ଏଠାରେ ଏକ ଅଣୁମାତ୍ର ପ୍ରକାଶ କଣ୍ଟିକା ନିଜ ଅନ୍ତର୍ଚିନ୍ତନ ଦ୍ୱାରା ‘ମୁଁ ଏହି’ ବୋଲି ଭାବେ। ସେ ନିଜକୁ ଉଚ୍ଚ ଭାବେ କଳ୍ପନା କରେ, ଏବଂ ନିଜକୁ ନିଜର ଆତ୍ମାକାଶରେ ତାଲିଥିବା ପରି ଅନୁଭବ କରେ। ଏଠି ଅସତ୍ୟ ଜିନିଷ ମଧ୍ୟ ଏକ ତଥ୍ୟ ରୂପ ଧାରଣ କରେ, ଯେପରି ଚନ୍ଦ୍ରମା କେବଳ ଚିନ୍ତନରେ ଆକାଶରେ ଦେଖାଯାଏ। ଏହି ପ୍ରକାର ଚିନ୍ତନ କରି, ଜଣେ ଦର୍ଶକ ଓ ଦର୍ଶନୀୟ ଭାବେ ରହିଥାଏ, ଏକତାରୁ ଦ୍ୱିତୀୟତାକୁ ଅନୁଭବ କରେ, ଅପନ୍ନ ସ୍ୱପ୍ନ କିମ୍ବା ମୃତ୍ୟୁର ସ୍ମୃତିରେ ଯେପରି। ଏହି କଣ୍ଟିକା ମାନେ ଏକ ଅଳ୍ପ ଦୃଢତା ଧାରଣ କରେ, ଏବଂ ନିଜକୁ ଏକ ତାରା ଭାବରେ ଅନୁଭବ କରେ। ଏହି ଚିନ୍ତନର ଧାରା ଅନୁଯାୟୀ, ଅର୍ଥ ଚେତନାର ସ୍ୱଭାବରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଏହି ଆତ୍ମା ସଦା ଆକାଶ ସ୍ୱରୂପ, ଏବଂ ‘ମୁଁ ଏହି’ ବୋଲି ଭାବେ। ଚେତନା ଦ୍ୱାରା ସେ ନିଜକୁ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଭାବେ ଅନୁଭବ କରେ, ଯେପରି ଆପଣ ଏକ ସ୍ୱପ୍ନରେ ପର୍ଯ୍ୟଟକ ହୁଅନ୍ତି। ସେ ଏକ ତାରା ସଦୃଶ ଆକୃତି କଳ୍ପନା କରି, ଯାହାକୁ ଧ୍ୟାନ ଦେହ ବୋଲାଯାଏ, ସେ ଏହି ଅବସ୍ଥା ଧାରଣ କରେ, କାରଣ ମନ ଦେଖିଥିବା ଦ୍ରବ୍ୟର ଗୁଣ ନେଇଥାଏ। ବାହ୍ୟ ଜଗତକୁ ମାନେ ତ୍ୟାଗ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ତାରାର ମଧ୍ୟଭାଗରେ ଏହି ଆତ୍ମା ଅନ୍ତର୍ମୁଖୀ ଭାବେ ଦୀପ୍ତିମାନ ହୁଏ, ଯଦ୍ୟପି ଏହା ବାହାରେ ଅଛି, ପାହାଡ଼ ଦର୍ପଣରେ ପ୍ରତିବିମ୍ବିତ ହେବା ପରି। ଯେପରି ଏକ ଦେହ କୁଆଁ ଭିତରେ ଅଛି କିମ୍ବା ବାହାରେ ଆସିପାରେ, ସେପରି ସ୍ୱପ୍ନ ଓ କଳ୍ପନାର ଚେତନା ଏହି ଅନୁଭବକୁ ଜାଣେ। ଏହିପରି ଭାବେ ଜୀବ ଅଣୁ ଭିତରେ ନିଜକୁ ଅନୁଭବ କରେ। ଆତ୍ମା ଏହି ଦୃଢ଼ ତାରା ସଦୃଶ ତତ୍ତ୍ୱ ଭିତରେ ବସି ନିଜେ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ; ଏହା ଜ୍ଞାନ ଧାରା, ଯାହା ବୁଦ୍ଧି, ମନ ଆଦିର ଆକାର ନେଉଛି। ଏହିଠାରୁ ତାରା ସଦୃଶ ଉପାଧିରେ ଥିବା ଆତ୍ମାର ଆକାଶ, ‘ମୁଁ ଦେଖୁଛି’ ବୋଲି ଭାବି, ଆକାଶରେ ଦୃଷ୍ଟି ପ୍ରସାର କରିଥାଏ। ପରେ, ଦୁଇଟି ଚିହ୍ନିତ ମାର୍ଗ ଦ୍ୱାରା, ସେ ପୁଣି ବାହ୍ୟ ଜଗତକୁ ପ୍ରକାଶ କରେ; ଯାହା ଦ୍ୱାରା ସେ ଦେଖେ, ତାହା ପରେ ଚକ୍ଷୁ ନାମ ଧାରଣ କରିବ। ଯାହା ଦ୍ୱାରା ସେ ଛୁଏ ତାହା ଚର୍ମ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ସେ ଶୁଣେ ତାହା କର୍ଣ୍ଣ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ସେ ଘ୍ରାଣ କରେ ତାହା ନାସିକା; ଏପରି ଭାବେ ସେ ନିଜ ଭିତରେ ନିଜକୁ ଅନୁଭବ କରେ। ଯାହା ଦ୍ୱାରା ସେ ରୁଚିକୁ ଅନୁଭବ କରେ, ତାହା ପରେ ଜିହ୍ବା ଭାବେ ଜଣାଯିବ; ଯାହା ଚଳାଏ ତାହା ବାୟୁର କ୍ରିୟା, କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିୟମାନଙ୍କ ଗୋଷ୍ଠୀ। ଏହିପରି ସମସ୍ତ ଆକୃତି, ପ୍ରଭା, ଓ ମାନସିକ ରୂପ ଏପରି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ବୋଲି ଚିନ୍ତନ କରି, ସୂକ୍ଷ୍ମ ଦେହ ଧାରଣ କରିଥିବା ଜୀବ ଆକାଶ ଭିତରେ ଆକାଶ ଭାବେ ଅବସ୍ଥିତ ରହେ। ଏପରି ଭାବେ ଏହି ପ୍ରକାଶ କଣ୍ଟିକାର ବିସ୍ତାର ଚିନ୍ତନ କରି, ବ୍ରହ୍ମା ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଆତ୍ମା ନାମ ଧାରଣ କରି ଥାଏ, ଅସତ୍ୟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସତ୍ୟ ସଦୃଶ ଦେଖାଯାଏ। ଏହିପରି, ଶବ୍ଦ ‘ଜୀବ’ ର ଅର୍ଥ କଳ୍ପନାର ଭ୍ରମରେ ପ୍ରବେଶ କରି, ସେ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଦେହ ଧାରଣ କରେ, ମନ ଦେହ ତାଙ୍କର ପୋଷାକ ହୁଏ। ନିଜର କଳ୍ପନା ଦ୍ୱାରା, ସେ ଏକ ଦେହକୁ ଅଣ୍ଡ ମଧ୍ୟରେ ଦେଖେ; କିଛି ଏହାକୁ ଜଳ ମଧ୍ୟରେ ଦେଖନ୍ତି, କିଛି ଏହାକୁ ବିଶ୍ୱପତି ରୂପେ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି। ସେ ଭବିଷ୍ୟତ୍ ଜଗତର ପ୍ରକ୍ଷେପ ଦେଖେ ଏବଂ ଅନୁଭବ କରେ, ଯେପରି ନିଜ ସ୍ୱଭାବ ମନ ଦ୍ୱାରା କଳ୍ପିତ, ଆତ୍ମାର ଗର୍ଭ ଗୃହ ପରି। ସେ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଆକାଶ, କାଳ, କ୍ରିୟା ଓ ଦ୍ରବ୍ୟର ଧାରଣାକୁ ଦେଖେ; ଏପରି ଚିନ୍ତନ କରି, ସେ ଶବ୍ଦର ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ହୁଏ, କଳ୍ପିତ ଶବ୍ଦରେ ବନ୍ଧିଯାଏ। ଏହି ସୂକ୍ଷ୍ମ ଦେହ ଅସତ୍ୟ ଜଗତର ମାୟାରେ କେବଳ ଅସତ୍ୟରେ ଚଳାଚଳ କରେ, ଯେପରି ସ୍ୱପ୍ନରେ ଉଡ଼ିବା। ଏହିପରି, ଯଦିଓ ସତ୍ୟର ଉଦୟ ହୋଇନାହିଁ, ସେ ନିଜେ ଆତ୍ମଭୂତ, ସୂକ୍ଷ୍ମଦେହୀ, ସ୍ୱାମୀ, ଆଦିକର୍ତ୍ତା ଭାବେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ। ଏହି ମାୟା ଅଣ୍ଡ ଆକାର ଧାରଣ କଲେ ମଧ୍ୟ, କିଛି ମଧ୍ୟ ସତ୍ୟରେ ଘଟିନଥାଏ, କିଛି ଜନ୍ମ ହୁଏନାହିଁ, କିଛି ଦେଖାଯାଏନାହିଁ। ସେଇ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଆକାଶ ପରିଶୁଦ୍ଧ ଆକାଶରେ ଅବିଚଳିତ ଅବସ୍ଥାରେ ରହିଥାଏ; ଏହି କଳ୍ପନାର ନଗର ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସତ୍ୟରେ ଏହା କିଛି ନୁହେଁ। ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ଖେଳ ଆକାଶରେ ଉଦ୍ଭବିଛି, ଅଜନିତ ଓ ନିରାକାର; ଏହା କୌଣସି ନିର୍ମିତ ନୁହେଁ, ନ କି ଅନୁଭୂତ, ଏହା ସତ୍ୟ ନୁହେଁ, ତଥାପି ସତ୍ୟ ସଦୃଶ ଦେଖାଯାଏ। ବଡ଼ ସୃଷ୍ଟିଚକ୍ରରେ, ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କର ମୁକ୍ତି ଦ୍ୱାରା, ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ, କୌଣସି ପୂର୍ବ ସ୍ମୃତି ରହେନାହିଁ; ଏହି କାରଣ ସ୍ୱୟମ୍ଭୂଙ୍କୁ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ। ଏହିପରି, ସ୍ୱୟମ୍ଭୂ ଯେପରି ଅଛନ୍ତି, ସେପରି ଏହି ସ୍ମୃତି ତାଙ୍କୁ ଅନୁସରି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଏପରି ଆଦିରହିତ ଅନୁଭବ ଏହିପରି ଅଛି, ପୃଥିବୀ ଓ ଅନ୍ୟ ଭୂତମାନଙ୍କ ସହିତ। ଯେପରି ସ୍ୱପ୍ନରେ ଅନୁଭୂତ ପୃଥିବୀ ଓ ଅନ୍ୟ ଭୂତ ଜାଗ୍ରତରେ ଦେଖାଯାଏ, ସେପରି ପ୍ରପଞ୍ଚ ସଦା ପ୍ରଶୁଦ୍ଧ ଆକାଶ ସ୍ୱଭାବ ଭାବେ ସ୍ମୃତିରେ ରହିଥାଏ। ଯେଉଁଠି ଏବଂ ଯେପରି ଜଳର ଶୀତଳତା ଥାଏ, ସେପରି ପରମାତ୍ମାରେ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ସୃଷ୍ଟି ନାହିଁ। ଏହିପରି ଏହି ସୃଷ୍ଟି ନିର୍ମିତ ହୋଇଛି, ଏହି ପ୍ରକାଶ ରହିଛି; ଯାହାକୁ ବିଶ୍ୱ ବୋଲାଯାଏ ତାହା ଦୀପ୍ତିମାନ, କିନ୍ତୁ ଏହା କେବଳ ଆକାଶର ସ୍ୱଭାବ, କୌଣସି ସତ୍ୟ ସୃଷ୍ଟି ନୁହେଁ। ଏହି ଦୃଶ୍ୟମାନ ବିଶ୍ୱ ଶାନ୍ତ, ଆକାଶ ସ୍ୱଭାବ, ଅଖଣ୍ଡ ଓ ଅଭ୍ରାନ୍ତ; ଏହା ନିରାଧାର, ନିର୍ବିଭାଜ୍ୟ, ଏକତା ଶୂନ୍ୟ। ପ୍ରପଞ୍ଚ ଜ୍ଞାନ ଉଦୟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, କିଛି ଜନ୍ମ ହୁଏନାହିଁ; ପରମ ଆକାଶ ନିରାକାଶ, ପ୍ରକାଶମାନ ଓ ଦୃଢ଼ ଅବସ୍ଥାରେ ରହିଥାଏ। ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଲୟର ଶୂନ୍ୟତାରେ, କେବଳ ଯାହା ଅଛି ତାହା ଅଛି; କୌଣସି ଆଧାର, ଆଧାରିତ, ଦୃଶ୍ୟ ବା ଦ୍ରଷ୍ଟା ନାହିଁ। କୌଣସି ବିଶ୍ୱ, ବ୍ରହ୍ମା ବା ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ କେଉଁଠି ନାହିଁ; କୌଣସି ପୃଥିବୀ ବା ଜଗତ ନାହିଁ—ସମସ୍ତ ଶାନ୍ତିରେ ବିଲୀନ। କେବଳ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ନିଜ ଦ୍ୱାରା, ପରିଶୁଦ୍ଧ ଓ ପ୍ରକାଶମାନ, ଏହିପରି ଚଳିଥାଏ—ନିଜ ଭିତରେ ନିଜ; ଯେପରି ଜଳ ନିଜ ଗୁଣରୁ ଚଳାଚଳ କରେ।