାଏ, ସେମାନେ ସେଇ ଏକତା ହୁଅନ୍ତି । ଉପାଦାନ କାରଣ ନଥିଲେ କାରଣ ଓ କାର୍ଯ୍ୟ ଏକାକାର; ତେଣୁ ସୃଷ୍ଟିର ମାୟାର ଅନ୍ୟ କୌଣସି ମୂଳ ନାହିଁ । ବ୍ରହ୍ମ ହିଁ ମୂଳ, ତାଙ୍କର ରୂପ ବିରାଟ୍ ପୁରୁଷ; ବିରାଟ୍ ପୁରୁଷରୁ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ; ତେଣୁ ଜୀବମାନଙ୍କର ଆକାଶ ସେଇ, କାରଣ ଭୂମି ଓ ଅନ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱ ଅସତ୍ୟ । ଜୀବମାନଙ୍କର ସଂଖ୍ୟା ସୀମିତ, କିମ୍ବା ଅସୀମିତ? କିମ୍ବା ଏକ ଅସୀମ୍ ଆତ୍ମା, ସମସ୍ତ ଜୀବ ମିଶିକି, ପାହାଡ଼ ପରି ଅଚଳ? ବର୍ଷାମେଘରୁ ଧାରା, ସାଗରରୁ ବିନ୍ଦୁ, ତାପିତ ଲୋହାରୁ ଚିଙ୍ଗାରି ପରି, କାହିଁକି ଜୀବ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି? ଏହିପରି, ହେ ପୂଜ୍ୟ, ଏହି ଜୀବଜାଳର ସତ୍ୟ ସ୍ଵରୂପ ମୋତେ କହ; ମୁଁ ଅଧିକାଂଶ ବୁଝିଛି, କିନ୍ତୁ ଏହାକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ କର । ବାସ୍ତବରେ କେବଳ ଏକ ଜୀବ; କିପରି ଅନେକ ଜୀବ ଥାଇପାରିବ? ତୁମର କଥା ଏହିପରି, ଯେପରି ଖରଗୋଷ ଶିଙ୍ଗ ଉତ୍ପନ୍ନ ଓ ନଶ୍ୱର ହେଲା । କୌଣସି ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଆତ୍ମା ନାହିଁ, କିମ୍ବା ଅନେକ ଆତ୍ମା, ହେ ରାଘବ; କିମ୍ବା ପାହାଡ଼ ପରି ଏକ ଆତ୍ମା ରାଶି ନାହିଁ । ‘ଜୀବ’ ନାମକ ସମସ୍ତ ଧାରଣା ମାତ୍ର କଳ୍ପନା; ତୁମର ନିଶ୍ଚୟ ଦୃଢ଼ ହେଉ, ଏହାମାନେ କିଛି ଅସତ୍ୟ । ସମସ୍ତ ଠାରେ ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା, ନିର୍ମଳ ବ୍ରହ୍ମ ଅଛି; ଏବଂ ତାଙ୍କର ସର୍ବଶକ୍ତିମାନ ଭାବରୁ, ଯାହା ଇଚ୍ଛା କରନ୍ତି, ସେଇ ରୂପରେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଅନ୍ତି । ଏହା ଲତା ପରି କ୍ରମିକ ଭାବେ ଖୋଲିଯାଏ, ଏପରି ଚେତନା ଚାହେ ମାନିଫେଷ୍ଟ ହେଉ, ଚାହେ ଅମାନିଫେଷ୍ଟ, ତାହା ନିଜ ରୂପକୁ ଶୀଘ୍ର ଅନୁଭବ କରେ । ‘ଜୀବ’, ‘ବୁଦ୍ଧି’, ‘କ୍ରିୟା’, ‘ଚଳନ’, ‘ମନ’, ‘ଦ୍ୱୈତ’, ‘ଏକତା’—ଏହି ସମସ୍ତ ଶବ୍ଦ ନିଜ ଅନୁଭୂତିରେ ତାଙ୍କର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନେଇଯାଏ । ଏପରି ଜ୍ଞାନ ଥିଲେ ଏହା ବ୍ରହ୍ମ ହୁଏ; ଅଜ୍ଞାନ ଥିଲେ, ଦୃଷ୍ଟି ଦ୍ୱାରା ନଶ୍ୱରତାକୁ ଗ୍ରହଣ କରେ, କିନ୍ତୁ ନିଜେ ଜ୍ଞାନୀ ହୁଏନାହିଁ । ଦୀପର ଆଲୋକରେ ଅନ୍ଧକାର ନଶ୍ୱର ହୁଏ, କିନ୍ତୁ ତାହାର ସ୍ଵରୂପ ଜଣାଯାଏ ନାହିଁ, ଏହିପରି ଅଜ୍ଞାନର ସ୍ଵରୂପ । ଏହିପରି, ଜୀବ ବ୍ରହ୍ମ ହିଁ, ଅଖଣ୍ଡ ଓ ଅନିର୍ବିଚ୍ଛିନ୍ନ, ସର୍ବଶକ୍ତିମାନ, ଆଦି ଓ ଅନ୍ତ ନାଥିବା, ପରମ ଚେତନାର ଧ୍ରୁବ ସ୍ଵରୂପ । ତାଙ୍କର ସର୍ବବ୍ୟାପୀତ୍ୱ ଦ୍ୱାରା, କୌଣସି ଭେଦ ନାହିଁ; ଯେଉଁ ଧାରଣା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ସେମାନେ ତାହିଁ ଭାବରେ ଅନୁଭୂତି ହୁଏ । ଏହିପରି, ହେ ବ୍ରହ୍ମନ୍, ଏକ ଜୀବଙ୍କ ଇଚ୍ଛାରୁ, ସମସ୍ତ ଜୀବମାନେ ଏକତା ଦ୍ୱାରା ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଭାବେ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ରଖନ୍ତି ନାହିଁ । ସେଇ ମହାତ୍ମା, ବ୍ରହ୍ମ, ସମସ୍ତ ଶକ୍ତିର ସ୍ଵରୂପ; ତାଙ୍କର ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ ଏଠାରେ ବିଭାଜିତ ଓ ଅନିର୍ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ଭାବେ ବସିଛନ୍ତି ।