ଏହି କଥାରେ କୁହାଯାଉଛି—ଯାହା ଦ୍ୱାରା ସ୍ପର୍ଶ କରାଯାଏ, ତାହାକୁ ଚର୍ମ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଶୁଣାଯାଏ, ସେହି ଶକ୍ତିକୁ ଶ୍ରବଣ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଘ୍ରାଣ କରାଯାଏ, ସେହି ଅଙ୍ଗକୁ ଘ୍ରାଣେନ୍ଦ୍ରିୟ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଏହିପରି ଭାବେ ସ୍ୱୟଂକୁ ସ୍ୱୟଂ ମଧ୍ୟରେ ଅନୁଭବ କରେ। ଯାହା ଦ୍ୱାରା ରୁଚି ଅନୁଭବ କରାଯାଏ, ସେହି ଅଙ୍ଗ ପରେ ଜିଭା ଭାବରେ ଚିହ୍ନିତ ହେବ; ଯାହା ଚଳନ କରାଏ, ସେହି ଶକ୍ତି ବାୟୁର କ୍ରିୟା ଏବଂ କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିୟମାନଙ୍କର ଏକ ଗୁଚ୍ଛ। ଏହିପରି ଭାବେ ଯେଉଁଠି ଦୃଶ୍ୟ, ଆଲୋକ ଏବଂ ମନସିକ ରଚନା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ସେଠି ସୂକ୍ଷ୍ମ ଦେହର ଅଧିଷ୍ଠିତ ଜୀବ ଆକାଶ ମଧ୍ୟରେ ଆକାଶରେ ଅବସ୍ଥିତ ରହିଥାଏ। ଏହିପରି ଭାବେ ଆଲୋକର କଣାର ବିସ୍ତାରକୁ ଚିନ୍ତା କରି, ବ୍ରହ୍ମ ସ୍ୱୟଂକୁ 'ଜୀବ' ନାମରେ ଧାରଣ କରିଥାଏ—ଅସତ୍ୟ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ସତ୍ୟ ସଦୃଶ ଲାଗେ। ସେ, 'ଜୀବ' ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥକୁ ଭ୍ରମରେ ପଡ଼ି, ସୂକ୍ଷ୍ମ ଦେହ ଧାରଣ କରେ, ମନ-ଦେହକୁ ପୋଶାକ ଭାବରେ ପିନ୍ଧିଥାଏ। ସ୍ୱୟଂର ଏକ କଳ୍ପନା ଦ୍ୱାରା ସେ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ଆକୃତିକୁ ଦେଖିଥାଏ; କିଏ ତାହାକୁ ଜଳରେ ଦେଖନ୍ତି, କିଏ ତାହାକୁ ବିଶ୍ୱାଧିପତି ଭାବରେ ଦେଖନ୍ତି। ସେ ଭବିଷ୍ୟତ ବିଶ୍ୱର ଏକ ପ୍ରକଳ୍ପନାକୁ ଦେଖେ ଏବଂ ଅନୁଭବ କରେ; ଯେପରି ମନ ଦ୍ୱାରା ସ୍ୱରୂପ ଉପଜାଯାଏ, ସେପରି ଏହାକୁ ଆତ୍ମାର ଗର୍ଭଗୃହ ଭାବରେ ମନେ କରେ। ସେ ଦେଖେ ଯେ, ଦିଗ, କାଳ, କ୍ରିୟା ଏବଂ ଦ୍ରବ୍ୟର ଧାରଣା କିପରି ହୁଏ; ଏପରି ଚିନ୍ତା କରି, ସେ ଶବ୍ଦର ସୃଷ୍ଟା ହୁଏ, କଳ୍ପିତ ଶବ୍ଦରେ ବନ୍ଧିଯାଏ। ଏହି ସୂକ୍ଷ୍ମ ଦେହ ଅସତ୍ୟ ଜଗତର ମାୟାରେ କେବଳ ଅସତ୍ୟରେ ହିଁ ଚଳାଚଳ କରେ, ସ୍ୱପ୍ନରେ ଉଡ଼ୁଥିବା ମନୁଷ୍ୟ ପରି। ଏହିପରି ଭାବରେ, ସେ ତଥାପି ଏଉଁ ଉପଜାନ୍ତି ନୁହଁନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ନିଜେ ସ୍ୱୟଂଜାତ, ସୂକ୍ଷ୍ମ ଦେହର ଆତ୍ମା, ସ୍ୱାମୀ ଏବଂ ପ୍ରଥମ ପ୍ରଜାପତି ଭାବରେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ। ଏହି ମାୟା, ଯାହା ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ଆକାର ଧାରଣ କରିଛି, ସେଠାରେ କିଛି ସତ୍ୟରେ ସଂପାଦିତ ହୁଏନାହିଁ, କିଛି ଜନ୍ମ ହୁଏନାହିଁ, କିଛି ଦେଖାଯାଏନାହିଁ। ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଆକାଶ ଶୁଦ୍ଧ ଆକାଶ ଭାବରେ ଅଚଳ ରହିଯାଏ; ଏହି କଳ୍ପନାର ସହର ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ ଏକ ସତ୍ୟ ନୁହଁଁ। ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ଖେଳ ଆକାଶରେ ଉପଜିଛି, ଅଜନିତ ଏବଂ ନିରାକାର; ଏହା ତିଆରି ହୋଇନାହିଁ, ଅନୁଭବ ହୋଇନାହିଁ, ସତ୍ୟ ନୁହଁ, ତଥାପି ସତ୍ୟ ସଦୃଶ ଦେଖାଯାଏ। ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ମୁକ୍ତି ପାଇଥିବା ବଡ଼ ପ୍ରଳୟରେ, ପୂର୍ବ ଅନୁଭୂତି ରହି ନଥାଏ; ଏହି କାରଣ ସ୍ୱୟଂଜାତ ଆତ୍ମାର। ଏହିପରି, ସ୍ୱୟଂଜାତ ଯେପରି, ସେପରି ଏହି ସ୍ମୃତି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଏହିପରି ଆଦିହୀନ ଅନୁଭୂତି ପୃଥିବୀ ଓ ଅନ୍ୟ ଭୂତମାନଙ୍କ ସହିତ ଅଛି। ସ୍ୱପ୍ନରେ ଦେଖାଯାଇଥିବା ପୃଥିବୀ ଓ ଅନ୍ୟ ଭୂତମାନେ ଜାଗିବା ପରେ ଯେପରି ଦେଖାଯାନ୍ତି, ସେପରି ଏହି ବିଶ୍ୱ ସଦା ଶୁଦ୍ଧ ଆକାଶର ଭାବରେ ସ୍ମରଣ ହୁଏ। ଯେଉଁଠି ଓ ଯେପରି ଜଳରେ ତାରଳତା ରହିଛି, ସେପରି ପରମାତ୍ମାରେ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ସୃଷ୍ଟି ନାହିଁ। ଏହିପରି ଏହି ସୃଷ୍ଟି ଉପସ୍ଥିତ ହେଉଛି, ଏହି ପ୍ରକାଶ ରହିଛି; ଯାହାକୁ ବିଶ୍ୱ ବୋଲାଯାଏ, ତାହା ଆକାଶର ଭାବରେ ଦୀପ୍ତିମାନ, କିନ୍ତୁ ପ୍ରକୃତ ରୂପେ କୌଣସି ସୃଷ୍ଟି ନୁହଁ। ଏହିପରି ଦୃଶ୍ୟମାନ ବିଶ୍ୱ ଶାନ୍ତ, ଆକାଶର ସ୍ୱରୂପ, ଭେଦ ଓ ଭ୍ରମ ଶୂନ୍ୟ; ଏହା ଅସ୍ଥିର ନୁହଁ, ଏକତା ଶୂନ୍ୟ, ଦ୍ୱିତୀୟତା ଶୂନ୍ୟ। ବିଶ୍ୱ ଜ୍ଞାନ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, କିଛି ସତ୍ୟରେ ଜନ୍ମ ହୁଏନାହିଁ; ପରମ ଆକାଶ ଅଶୂନ୍ୟ, ପ୍ରକାଶମାନ ଏବଂ ଦୃଢ଼ ରହିଯାଏ। ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିଲୟର ଶୂନ୍ୟତାରେ କେବଳ ଯାହା ଅଛି, ସେଇ ରହିଯାଏ; ସେଠାରେ କୌଣସି ଆଧାର ନାହିଁ, ଆଧାରିତ ନାହିଁ, ଦୃଶ୍ୟ ବା ଦ୍ରଷ୍ଟା ନାହିଁ। କୌଣସି ବିଶ୍ୱ ନାହିଁ, ବ୍ରହ୍ମା ସୃଷ୍ଟା ନାହିଁ, ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ନାହିଁ; ବିଶ୍ୱ ବା ପୃଥିବୀ କିଛି ନାହିଁ—ସମସ୍ତେ ସ୍ଥିରତାରେ ବିଲୀନ। କେବଳ ବ୍ରହ୍ମ ନିଜର ଭିତରେ ନିଜରେ ଚଳାଚଳ କରେ, ଶୁଦ୍ଧ ଏବଂ ପ୍ରକାଶମାନ; ଜଳର ତାରଳତା ଭଳି, ସେ ନିଜ ଭିତରେ ଘୂରେ। ଏହି ଦେଖାଯାଉଥିବା ଅସତ୍ୟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଏଠାରେ ସତ୍ୟ ସଦୃଶ ଅନୁଭବ କରାଯାଏ; ଶେଷରେ, ଅସତ୍ୟ ନଶ୍ୱର, ସ୍ୱପ୍ନରେ ମୃତ୍ୟୁ ଭଳି। ବା, ଏହି ସ୍ୱରୂପ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ହେବାରୁ, ଏହା ସତ୍ୟ ଏବଂ ଦୁଃଖ ଶୂନ୍ୟ; ଏହା ଅଖଣ୍ଡ, ଆଦି ଓ ଅନ୍ତ ନାହିଁ, ଜ୍ଞାନ ହିଁ ଏହାର ପ୍ରଶସ୍ତ ଅଞ୍ଚଳ। ଆକାଶର ସ୍ୱଭାବ ପରି, ପରମ, ପ୍ରଥମ ସ୍ୱାମୀ, ସ୍ୱଭାବତଃ ଚଳାଚଳ କରେ; ସୂକ୍ଷ୍ମ ଦେହ ଥିବାରୁ, ମୂଳ ଭୂତମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଉନାହିଁ, ତେଣୁ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ। ଏହିପରି, ଯାହା ଦେଖାଯାଏ—ବିଶ୍ୱ, ଅହଂକାର ଇତ୍ୟାଦି—କିଛି ନୁହଁ; କାରଣ ଏହା ଅଜନ୍ମା, ଏହା ସତ୍ୟରେ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନାହିଁ, ଏବଂ ଯାହା ଅଛି, ସେ କେବଳ ପରମାତ୍ମା। ସେହି ପରମ ଆକାଶ ହିଁ ସମସ୍ତ ଜୀବରେ ବସିଥିବା ଜୀବନ ଏବଂ ଚେତନା; ଯେପରି ଜଳ ସମୁଦ୍ରର ଅଚଳ ଗର୍ଭରେ ଆନ୍ଦୋଳିତ ହୁଏ। ଚେତନାର ଭିତର ଚଳାଚଳ ଜଣାପଡ଼େ ଯେପରି ଜାଣିଛି, କିନ୍ତୁ ଆକାଶ ସ୍ୱଭାବ ଛାଡ଼େନାହିଁ, ଯେପରି ସ୍ୱପ୍ନ ଓ କଳ୍ପନାର ପାହାଡ଼ ମଧ୍ୟରେ ଦୃଶ୍ୟମାନ ହୁଏ। ବିଶ୍ୱ ଆତ୍ମାର ଦେହ, ଯାହା ପୃଥିବୀ ଓ ଅନ୍ୟ ଭୂତ ଶୂନ୍ୟ, କେବଳ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଭାବରେ ଅଛି, ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା ଏବଂ ଆକାଶ ଦ୍ୱାରା ଗଠିତ। ଏହା ଅବିନାଶୀ ସ୍ୱପ୍ନ ପାହାଡ଼ ପରି, ଏକ ସ୍ଥିର ସ୍ୱପ୍ନ ନଗର ସଦୃଶ; ଏହାର ଆକୃତି ମନ ଦ୍ୱାରା ଗଠିତ ସେନା ପରି, ଚେତନାର କ୍ରିୟା ଦ୍ୱାରା ନିର୍ମିତ। ଏହା ପାଇଁ ତଳକୁ ଖୋଦି ନ ହୋଇଥିବା ଖମ୍ବା ଓ ତାହାର ଶିଶୁମାନେ ପରି; ବ୍ରହ୍ମାକାଶରେ ଆତ୍ମା ଅଖୋଦିତ, ନିଜ ଖମ୍ବା ଉପରେ ଥିବା ପ୍ରତିମା ପରି। ପ୍ରଥମ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ପୂର୍ବରୁ ଯିଏ ସ୍ୱୟଂଜାତ ଭାବରେ ପରିଚିତ, ସେ ଅକାରଣ; କାରଣ ତାଙ୍କର ପୂର୍ବ କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟର ପ୍ରଭାବ ଥିଲା ନାହିଁ। ବଡ଼ ପ୍ରଳୟ ଶେଷରେ, ପ୍ରଥମ ପୂର୍ବଜମାନେ ନିଶ୍ଚିତ ମୁକ୍ତି ପାଆନ୍ତି; ତେଣୁ, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ପୂର୍ବ କର୍ମ କଣ ରହିପାରିବ?