ସୁପ୍ରଭା ଜନ୍ମ ଦେଲେ ପଚାଶି ଅସାଧାରଣ ପୁଅଙ୍କୁ, ଯେଉଁମାନେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଏବଂ ଅଜୟ, ସଂଘର୍ଷ ନାମରେ ପରିଚିତ ଏହି ପୁଅମାନେ ସତ୍ୟରେ ଅପରାଜିତ ଏବଂ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଥିଲେ। ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ମହାମୁନିଙ୍କର ଏତେ ଶକ୍ତି ଏବଂ ତେଜ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ, ତେଣୁ ରାମଙ୍କ ବିଦାୟକୁ ନେଇ ଆପଣଙ୍କ ମନ କ୍ଷୁଭ୍ ହେବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ଏହି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଏବଂ ପ୍ରଧାନ ମୁନି ନିକଟରେ ରହିଲେ, ଏକ ସାଧୁ ମଧ୍ୟ ମୃତ୍ୟୁ ସମୟରେ ଅମରତ୍ୱ ପାଇଯାନ୍ତି; ତେଣୁ ମନ ଭାଙ୍ଗି ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ପରି ଭ୍ରମିତ ହେବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ବସିଷ୍ଠ ଏପରି କହିବା ପରେ, ରାଜା ଦଶରଥ ନିଜ ପୁଅକୁ ପଠାଇବାକୁ ଚିନ୍ତା କରି, ରାମ ଏବଂ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଡାକିଲେ। ଦ୍ୱାରପାଳକୁ ଦେଖି, ଶୀଘ୍ର ରାମଙ୍କୁ ଏବଂ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କୁଅଟ ଅଟକା ନ ଦେଇ ନେଇଆସିବାକୁ ଆଜ୍ଞା ଦେଲେ, ମୁନିଙ୍କ ପାଇଁ। ରାଜାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ମାନି, ସେ ଅନ୍ତଃପ୍ରାସାଦକୁ ଗଲେ ଏବଂ ତୁରନ୍ତ ଫିରି ରାଜାଙ୍କୁ କହିଲେ— “ମହାରାଜ, ରାମ ନିଜ କୋଠରୀରେ ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ ଶତ୍ରୁଙ୍କୁ ଦଳି ଦେଇ, ଏକ ମନ୍ଦ ମନୋଭାବରେ ରାତିରେ ପଦ୍ମରେ ବସିଥିବା ମଖା ଭଳି ବସିଛନ୍ତି। ସେ କହୁଛନ୍ତି— ‘ମୁଁ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଆସିବି,’ ଏବଂ ଏକା ଭାବରେ ଚିନ୍ତାରେ ଅନ୍ତର୍ମୁଖୀ ହୋଇ ବସିଛନ୍ତି; ତାଙ୍କ ମନ କ୍ଲାନ୍ତ, କାହାର ନିକଟରେ ରହିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁନାହାନ୍ତି।” ଏପରି କଥା ଶୁଣି, ଦଶରଥ ରାମଙ୍କ ଅନୁଯାୟୀମାନେଙ୍କୁ ଆଶ୍ୱାସନ ଦେଲେ ଏବଂ ତାଙ୍କୁ ଅନୁକ୍ରମେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ। ରାଜା ପଚାରିଲେ— “ରାମ କିପରି ଅବସ୍ଥାରେ ଅଛନ୍ତି?” ରାମଙ୍କ ଦାସ, ବିଷଣ୍ଣ ହୋଇ, ରାଜାଙ୍କୁ କହିଲେ— “ମହାରାଜ, ଆମେ ଏହି ଦେହକୁ କେବଳ ରାମଙ୍କ ଦୁଃଖରେ ଅନ୍ତିମେ ଅଧିକ କ୍ଲାନ୍ତ ଅଟେ। ରାମ, ଯାହାଙ୍କ ଚକ୍ଷୁ ମନ୍ଦାର ପତ୍ର ଭଳି, ମୁନିମାନେ ସହିତ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାରୁ ଫିରିବା ପରେ ମନରେ ବିଷଣ୍ଣତା ଆସିଛି। ଆମେ ଚେଷ୍ଟା କରିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ ନିତ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ ସାନ୍ଧ୍ୟା କାଳରେ ମନ୍ଦ ମୁହଁରେ କରନ୍ତି, କିମ୍ବା ବେଳେ ବେଳେ କରନ୍ତି ନାହିଁ। ଅନ୍ୟ ଦିନ ନାହାଇ, ଦେବତାଙ୍କୁ ପୂଜା କରି, ଶିଷ୍ଟାଚାର ଅନୁସରିଲେ ମଧ୍ୟ, ତାଙ୍କ ମନ କ୍ଲାନ୍ତ ରହେ; ଆମେ ଅନୁରୋଧ କଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ ତୃପ୍ତି ଭଳି ଖାଇ ନାହିଁ। ଅନ୍ତଃପ୍ରାସାଦର ନାରୀମାନେ ତାଙ୍କୁ ଝୁଲା ଦେଇ ଖେଳ କରନ୍ତି, ତଥାପି ସେ ଚାତକ ପକ୍ଷୀ ଭଳି ପୃଥିବୀର ଆନନ୍ଦକୁ ଅଗ୍ରହ କରନ୍ତି ନାହିଁ। ରତ୍ନ ଏବଂ ମୁକ୍ତା ଭରିତ ବାହୁଦଣ୍ଡ ଏବଂ କଙ୍ଗନ ତାଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଇପାରିନାହିଁ, ଯେପରି ଆକାଶ ଗିରିବାକୁ ଯାଉଥିବା ଜଣେ ମଣିଷକୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଇପାରିନାହିଁ। ଫୁଲ ହାସ ହିମ୍ସ୍ରା, ନାରୀମାନେ ମଧ୍ୟ, ଲତା ଘେରା ଦଳିଆ ତଳ ମଧ୍ୟ, ତାଙ୍କୁ ତୀବ୍ର ବିଷଣ୍ଣତା ଦେଇଥାଏ। ଯାହା ଆନନ୍ଦଦାୟକ, ଭଲ, ଆকৰ୍ଷଣୀୟ, ଚିତ୍ତକୁ ମନୋହର କରେ— ସେ ସମସ୍ତ ଦେଖି ବି, ତାଙ୍କ ଚକ୍ଷୁ ଜଳରେ ଭରିଲା ଭଳି, ଏହାରୁ କ୍ଲାନ୍ତ ହୋଇଯାନ୍ତି। ନୃତ୍ୟ ଏବଂ ମଜାର ମଧ୍ୟରେ, ନାରୀମାନେକୁ ଡାଣ୍ଡି କହିଦିଅନ୍ତି— ‘ଏହି ଦୁଃଖଦାୟକ ମାନେ କାହିଁକି ମୋର ସାମ୍ନାକୁ ଆସୁଛନ୍ତି?’ ଖାଦ୍ୟ, ଶଯ୍ୟା, ନାହା, ମନୋରଞ୍ଜନ, ପାନ, ବସିବା— ଏହାକୁ ଭ୍ରାନ୍ତ ମଣିଷର କାର୍ଯ୍ୟ ଭାବି, ସେ ନ ବର୍ଦ୍ଧିତ କରନ୍ତି, ନ ବିରୋଧ କରନ୍ତି। ସେ କହନ୍ତି— ‘ଧନର କ’ଣ ଉପଯୋଗ, ଦୁଃଖର କ’ଣ, ଘରର କ’ଣ, ପ୍ରୟାସର କ’ଣ? ସମସ୍ତ ଅସତ୍ୟ,’ ଏବଂ ଚୁପ୍ଚାପ ଏକା ରହନ୍ତି। ସେ ହସନ୍ତି ନାହିଁ, ଆନନ୍ଦରେ ଲିନ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ, କାର୍ଯ୍ୟରେ ଲିପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ— ସେ କେବଳ ନିରବତାକୁ ଅନୁସରନ୍ତି। ଲମ୍ବା ଚୁଲ ଏବଂ ଚଞ୍ଚଳ ଚକ୍ଷୁ ଥିବା ନାରୀମାନେ, ଖେଳାଳି ଏବଂ ଆକର୍ଷଣୀୟ, ତାଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଇପାରିନାହିଁ, ଯେପରି ମୃଗ ଗଛକୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଇପାରିନାହିଁ। ସେ ଏକା ଏବଂ ନିର୍ଜନ ଅଞ୍ଚଳ, ନଦୀ ତୀର, ଜଙ୍ଗଲରେ ବସି ଜନ୍ତୁମାନେ ମଧ୍ୟରେ ନିଜ ଜନମାନେ ଭଳି ଆନନ୍ଦ ଭାବନ୍ତି। ରାଜା, ଜଳ, ବସ୍ତ୍ର, ଖାଦ୍ୟ, ଧନ ଆଦିରୁ ବିମୁଖ ହୋଇ, ସେ ତପସ୍ବୀମାନଙ୍କ ଆଚରଣ ଅନୁସରି, ତପସ୍ୟାର ପଥ ଅନୁସରନ୍ତି। ନିର୍ଜନ ସ୍ଥାନରେ ଏକା ରହି, ମହାରାଜ, ସେ ନ ହସନ୍ତି, ନ ଗାନ କରନ୍ତି, ନ ଅଶ୍ରୁ ପାତନ୍ତି। ପଦ୍ମାସନରେ ବସି, ମନ ଶୂନ୍ୟ ରଖି, ଚେହେରା ବାମ ହାତର ତଳେ ରଖି ଏକା ଏକା ରହନ୍ତି। ତାଙ୍କର ମନେ ଅଭିମାନ ନାହିଁ, ରାଜ୍ୟ ଚାହିଁନାହାନ୍ତି; ଏହି ଆନନ୍ଦ ଏବଂ ଦୁଃଖର ଅନୁକ୍ରମରେ ଉତ୍ତାନ୍ତି ନାହିଁ, ଅବତାନ୍ତି ନାହିଁ। ଆମେ ଜାଣିନାହିଁ— ସେ କେବେ ଜନ୍ମ ନେଲେ, କ’ଣ କରନ୍ତି, କ’ଣ ଚାହାନ୍ତି, କ’ଣ ଚିନ୍ତା କରନ୍ତି, କେଉଁଠି ଯାଆନ୍ତି, କିପରି କିଏ କାରଣରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି। ଦିନକୁ ଦିନ ସେ ଶରୀରରେ କ୍ଷୀଣ ହୁଅନ୍ତି, ଦିନକୁ ଦିନ ଫିକା ହୁଅନ୍ତି; ଦିନକୁ ଦିନ ବିରକ୍ତି ଆସିଯାଏ, ଶରତ ଶେଷର ଗଛ ଭଳି। ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଏବଂ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ତାଙ୍କୁ ଏଭଳି ଅନୁସରନ୍ତି, ଯେପରି ତାଙ୍କର ନିଜ ପ୍ରତିବିମ୍ବ ଭଳି। ଦାସ, ରାଜା, ମାତାମାନେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ ଏକାଉଁ ପ୍ରତିଉତ୍ତର ଦେନ୍ତି— “କିଛି ନୁହେଁ”— ଏବଂ ଇଚ୍ଛା ନ ରଖି ଚୁପ୍ଚାପ ବସନ୍ତି। ସେ ନିଜ ପ୍ରିୟ ମିତ୍ରକୁ ଉପଦେଶ ଦେନ୍ତି— “ମନକୁ ଏହି ଆନନ୍ଦରେ ଲିନ କରିନିଅ, ଯେଉଁ ଆନନ୍ଦ କେବଳ ମନକୁ ତୁଳେଇଁ ଦିଏ।” ସେ ଦେଖନ୍ତି— ନାରୀମାନେ ଯେଉଁମାନେ ବିଭିନ୍ନ ଆନନ୍ଦରେ ଲିନ, ଏବଂ ଗୋଷ୍ଠୀର ଆଲୋଚନାରେ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥାଏ, ସେ ଆସ୍ତାସ୍ତା ଗଲା ଭଳି ମନରୁ ହଟିଯାଏ। ପୁଣିପୁଣି କାଉ ଅନ୍ଗ ଦେଖି ଗାନ କରେ, ଯେଉଁ ଗାନରେ ରୂପ, ମାଧୁର୍ୟ, ଉଦ୍ୟମ କିମ୍ବା ଶୂଭ୍ରତା ନାହିଁ। ନିକଟରେ ଥିବା ଏକ ଆଶ୍ରିତ କହିଲେ— “ଚକ୍ରବର୍ତ୍ତି ହେଉ,” ସେ ମୁନି ଭଳି ଅନ୍ୟ ଚିନ୍ତାରେ ଲିନ ହୋଇ, ତାଙ୍କୁ ଭ୍ରାନ୍ତ ମଣିଷର କଥା ଭଳି ହସିଦିଅନ୍ତି। ସେ କିଛି କହାଯାଇଥିବାକୁ ଶୁଣନ୍ତି ନାହିଁ, ସାମ୍ନାରେ ଥିବାକୁ ଦେଖନ୍ତି ନାହିଁ; ସମସ୍ତ ଜିନିଷକୁ ଅସ୍ୱୀକାର କରନ୍ତି, ଯେଉଁ ମଧ୍ୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ଆକାଶରେ ଅଦ୍ଭୁତ ପଦ୍ମପୋକ୍ଖରି କିମ୍ବା ବଡ଼ ଜଙ୍ଗଲ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହୋଇନାହାନ୍ତି, କହନ୍ତି— “ଏହି କିପରି?” ଅନ୍ତଃପ୍ରାସାଦର ମନୋହର ନାରୀମାନେ ଦେଖି ମଧ୍ୟ, ଏହି ପ୍ରେମର ବାଣ ତାଙ୍କ ମନକୁ ଭେଦିପାରିନାହିଁ, ଯେପରି ବଡ଼ ପଥରକୁ ଭେଦିପାରିନାହିଁ।