ଏହି ସୃଷ୍ଟିର ମୂଳରେ ଯେଉଁଠି ଥିବେ, ସେଠିଠାରୁ ସମସ୍ତ ସଂସାରର ଅଙ୍କୁର ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ। ସଂସାରର ବୀଜ ପଞ୍ଚମୂଳକ ଅଟୁଟ ଚେତନା, ଯାହା ପଞ୍ଚମୂଳକର ବୀଜ ଅଟଳ ଚେତନା ଅଟୁଟ ଅଟେ। ଯେପରି ବୀଜ ତେପରି ଫଳ, ଏହି ନିୟମ ଅନୁସାରେ ସଂସାର ବ୍ରହ୍ମର ସ୍ୱଭାବ। ସୃଷ୍ଟିର ଆରମ୍ଭରେ, ଏହି ପଞ୍ଚମୂଳକ ମହାଆକାଶରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଏହି ପଞ୍ଚମୂଳକ—ଚେତନା, ଆକାଶ ଓ ପଞ୍ଚତତ୍ତ୍ୱ—କେବଳ କଳ୍ପିତ, ସତ୍ୟ ନୁହେଁ। ଏହା ଦ୍ୱାରା ଯେଉଁଠି ଯାହା କି ବିସ୍ତୃତ ହେଉଛି, ସେଉଁଠି ସଂସାର ବିସ୍ତାର ପାଉଛି। ଏହି ପଞ୍ଚମୂଳକ ଆକାଶ ଓ ଧାରଣାର ସ୍ୱଭାବ, ଯାହା ନିଜେ ଅସ୍ଥିତିଶୀଳ ନୁହେଁ, ସେଠାରେ କିଛି ସ୍ଥିର ହୋଇପାରିବ ନାହିଁ। ଆକାଶ ଓ ଧାରଣାର ଯାହା ସ୍ୱଭାବ, ସେ କେମିତି ସତ୍ୟ ହୋଇପାରିବ? କିନ୍ତୁ ଯଦି ପଞ୍ଚମୂଳକ ବ୍ରହ୍ମ ହୁଏ, ତେବେ ସେ ବ୍ରହ୍ମର ନିଜ ଗୁଣରେ ଏହି ସ୍ୃଷ୍ଟି ଦେଖାଯାଏ। ଏହି ପଞ୍ଚମୂଳକ, ପଞ୍ଚର ନିୟମରେ ପକାଯାଇ, ବ୍ରହ୍ମ ହେବା ସତ୍ଵେ, ତିନି ଲୋକର ମାୟା ଅଟେ। ସୃଷ୍ଟିର ଆରମ୍ଭରେ ଯେପରି ଏହା ଦେଖାଯାଏ, ସେପରି ପଞ୍ଚମୂଳକ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ। ଏହିପରି, ସୃଷ୍ଟିର ଆଦିରେ, ଏହି ତତ୍ତ୍ୱଗୁଡ଼ିକ ନିଜେ କାରଣ ହୁଏ। କିନ୍ତୁ ଏଠାରେ କିଛି ଜନ୍ମ ହୁଏନାହିଁ, ତଥାପି ସଂସାର ଜନ୍ମ ନେଇଛି ବୋଲି ଦେଖାଯାଏ। ସ୍ୱପ୍ନ ଓ କଳ୍ପନାରେ ଦେଖିଥିବା ଏକ ସହର ପରି, ଅସତ୍ୟକୁ ସତ୍ୟ ଭାବରେ ଅନୁଭବ କରାଯାଏ। ବ୍ରହ୍ମ ଆକାଶ, ବାହ୍ୟ ଆକାଶ ଓ ଜୀବାତ୍ମାର ଆକାଶ—ସମସ୍ତ ନିଜ ଭିତରେ ଅଛି। ଏପରି ଶୁଦ୍ଧ ମନ ଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ଜାଣିଥାଏ ଯେ ପୃଥିବୀ ଓ ଅନ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱଗୁଡ଼ିକ ସତ୍ୟରେ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏନାହିଁ; ଏହିପରି ଜୀବାତ୍ମାକୁ ଆକାଶ ସ୍ୱରୂପ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଏ। ଏବେ ଶୁଣ, କିପରି ଆକାଶ ସ୍ୱରୂପ ଆତ୍ମା ଏହି ଦେହ ଧାରଣ କରେ। ଆତ୍ମାର ଆକାଶ ନିଜେ ଆକାଶ ଓ ପରମ ବିସ୍ତୃତିରେ ଅଛି। ସେଠାରେ ଏକ ଆଲୋକର କଣିକା ନିଜେ ଭାବେ—"ମୁଁ ଏହି"—ଭାବିଥାଏ; ନିଜ ଧ୍ୟାନ ଦ୍ୱାରା ସେ ନିଜକୁ ଉଚ୍ଚ ସ୍ଥାନରେ କଳ୍ପନା କରେ, ଯେପରି ନିଜେ ଆତ୍ମାର ଆକାଶରେ ଥିଲା। ଯାହା ଅସତ୍ୟ, ତାହା ଧାରଣା ଦ୍ୱାରା ସତ୍ୟ ଭାବ ଧାରଣ କରେ, ଯେପରି ଚନ୍ଦ୍ରମା ଆକାଶରେ ଦେଖାଯାଏ କେବଳ ଧାରଣା ଦ୍ୱାରା। ଏହିପରି ଧ୍ୟାନ କରି, ବ୍ୟକ୍ତି ଦ୍ୱିତୀୟ ହୋଇଯାଏ—ଦର୍ଶକ ଓ ଦୃଶ୍ୟ ଭାବେ, ସ୍ୱପ୍ନ କିମ୍ବା ମୃତ୍ୟୁ ସମୟର ଅନୁଭୂତି ପରି। ଏହି ଆତ୍ମା କିଛି ଦୃଢତା ଧାରଣ କରି, ନିଜକୁ ତାରା ଭାବେ ଅନୁଭବ କରେ; ଯେପରି ଧ୍ୟାନ କରାଯାଏ, ଚେତନାର ସ୍ୱଭାବ ଅନୁସାରେ ଅର୍ଥ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ। ଏହି ଆତ୍ମା ସଦା ଆକାଶ ସ୍ୱରୂପ ଓ ଭାବେ ଭାବିଥାଏ—"ମୁଁ ଏହି"। ଚେତନା ଦ୍ୱାରା ସେ ଅହଂକାର ଧାରଣ କରେ, ଯେପରି ସ୍ୱପ୍ନରେ ତୁମେ ଯାତ୍ରୀ ହେଉଛ। ତାରା ସଦୃଶ ଆକୃତିକୁ କଳ୍ପନା କରି, ଯାହାକୁ ଧ୍ୟାନମୟ ଦେହ କୁହାଯାଏ, ଏହି ଆତ୍ମା ସେଇ ଅବସ୍ଥାକୁ ଧାରଣ କରେ, କାରଣ ମନ ଦୃଶ୍ୟ ଅନୁଯାୟୀ ରୂପ ନେଇଥାଏ। ବାହ୍ୟକୁ ତ୍ୟାଗ କରି, ତାରାର ମଧ୍ୟରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଭାବେ ଜ୍ଵଳିଥାଏ, ଯଦ୍ୟପି ସେ ବାହାରେ ଅଛି, ପାହାଡ଼ ଦର୍ପଣରେ ଯେପରି ପ୍ରତିବିମ୍ବିତ ହୁଏ। ଏକ ଦେହ କୁଆଁ ଭିତରେ କିମ୍ବା ବାହାରେ ଥିବା ପରି, ସ୍ୱପ୍ନ ଓ କଳ୍ପନାର ଅନୁଭୂତି ଏହି କଥାକୁ ଜାଣିଥାଏ; ଏହିପରି ଜୀବାତ୍ମା ପରମାଣୁ ମଧ୍ୟରେ ନିଜକୁ ଅନୁଭବ କରେ। ଏହି ଆତ୍ମା ତାରା ସଦୃଶ ଦୃଢ ଅସ୍ତିତ୍ୱରେ ଅବସ୍ଥିତ ହୋଇ, ନିଜେ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ; ଏହି ଜ୍ଞାନ ଧାରା ଅନ୍ତଃକରଣ, ମନ ଓ ଅନ୍ୟ ରୂପ ଧାରଣ କରେ। ସେଠାରୁ ତାରା ସଦୃଶ ଆବରଣ ଭିତରେ ଥିବା ଆତ୍ମାର ଆକାଶ "ମୁଁ ଦେଖୁଛି" ବୋଲି ଭାବି, ଆକାଶକୁ ଦେଖିବା ପାଇଁ ହାତ ବଢ଼ାଏ। ତାପରେ ଦୁଇଟି ରନ୍ଧ୍ର ଦ୍ୱାରା, ସେ ପୁଣି ବାହ୍ୟକୁ ପ୍ରକ୍ଷେପ କରେ; ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଦେଖିଥାଏ, ତାହା ପରେ ଚକ୍ଷୁ ନାମ ପାଇବ। ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଛୁଇଁଥାଏ, ସେ ଚର୍ମ; ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଶୁଣିଥାଏ, ସେ ଶ୍ରବଣ; ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଘ୍ରାଣ କରେ, ସେ ଘ୍ରାଣ; ଏହିପରି ସେ ନିଜ ଭିତରେ ନିଜକୁ ଅନୁଭବ କରେ। ଯାହା ଦ୍ୱାରା ରୁଚି ଅନୁଭବ କରାଯିବ, ସେ ପରେ ଜିଭା ଭାବେ ଜଣାଯିବ; ଯାହା ଚଳନ କରେ, ସେ ବାୟୁ ଓ କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିୟ ଦଳ। ଏପରି ଭାବି, ସମସ୍ତ ଆକୃତି, ଆଲୋକ ଓ ମନସିକ ରଚନା ଏପରି ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ ବୋଲି ଚିନ୍ତା କରି, ସୂକ୍ଷ୍ମ ଦେହୀ ଆକାଶ ଭିତରେ ଅବସ୍ଥିତ ହୁଏ। ଏପରି ଆଲୋକ କଣିକାର ବିସ୍ତାରକୁ ଧ୍ୟାନ କରି, ବ୍ରହ୍ମ ଜୀବାତ୍ମା ନାମ ଧାରଣ କରି ଅବସ୍ଥିତ, ଅସତ୍ୟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସତ୍ୟ ସଦୃଶ ଦେଖାଯାଏ। ଏପରି, "ଜୀବ" ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥ କଳ୍ପନାର ଅସ୍ପଷ୍ଟତାରେ ପ୍ରବେଶ କରି, ସୂକ୍ଷ୍ମ ଦେହ ଓ ମନ-ଦେହ ଅନ୍ତର୍ବସ୍ତ୍ର ଭାବେ ଧାରଣ କରେ। ନିଜ କଳ୍ପନା ଦ୍ୱାରା, ସେ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଭିତରେ ଥିବା ଏକ ଆକୃତି ଦେଖେ; କିଏ ତାହାକୁ ଜଳରେ ଦେଖେ, କିଏ ସାର୍ବଭୌମ ରୂପରେ ଦେଖେ। ସେ ଭବିଷ୍ୟତ ସଂସାରର ପ୍ରକ୍ଷେପ ଦେଖେ ଓ ଅନୁଭବ କରେ, ଯେପରି ନିଜ ସ୍ୱଭାବକୁ ମନ ବନାଇଥାଏ, ଆତ୍ମାର ଗର୍ଭଗୃହ ପରି। ସେ ଆକାଶ, କାଳ, କର୍ମ ଓ ଦ୍ରବ୍ୟର କଳ୍ପନାକୁ ଦେଖେ; ଏପରି ଧ୍ୟାନ କରି, ସେ ଶବ୍ଦର ସୃଷ୍ଟିକାର ହୁଏ, କଳ୍ପିତ ଶବ୍ଦରେ ବାନ୍ଧିଯାଏ। ଏହି ସୂକ୍ଷ୍ମ ଦେହ, ଅସତ୍ୟ ସଂସାରର ମାୟାରେ, କେବଳ ଅସତ୍ୟରେ ଚଳିଥାଏ, ସ୍ୱପ୍ନରେ ଉଡ଼ୁଥିବା ପରି। ଏପରି, ଯଦ୍ୟପି ଏହି ଉତ୍ପତ୍ତି ନାହିଁ, ସେ ନିଜେ ଅପ୍ରକୃତ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ପରି ଦେଖାଯାଏ, ସୂକ୍ଷ୍ମ ଦେହୀ, ପ୍ରଭୁ, ଆଦିକାରଣ ଭାବେ। ଏହି ମାୟା, ଯାହା ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ରୂପ ଧାରଣ କରିଛି, ସେ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, କିଛି ତଥାପି ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏନାହିଁ, କିଛି ଜନ୍ମ ନେଇନାହିଁ, କିଛି ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ। ସେଇ ବ୍ରହ୍ମ ଆକାଶ ଶୁଦ୍ଧ ଆକାଶ ଭାବେ ଅବିଚଳିତ ଅଟେ; ଏହି କଳ୍ପନାର ସହର ଅଛି ବୋଲି ଦେଖାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ଏହା ସତ୍ୟ ନୁହେଁ। ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ଖେଳ ଆକାଶରେ ଉତ୍ପନ୍ନ, ଅଜନିତ ଓ ନିରାକାର; ଏହା ନ ସୃଷ୍ଟି, ନ ଅନୁଭୂତି, ନ ସତ୍ୟ, ତଥାପି ଦେଖାଯାଏ ଯେପରି ସତ୍ୟ। ମହାଚକ୍ରରେ, ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ମୁକ୍ତି ପାଇଲେ, ପୂର୍ବ ସ୍ମୃତି ରହି ନଥାଏ; ଏହି କାରଣ ସ୍ୱୟଂଭୂର।