ଏହି ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ଏବଂ ତାହାର ଉତ୍ପତ୍ତି, ଯେଉଁଥିରେ କୋସ୍ମିକ ଡିଣ୍ଡିମା ରୂପେ ମାୟା ପ୍ରକଟ ହୁଏ, ତଥାପି ବାସ୍ତବରେ କିଛି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏନି, କିଛି ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ, କିଛି ସଫଳ ହୁଏନି। ସେହି ବ୍ରହ୍ମନ୍ୟ ଆକାଶ ସଦା ସ୍ୱଚ୍ଛ ଓ ଅଚଳ ଅବସ୍ଥାରେ ରହିଥାଏ; ଏହି କଳ୍ପନାର ସହର ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେଟି ଏକ ଭ୍ରମ ମାତ୍ର, ସତ୍ୟ ନୁହେଁ। ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ଦୃଶ୍ୟ ଆକାଶରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି, ଯାହା ଅଜନିତ ଓ ନିରାକାର; ଏହା କୌଣସି ସୃଷ୍ଟି ନୁହେଁ, କୌଣସି ଅନୁଭବ ନୁହେଁ, ଏହା ସତ୍ୟ ନୁହେଁ, କିନ୍ତୁ ଏହାକୁ ସତ୍ୟ ବୋଲି ଦେଖାଯାଏ। ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ମୁକ୍ତି ପାଇବା ସମୟରେ, ଏହି ବିଶାଳ ଚକ୍ରରେ ପୂର୍ବ ଜ୍ଞାପନା ବା ସ୍ମୃତି ରହିଯାଏନି; ସେହି କାରଣ ସ୍ୱୟଂଭୂଙ୍କୁ ଅନ୍ୱୟ କରେ। ଏହିପରି, ସ୍ୱୟଂଭୂ କେମିତି ଅଛନ୍ତି, ସେଇପରି ସେଠାରୁ ସ୍ମୃତି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଏହିପରି ଆଦିହୀନ ଅନୁଭବ, ପୃଥିବୀ ଓ ଅନ୍ୟ ଭୂତ ଉପସ୍ଥିତ ଅଛି। ଯେପରି ଜଗତ ସ୍ୱପ୍ନରେ ଅନୁଭବ କରାଯାଏ ଏବଂ ଜାଗ୍ରତ ହେବା ପରେ ଦେଖାଯାଏ, ସେପରି ଏହି ବିଶ୍ୱ ସଦା ସ୍ୱଚ୍ଛ ଆକାଶର ରୂପେ ସ୍ମରଣ ହୁଏ। ଯେପରି ଜଳରେ ତାରଳ୍ୟର ଗୁଣ ଅଛି, ସେପରି ପରମାତ୍ମାରେ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ସୃଷ୍ଟି ନାହିଁ। ଏହିପରି ଏହି ସୃଷ୍ଟି ଉପସ୍ଥିତ ଅଛି, ଏହି ପ୍ରକାଶ ରହିଛି; ଯେଉଁଥିକି ବିଶ୍ୱ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ସେଟି ଏକାକାର ଆକାଶ ମାତ୍ର, କୌଣସି ପ୍ରକୃତ ସୃଷ୍ଟି ନୁହେଁ। ଏହି ଦୃଶ୍ୟମାନ ବିଶ୍ୱ ଶାନ୍ତ, ଆକାଶ ସ୍ୱଭାବର, ବିଭାଜନ ଓ ବିକଳ୍ପ ରହିତ; ଏହା କୌଣସି ଆଧାର ବା ଅବସ୍ଥାନ ନାହିଁ, ଅଦ୍ୱିତୀୟ, ଏବଂ ଏକତା ରହିତ। ଜଗତ ସମ୍ବିଧାନ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ବାସ୍ତବରେ କିଛି ଜନ୍ମ ହୁଏନି; ପରମାକାଶ ଅଶୂନ୍ୟ, ସ୍ୱଚ୍ଛ ଓ ଦୃଢ ଅବସ୍ଥାରେ ରହିଥାଏ। ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରଳୟର ଶୂନ୍ୟତାରେ, କେବଳ ଯାହା ଅଛି, ସେ ରହିଯାଏ; କୌଣସି ଆଧାର, ଆଧାରିତ, ଦୃଶ୍ୟ ବା ଦ୍ରଷ୍ଟା ନାହିଁ। କୌଣସି ବିଶ୍ୱ, ବ୍ରହ୍ମା ବା କୋସ୍ମିକ ଡିଣ୍ଡିମା କୌଣସିଠି ନାହିଁ; ଏହି ବିଶ୍ୱ, ପୃଥିବୀ ସବୁ ଶାନ୍ତିରେ ବିଲିନ ହୋଇଯାଏ। କେବଳ ବ୍ରହ୍ମାନ୍ୟ ନିଜ ମଧ୍ୟରେ, ସ୍ୱଭାବ ଦ୍ୱାରା, ସ୍ୱଚ୍ଛ ଓ ଶୁଧ୍ଧ ଭାବରେ ଚଳିତ ହୁଏ; ଯେପରି ଜଳ ତାରଳ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ନିଜ ମଧ୍ୟରେ ଘୂରେ। ଏହା ଅସତ୍ୟ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ, ତଥାପି ଏଠାରେ ସତ୍ୟ ଭାବରେ ଅନୁଭବ ହୁଏ; ଶେଷରେ ଅସତ୍ୟ ନଶ୍ୱର ହୁଏ, ଯେପରି ସ୍ୱପ୍ନରେ ମୃତ୍ୟୁ ହୁଏ। କିମ୍ବା, ଏହା ନିଜ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ସ୍ୱଭାବ ଦ୍ୱାରା ସତ୍ୟ ଅଟୁଟ ଅଛି—ଅଖଣ୍ଡ, ଆଦି-ଅନ୍ତ ଶୂନ୍ୟ, ଏବଂ ଜ୍ଞାନ ମାତ୍ର ଏହାର ବିଶାଳତା। ଯେପରି ଆକାଶ ନିଜେ ସ୍ୱଭାବ ଦ୍ୱାରା ସମତାରେ ଚଳିତ ହୁଏ, ପ୍ରଥମ ପ୍ରଭୁ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଦେହ ଦ୍ୱାରା ଏହିପରି ଅବିରତ ଚଳନ କରନ୍ତି; ଯେତେବେଳେ ପୃଥିବୀ ଓ ଅନ୍ୟ ଭୂତ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇନାହିଁ, ସେତେବେଳେ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନାହିଁ। ଏହିପରି, ଯାହା ଦେଖାଯାଏ—ବିଶ୍ୱ, ଅହଂକାର ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ—ଏହା କିଛି ନୁହେଁ; ଏହା ଅଜନିତ, ଏହିପରି ଏହାର କୌଣସି ବାସ୍ତବିକତା ନାହିଁ, ସେଠାରେ କେବଳ ପରମ ଅଛି। ସେହି ପରମାକାଶ ନିଜେ ସମସ୍ତ ଜୀବରେ ଚେତନ ଭାବରେ ବସିଛି, ଯେପରି ଅଚଳ ସମୁଦ୍ର ଗର୍ଭରେ ଜଳ ହଳଚଳ କରେ। ଚେତନାର ଅନ୍ତର୍ଗତ କ୍ରିୟା ଦେଖାଯାଏ ଯେଉଁଥିପରି ତାହା ଜାଣୁଛି, କିନ୍ତୁ ତାହାର ଆକାଶ ଭାବ ଛାଡ଼େନି, ଏହିପରି ଏହା ସ୍ୱପ୍ନ ଓ କଳ୍ପନାର ପାହାଡ଼ ଭିତରେ ଦୃଶ୍ୟମାନ ହୁଏ। ମହାବିଶ୍ୱ ଆତ୍ମାର ଦେହ, ଯାହା ପୃଥିବୀ ଓ ଅନ୍ୟ ଭୂତର ଅଭାବରେ ରହିଛି, ସେଟି କେବଳ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଉପାଧି, ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା ଓ ଆକାଶର ମିଶ୍ରଣ। ଏହା ଅବିନାଶୀ ସ୍ୱପ୍ନ ପାହାଡ଼ ପରି, ଏକ ନିଶ୍ଚଳ ସ୍ୱପ୍ନ ନଗର ପରି; ଏହାର ଆକୃତି ମନରେ ଉପଜିଥିବା ସେନା ପରି, ଚେତନାର ସୃଜନାତ୍ମକ କ୍ରିୟା ଦ୍ୱାରା ଅବସ୍ଥିତ। ଏହା ଏକ ଦଳ ଖମ୍ବା ଓ ତାହାର ଶାଖା ପରି, ଯାହା ଭୂମିରେ ଖୋଦାଯାଇନି; ବ୍ରହ୍ମାକାଶରେ ଆତ୍ମା ଅଖୋଦିତ, ନିଜ ଖମ୍ବା ଉପରେ ଥିବା ପ୍ରତିମା ପରି। ପ୍ରଥମ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ଯେଉଁଥିକି ସ୍ୱୟଂଭୂ ବୋଲି ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ସେଉଁଠି କୌଣସି ପୂର୍ବ କାରଣ ନାହିଁ, କାରଣ ତାଙ୍କର କୌଣସି ପୂର୍ବ କ୍ରିୟାର ଫଳ ଥିଲା ନାହିଁ। ବଡ଼ ପ୍ରଳୟ ଶେଷରେ ପ୍ରଥମ ପୂର୍ବଜମାନେ ମୁକ୍ତି ପାଆନ୍ତି; ତେଣୁ ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ କୌଣସି ପୂର୍ବ କର୍ମ ରହିପାରିବ କି? ପାହାଡ଼ ପରି ଆତ୍ମାକୁ ଛାଡ଼ିଦେବା ଉଚିତ୍, କାରଣ ଏହା ଦୃଶ୍ୟ ଓ ଅଦୃଶ୍ୟ ଦୁହେଁ; ଏଠି କୌଣସି ଦୃଶ୍ୟ, ଦ୍ରଷ୍ଟା ବା ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ନାହିଁ—ସମସ୍ତ କିଛି ସେଇ ପରମ ଅଟୁଟ ଅଛି। ସେ ସମସ୍ତ ବସ୍ତୁର ପ୍ରତିବିମ୍ବ, ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ଜୀବ ଧାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଯେପରି ଏକ ଦୀପରୁ ଅନେକ ଦୀପ ଜଳିଉଠେ। କଳ୍ପନା ମାତ୍ର କଳ୍ପନାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ପୃଥିବୀ ଓ ଅନ୍ୟ ଭୂତ ଅଭାବରେ ଅଛି; ତଥାପି, ଯେପରି ଏକ ସ୍ୱପ୍ନରୁ ଅନ୍ୟ ସ୍ୱପ୍ନ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ସେପରି ଏହା ଦେଖାଯାଏ ଯେପରି ସେ ଭୂତାଦି ସହିତ ଅଛି। ଏହି ପ୍ରତିବିମ୍ବରୁ ଏହି ଜୀବଗୁଡିକ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଯେତେବେଳେ ଉପାଧିକାରଣ ନାହିଁ, ସେମାନେ ସେଇ ପରମ ଅଟୁଟ ଅଛନ୍ତି। ଉପାଧି ଅଭାବରେ, କାରଣ ଓ କାର୍ଯ୍ୟ ଏକାକାର; ତେଣୁ ସୃଷ୍ଟିର ମାୟା ପାଇଁ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ମୂଳ ନାହିଁ। କେବଳ ବ୍ରହ୍ମାନ୍ୟ ମୂଳ, ତାଙ୍କର ଆକୃତି ବିରାଟ୍ ପୁରୁଷ; ଏବଂ ବିରାଟ୍ ପୁରୁଷରୁ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ; ତେଣୁ ଜୀବାକାଶ ଏହି ପରମ ଅଟୁଟ ଅଛି, କାରଣ ପୃଥିବୀ ଓ ଅନ୍ୟ ଭୂତ ଅସତ୍ୟ। ଏହି ଅନେକ ଜୀବ ସୀମିତ କି, ଅସୀମ? ବା ଏକ ଅସୀମ ଆତ୍ମା କି ଅଛି, ଯାହା ଜୀବମାନଙ୍କର ସମୁଦାୟ, ପାହାଡ଼ ପରି ଅଚଳ? ବର୍ଷାମେଘରୁ ଝରା ଧାରା, ସମୁଦ୍ରରୁ ଝରା ବିନ୍ଦୁ, କିମ୍ବା ଉତ୍ତାପିତ ଲୋହାରୁ ଝରା ଚିଙ୍ଗାରି ପରି, ଏହି ଜୀବମାନେ କାହିଁକି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ? ଏହିପରି, ହେ ପୂଜ୍ୟ, ଜୀବଜାଳର ସତ୍ୟ ସ୍ୱଭାବ ମୋତେ କହ, ମୁଁ ଅଧିକାଂଶ ବୁଝିପାରିଛି, କିନ୍ତୁ ଏହାକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ କର। ଏଠି କେବଳ ଏକ ଜୀବ ଅଛି; କିପରି ଅନେକତା ହେବ? ତୁମ ଉପସ୍ଥାପନା ତ ଖରାଗୋଡ଼ାର ଶିଙ୍ଗ ଉପଜି ନଷ୍ଟ ହେଲା ଭଳି। କୌଣସି ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଆତ୍ମା ନାହିଁ, ଅନେକ ଆତ୍ମା ମଧ୍ୟ ନାହିଁ, ହେ ରାଘବ; କିମ୍ବା ଏକ ପାହାଡ଼ ପରି ଏକ ମାସ ଆତ୍ମା ମଧ୍ୟ ନାହିଁ।